Физика және Ғарыш
106 subscribers
3.48K photos
722 videos
13 files
1.02K links
Ғарышты зерттеу және игеру туралы. Астрономия, космонавтика жаңалықтары. Күрделі физикалық теориялар қарапайым тілмен.

YouTube-арна: https://www.youtube.com/@phyandspace

Facebook-парақша: https://www.facebook.com/phyandspace/
Download Telegram
ҮЛКЕН АДРОН КОЛЛАЙДЕРІ ҚАЙТА ІСКЕ ҚОСЫЛДЫ

2022 жылы 22 көкекте Еуропа ядролық зерттеулер ұйымы (CERN) Үлкен адрон коллайдерінің (Large Hadron Collider, LHC) үшінші жұмыс сеансын бастады. Ол жөндеу және жетілдіру шараларын өткізуге үш жылға тоқтатылған еді. Ғалымдар жетілдірілген коллайдер жаңа субатом бөлшектерді, бесінші табиғат күшін, сондай-ақ қараңғы материя барының дәлелдерін табар деп үміттенеді.

Коллайдер бұған дейін 2009–2013 және 2015–2018 жылдары табысты жұмыс істеген. Құрылғы жарық жылдамдығына таяу жылдамдыққа дейін үдетілген бөлшектерді соқтығыстырады. Әлемдегі ең қуатты үдеткіш секундына жүздеген миллион соқтығысу жасата алады. 50-ден 175 метрге дейінгі тереңдікте ойылған коллайдер тоннелінің ұзындығы 26,7 км.

Алып коллайдердің көмегімен 2012 жылы Хиггс бозоны — Стандарт модель физикалық теориясы болжаған элементар бөлшек ашылғаны белгілі. Бірақ Стандарт модель қараңғы материя мен қараңғы энергия атты жұмбақ нәрселерді түсіндіре алмайды. Сондай-ақ ҮАК-тың LHCb детекторы алған кей деректер бөлшектердің Стандарт модельмен түсіндіруге келмейтін беталысын көрсетті. Мұны беймәлім фактор — мүмкін, әзірше ашылмаған жаңа, бесінші іргелі әсерлесу — туындатқан шығар.

2018 жылы желтоқсанда аяқталған екінші сеанс кезінде, ҮАК бөлшектер шоғын 6,5 тераэлектронвольт энергияға дейін үдете алатын. Қазір бұл шама 6,8 ТэВ-қа дейін көтерілді. Бұл үшін протон шоқтарын бағыттайтын мыңдаған асқынөткізгіш магниттер күштірек тоқтармен жұмыс істейді. Енді 13,6 ТэВ энергиямен соқтығысатын протондар осы күнге дейін белгісіз болып келген жаңа субатом бөлшектерді туғызуы ықтимал.

Сонымен бірге коллайдердің жарқырауы, яғни белгілі бір көлденең қима арқылы бір секундта ұшып өтетін бөлшектер ағыны, елеулі арттырылады. Бұл детекторлар бақылайтын соқтығысу санын әлдеқайда көбейтеді. ҮАК-тың ATLAS пен CMS негізгі детекторлары алғашқы екі сеансты қосқандағыдан көп дерек жинайды деп күтіліп отыр. Ал апгрейдтелген LHCb — үш есе көп, ALICE детекторы — бес есе көп дерек жинауы тиіс. Аспаптар Хиггс бозонының тууын бұрынғыдан жиі байқамақ, бұл оның қасиеттерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.

ҮАК 2,5 жылдан соң қайта тоқтатылып, 2024–2028 жж. тағы жетілдіріледі. Жарқырауы 2018 жылғымен салыстырғанда 6–7 есе арттырылған құрылғы Жарқырауы жоғары Үлкен адрон коллайдеріне (High Luminosity LHC, HL-LHC) айналады.
ХАББЛ БЕС ГАЛАКТИКАНЫ СУРЕТКЕ ТҮСІРДІ: ДАҢҚТЫ ТЕЛЕСКОПҚА 32 ЖЫЛ!

