JUICE-ТІҢ RIME АНТЕННАСЫ АШЫЛДЫ

JUICE ғарыш аппаратының RIME аспабының антеннасын жаю әрекеті кезінде оның екі жартысының бірінші сегменттері ғана шыққан еді. Мамандар басқа сегменттерді орнында қалып қойған кішкентай штифт тіреп тұр деп пайымдаған. Штифтті түсіру үшін олар қозғағыштарды қосып, аппаратты сілкіді, сосын күн сәулесіне тосып, қыздырды. Антенна сәл жылжығанымен, бәрібір толық ашылмады.

Ақыры, 12 мамырда Дармштадттағы ЕҒА Ұшуды басқару орталығы мамандары қысылып тұрған кронштейндегі механикалық жетекті іске қосты. Оның соққысы штифтті бірнеше миллиметрге жылжытып, антеннаның ашылуына мүмкіндік берді (1-кескін). Бірақ антеннаның соңғы сегменті ашылмай қалды. Кронштейндегі екінші жетек қосылғанда барып, бірнеше ай жиналып тұрған антенна босап, барлық 16 метр ұзындығына жайылды (2-кескін).

JUICE Юпитер жүйесіне жетісімен, RIME бетасты радары планетаның мұзды серіктерінің қойнауын 9 км тереңдікке дейін зерттей бастайды.

Credit: ESA / Juice / JMC

RAPTOR 3 ҚОЗҒАҒЫШЫНЫҢ РЕКОРДТАРЫ

SpaceX компаниясы МакГрегордағы полигонда Raptor қозғағышының жаңа нұсқасын тұтандырып көрді. Raptor V3 камерасындағы қысым 350 барға, ал тартым 269 тонна-күшке жетті!

Бұл 33 қозғағышы бар Super Heavy үдеткіші 8877 тонна тартым өрбіте алады деген сөз. Салыстыру үшін, Raptor V2 көрсеткіштері — 321 бар, 245 тк, Raptor V1 — 330 бар, 225 тк.

САТУРН СЕРІКТЕРІНІҢ САНЫ 145-КЕ ЖЕТТІ

2023 жылғы мамырда Халықаралық астрономиялық одақтың Кіші планеталар орталығы (MPC) Сатурнның жаңа серіктері жайлы хабарлаумен болды. Барлығы 62 жаңа серік ашылғаны ресми жарияланды. Сақиналы ғаламшар айларының жалпы саны 145-ке жетіп, 95 серігі бар Юпитерді Күн жүйесіндегі екінші орынға ығыстырды.

Жаңа серіктер — Эдвард Эштон мен оның канадалық Британ Колумбиясы университетіндегі (UBC) әріптестері 2019 жылдан бері жүргізген іздеу бағдарламасының нәтижесі. Эштон жобаны бастаған кезде UBC-де оқып жүрген, ал қазір Тайвань Астрономия мен астрофизика институтының докторанты. Оның командасына UBC профессоры доктор Бретт Глэдман, доктор Майк Александерсен (Гарвард-Смитсон астрофизика орталығы), доктор Жан-Марк Пети (Безансон обсерваториясы), Мэтью Бодуэн (UBC) кіреді.

Эштонның командасы Сатурнның бұлыңғыр серіктерін табу үшін "жылжыту және дестелеу" әдісін қолданды. Бұл әдіс Нептун мен Уран айларын іздеуге көмектескенімен, Сатурн жүйесінде бұрын пайдаланылмаған. Тізбектей түсірілген кескіндер жиынтығын серіктің аспанда қозғалатын жылдамдығымен жылжыта отырып, біріктіру оның жарығын күшейтеді. Соның арқасында жеке кескінде көрінбейтін тым бұлыңғыр серік дестеленген кескіннен байқалады.