Хаббл ғарыштық телескопы өзінің 32 жылдығының құрметіне Хиксон 40 ықшам тобының жаңа кескінін алды. Топты құрайтын бес галактика миллиард жылдан соң бір алып эллипс галактикаға бірігеді,

1990 жылы 24 көкекте ұшырылған Хаббл телескопы — орбиталық обсерваториялар арасында ең ұзақ жұмыс істегені. Ол 1,5 миллион бақылау сеансы барысында Күн жүйесі мен алыс ғарыштағы 50 000 нысанға көз тікті. Өткен жылдың соңында НАСА телескоптың ғылыми бағдарламасын 2026 жылға дейін созды.

Хиксон 40 ықшам тобы (HCG 40) бес галактикадан тұрады: үшеуі спираль, бірі эллипс, бірі — линза тәрізді. Күннен 300 млн жарық жылы қашықтықта, Гидра шоқжұлдызында орналасқан Хиксон 40 — ықшам галактикалық топтар арасындағы ең тығызының бірі. Балаң Әлемде мұндай топтар көп болған деп болжанады, оларды ыдыратпай тұрған шетіндегі қараңғы материя болуы мүмкін.

Топтағы галактикалардың бәрі ядросындағы ықшам радиосәулелену көзіне ие, бұл онда аса ауыр қара құрдым барының белгісі шығар. Бір-бірімен гравитация арқылы әсерлесетін галактикаларды көп мөлшердегі ыстық галактикааралық газ қоршап тұр. Шамамен миллиард жылдан соң, галактикалар соқтығысып, бірігіп кетеді. Ғалымдар мұның нәтижесінде біртұтас алып эллипс галактика түзіледі деп болжап отыр.

Credits: NASA, ESA, STScI, Alyssa Pagan / STScI

Хаббл ғарыштық телескопының кей жетістіктері жайлы — біздің арнадағы ойнату тізімінде: https://www.youtube.com/watch?v=QAxhMxiMREM&list=PLZ7VcZmjdxtzBJg2rCIZXCm-MCnEXIra7
🤯3👍1
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Ax-1 экипажы мінген Crew Dragon ғарыш кемесінің ХҒС-тан ажырауы. Флорида жағалауы маңына суға қону — 25 көкек Алматы уақытымен 23:06-да.
👍5
АНТАРКТИДАДАҒЫ ТЕҢІЗ МҰЗЫ ТЕҢДЕССІЗ АЗАЙДЫ

2022 жылы ақпанда Антарктидадағы теңіз мұзының ауданы жерсеріктен бақылау басталғаннан бергі ең аз көрсеткішке жеткен. Ол алғаш рет 2 миллион шаршы километрден кем болды.

НАСА жерсеріктерінің дерегінше, ең кіші аудан 2022 жылғы 25 ақпанда бақыланған. Мұздың ауданы бұл күні 1,92 млн км^2 болған. Алдыңғы антирекорд — 2,11 млн км^2 — 2017 жылы наурызда тіркелген еді.

Credit: NASA Earth Observatory / Joshua Stevens
#геодерек
🔥2😱1
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Ax-1 миссиясының Crew Dragon ғарыш кемесі суға қонды
🔥2
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
Парашюттердің ашылуы
🔥3
AX-1 МИССИЯСЫ СӘТТІ АЯҚТАЛДЫ

2022 жылы 25 көкекте, Алматы уақытымен 23:06-да Ax-1 миссиясының Crew Dragon C206.3 Endeavour ғарыш кемесі Флорида маңында мұхитқа қонды. Бірнеше минуттан кейін капсула Megan кемесінің бортына көтерілді. Axiom Space компаниясының кәсіби астронавты Майкл Лопес-Алегрия бастаған экипаж мүшелері Ларри Коннор, Эйтан Стиббе, Марк Пати капсуладан шығарылды.

Қонатын аудандағы қолайсыз ауа райына байланысты, миссия жоспарланған 10 күн орнына, 17 тәулікке созылды. ХҒС-та өткізген жарты айда, тарихтағы алғашқы толық жекеменшік миссия мүшелері көптеген ғылыми эксперименттер жасады.
🔥2
CREW-4 МИССИЯСЫ ХҒС-ҚА СӘТТІ ҰШЫРЫЛДЫ

2022 жылы 27 көкекте, Алматы уақытымен 13:52-де Кеннеди Ғарыш орталығының LC-39A ұшыру алаңынан Crew-4 ұзақ мерзімді миссиясы Халықаралық ғарыш стансасына аттанды. SpaceX Crew Dragon C212 Freedom ғарыш кемесі алғаш ұшырылып тұр. Falcon 9 зымыранының 4-ші рет қолданылған B1067 нөмірлі бірінші сатысы ASOG платформасына сәтті қонды. Кеменің ХҒС-қа түйісуі 28 көкек, 06:15-ке жоспарланған. Миссия шамамен алты айға созылады.

Экипаж құрамы:
Командир — Челл Линдгрен
Билогия бакалавры, жүрек-қантамыр жүйесі физиологиясы магистрі, шұғыл медицина докторы.
НАСА-да хирург болып жұмыс істеген, 2009 жылдан — НАСА астронавты. 2015 жылы ғарышқа ұшып, ХҒС-та 141 тәулік өткізген. Artemis ай бағдарламасына іріктелген ғарышкерлердің бірі.

Ұшқыш — Боб Хайнс
Әуе-ғарыш техникасы бакалавры және магистрі. ӘӘК сынаушы-ұшқышы, 21 жылдық әскери қызметте 50 ұшақ типінде 3500 сағаттан астам ұшқан. ӘӘК подполковнигі, әскери операцияларға қатысып, марапатталған. 2017 жылдан — НАСА астронавты, ғарышқа алғаш ұшуы.

Миссия маманы — Джессика Уоткинс
Геология бакалавры және докторы. НАСА-ның Эймс атындағы Зертеу орталығының, кейін Реактивті қозғалыс зертханасының қызметкері ретінде Phoenix лендерінің, Калифорния технология университетінің ғылыми қызметкері ретінде — Curiosity, Perseverance роверлері миссияларына атсалысқан. 2017 жылдан — НАСА астронавты, ғарышқа алғаш ұшуы.

Миссия маманы — Саманта Кристофоретти
Еуропа ғарыш агенттігінің үшінші әйел-астронавты, италиялық алғашқы әйел-астронавт. 2014 жылы ғарышта 199 тәулік болған (ЕҒА рекорды). Әуе-ғарыш техникасы магистрі, Италия ӘӘК жойғыш-ұшқышы.
👍3
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Бірінші сатының баржаға қонуы
🔥3
ТРИБОРО КӨПІРІ ҮСТІНДЕГІ ПЛАНЕТАЛАР ШЕРУІ

Таңда ерте тұрсаңыз, шығыс көкжиек үстінде сап түзеген төрт планетаны көре аласыз. Олар: Юпитер, Шолпан, Марс және Сатурн. Ғаламшарлардың жарықтығы сонша, қаладан да бақыланады. Мына кескін Нью-Йорктегі Триборо (RFK) көпірі маңында түсірілген. Планеталардың таңғы шеруі көкек пен мамыр бойы жалғаспақ, ал маусымда оған тіпті Меркурий де қосылады.

Планеталардың бір қатарда тұратын себебі, олар Күнді бір жазықтықта айналады. Эклиптика жазықтығы деп аталатын бұл жазықтық Күн жүйесімен бірге түзілген, және барлық сегіз планета сонда орналасқан.