Астрономдар Мауна-Кеа жанартауы шыңындағы 3,6 метрлік Канада-Франция-Гавай телескопы (CFHT) 2019–2021 жылдары алған деректерді қолданды. Үш сағаттық интервалдарда түсірілген көптеген суреттерді жылжыта және дестелей отырып, олар Сатурн маңынан диаметрі 2,5 км шамасындағы денелер тапты. Бірақ бұл серік ашылды деп санауға жеткіліксіз, ол астероид болып шығуы да мүмкін (әрине, мұның ықтималдығы өте аз). Толық сенімділік үшін нысандарды бірнеше жыл бақылап, олардың планетаны айналатынына көз жеткізу қажет. Екі жылдық мұқият жұмыстың нәтижесінде, команда 62 нысанның жаңа серік екенін нақтылады.

Сатурнның жаңа ашылған айларының бәрі қалыпты емес (иррегуляр) серіктерге жатады. Олардың орбиталары, қалыпты серіктермен салыстырғанда, ұзақ, созыңқы эллипс және қатты еңкейген. Иррегуляр серіктер саны енді 121 болды, олардың кейбірі проград, ал кейбірі ретроград орбитамен айналады. Диаметрі 2–213 км аралығындағы бұл айлар Сатурн өзіне тартып алған астероидтар не олардың соқтығысуынан қалған сынықтар деп болжанады. Иррегуляр серіктер орбиталарына қарай инуит, скандинав және галл топтарына жіктеледі, оларға осы халықтар мифологиясындағы алыптар аты беріледі. 19 ғасырда ашылған ең ірі иррегуляр серік Феба (скандинав тобы) ғана титанида есімімен аталып кеткен.

Сатурнның 24 қалыпты серігінің проград орбиталары планетаның экватор жазықтығына қатысты аз еңкейген. Бұларға жеті ірі серік (Титан, Рея, Япет, Диона, Тефия, Энцелад, Мимас), ірі айлармен троялық орбитадағы төрт шағын серік, екі орбиталас серік және Сатурнның жіңішке F сақинасының екі бақташысы жатады. Тағы екі қалыпты серік сақиналар арасындағы саңылауларда айналады, біршама ірі Гиперион Титанмен орбиталық резонанста, қалғандары A сақинасының сыртқы шеті маңында, сирек G сақинасының ішінде және Мимас пен Энцеладтың арасында айналады. Қалыпты айлар Кроностың (Сатурнның) іні-қарындастары титандар мен титанидалар аттарымен аталған.

Сатурн жайлы негізгі ролигімізді жаңартып қойдық, көрілім санын көбейтіп жіберіңіздер.
#ғылымижаңалық #көбәріп

ЕЛДЕРДІҢ ЖЕР БЕТІНДЕГІ ҮЛЕСІ

Жер бетінің жалпы ауданы — 510 100 000 км².
Оның 0,53%-і Қазақстанға тиесілі.

Инфографика: Visual Capitalist
#геодерек

ФИЗИКТЕР УРАН-241 ИЗОТОПЫН АШТЫ. НУКЛИД ҰҒЫМЫ

Англия, Корея және Жапония физиктері уранның массалық саны 241-ге тең жаңа изотопын (241U) ашып, оның қасиеттерін өлшегенін хабарлады. Эксперимент барысында сондай-ақ 19 нуклидтің массасы өлшенген екен.

Нуклид — белгілі бір массалық санымен, атомдық нөмірімен және ядросының энергетикалық күйімен сипатталатын атомның түрі. Атом ядросы нуклондардан (протондар мен нейтрондардан) тұрады. Элементтің атомдық нөмірін протон саны Z, ал массалық санын — протон мен нейтрон сандарының қосындысы A = Z + N анықтайды. Атомдық нөмірі бірдей нуклидтер изотоптар деп аталады. Изотоптар бір химиялық элемент болып табылады. Мысалы, оттегі-16, оттегі-17 және оттегі-18 изотоптарының протон саны тең: Z = 8, ал нейтрон сандары әртүрлі: N = 8, 9, 10.