Image Credit & Copyright: Stan Honda
🤯4
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
Crew-4 экипажының ХҒС-қа енуі
🔥1
29 КӨКЕК 2022 — МЕРКУРИЙДІҢ ЕҢ ҮЛКЕН КЕШКІ ЭЛОНГАЦИЯСЫ

Меркурий Күнге тым жақын болғандықтан, оны бақылау әдетте тым қиын. Коперник ғұмырында Меркурийді ешқашан көрмеген деген аңыз бар. Көкжиектен сәл ғана биік кішкене ақ нүктені таңғы не кешкі шапақ фонынан байқау шынымен де оңай емес.

Жылына бірнеше рет, планетаның элонгациясы (Күннен бұрыштық ара қашықтығы) артқан кездерде бақылау оңайлайды. Меркурийдің шығыс элонгациясы үлкен болғанда, оны Күн батқан соң бір сағаттай батыс көкжиек үстінен, ал батыс элонгациясы артқанда, Күн шығарда шығыс көкжиек үстінен көруге болады. Сондықтан шығыс элонгация кешкі, батыс элонгация таңғы деп те аталады. Бақылауға ең қолайлы кезең — шығыс элонгация көктемге, ал батыс элонгация күзге сәйкес келген мезгіл.

2022 жылы 29 көкекте шығыс (кешкі) элонгация 20,6°-қа жететіндіктен, Меркурийді кешке бақылауға қолайлы мүмкіндік туып тұр. Күн ұясына жасырынысымен, батыс көкжиек үстінен Болпанды (қазақ жұлдызшылары кешкі Меркурийді осылай атаған) оңай табасыз. Ал 2 мамырда Меркурий жаңа туған жіңішке Ай орағымен әдемі жұп құрайды. Күнге ең жақын планета 4 мамырдан кейін көрінбей кетеді.
ЮПИТЕР МЕН ШОЛПАННЫҢ ТОҒЫСУЫНА БІР КҮН ҚАЛДЫ

30 көкекте, Алматы уақытымен 23:40-та Шолпан мен Юпитер бір-біріне 13 бұрыштық минутқа дейін жақындайды. Ең жарық екі планетаның жақын қосылысын 30 көкек пен 1 мамыр күндері таңсәріде бақылауға болады.

Әзірге 21 көкекте Сидней Операсы үстінде түсірілген планеталар шеруін тамашалай отырыңыздар. Біздің Солтүстік жартышарда төрт ғаламшар көкжиекке сәл көлбеу сап түзесе, Оңтүстік жартышарда олар тігінен тізіледі екен.

Image Credit & Copyright: Prasun Agrawal
🔥2🤩1
30 КӨКЕК 2022 — ЮПИТЕР МЕН ШОЛПАННЫҢ ЖАҚЫН ҚОСЫЛЫСЫ

30 көкекте, Алматы уақытымен 23:40-та Шолпан мен Юпитер бір-біріне 13 бұрыштық минутқа дейін жақындайды. Ең жарық екі планетаның жақын қосылысын 30 көкек пен 1 мамыр күндері таңсәріде, шығыс көкжиек үстінен бақылауға болады.Қосылысқа куә болу үшін, жергілікті уақыт бойынша Күн шығатын сәттен бір сағат бұрын, шығыс көкжиек ашық жерге барғаныңыз жөн. Алматыда тоғысу бақыланатын мезгіл: 4:47–5:32, Күн 5:47-де шығады.

Әрине, екі ғаламшар Жерден қарағанда ғана бір сызық бойында дерлік тұрғандай. Іс жүзінде Шолпан көгілдір планетамыздан 147,6 млн километрде, ал Юпитердің бізден ара қашықтығы — 850 млн км. Юпитер мен Шолпанның қосылысы жайлы қосымша деректер — арнамыздағы арнайы роликте: https://youtu.be/FuySM_1lSlI
👍1