Атом ядросы белгілі бір энергетикалық күйде — негізгі күйде немесе изомерлік күйлердің бірінде болуы мүмкін. Сонда бір элементтің бірдей изотоптары, ядросының энергетикалық күйіне байланысты, әртүрлі нуклидтер — изомерлер бола алады. Мысалы, танталдың 180Ta изотопының негізгі күйі радиоактивті, ал 180mTa изомері — радиоактивтi емес. Сондықтан радиоактивтікпен байланысты құбылыстарды сипаттағанда, изотоп терминінен гөрі нуклид терминін қолданған дұрыс.

Қазір 300-дей табиғи және 3000-дай жасанды нуклид белгілі. Ашылған нуклидтердің ең ауыры — оганесон-294. Жалпы теоретиктер тағы 4000-дай жаңа нуклид бар деп болжайды, олардың көбі нейтронға бай ядролар облысында. Жақында жапондық RIKEN институтының физиктері нейтронға бай натрий-39 изотопын алды, бұл ядроның заряды Z 11-ге тең.

Жапон жоғары энергиялар физикасы ұйымының (KEK) зерттеушісі Тоситака Нивасэ мен әріптестері әлдеқайда ауыр ядролармен эксперимент өткізді. Олар бұл үшін ауыр нуклидтерді синтездеудің көпнуклондық тасымал реакцияларына негізделген жаңа әдісін қолданды. Мұндай реакциялар кезінде соққылаушы ядро мен нысана-ядро арасында өзара нуклон алмасу жүреді. Ғалымдар 10,75 мегаэлектронвольт/нуклонға дейін үдетілген уран-238 ядролары шоғын платина-198-ден жасалған нысанаға бағыттады. Арнайы спектрометр реакция өнімдерінің массасын жоғары дәлдікпен өлшеді (2-кескін).

Физиктер эксперимент нәтижесінде нейтронға бай 19 изотоптың массасын өлшей алды (3-кескін). Және олардың көбінің массасы алғаш өлшеніп отыр. Нуклидтердің зарядтары Z 91-ден 94-ке дейін, ал массалары A 235 пен 242 аралығында. Сондай-ақ бір жаңа изотоп — уран-241 ашылды.
#ғылымижаңалық #көбәріп

17–18 МАМЫР 2023 — АЙ МЕН ЮПИТЕРДІҢ ЖАҚЫН ҚОСЫЛЫСЫ

Осы айдағы басты астрономиялық оқиға — Айдың Юпитермен тоғысы. 17 мамырда, Алматы уақытымен 19:00-де Ай Юпитерді жабады. Тоғыс қос Америка құрлығының кей жерінен бақыланады.

Ал еліміздің Жетісу, Алматы, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда, Маңғыстау облыстарынан мамырдың 17-і мен 18-і таңсәріде Ай мен Юпитердің ерекше жақындасқанын көруге болады. Ол үшін шығыс көкжиек ашық орын тапқан жөн.

Қосымша ақпарат — бейнероликте
#күнтізбе

АЙ ОРБИТАСЫНА ШЫҒА АЛМАҒАН LUNAR FLASHLIGHT КУБСАТЫ ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТЫР

Көкекте жапониялық HAKUTO-R лендері Айға жайлы қона алмағаны белгілі. Лендермен бірге БАӘ-нің Rashid ровері де қирап қалды. 2022 жылы 11 желтоқсанда Falcon 9 зымыраны бұлармен бірге НАСА-ның Lunar Flashlight 6U-кубсатын да ұшырған. Ол үш айдан соң Ай маңындағы ең биік нүктесі 70 000 км, төмен нүктесі серіктің Оңтүстік полюсінен небәрі 15 км тік сызықтық дерлік гало-орбитаға шығуы тиіс еді.

Lunar Flashlight Оңтүстік полюс маңындағы кратерлерден су мұзын іздеуге арналған-ды. Оның төрт лазері мұз жұтатын толқын ұзындығындағы инфрақызыл сәуле шығарады. Сәуле реголитке түссе, кубсатқа қайта шағылады, ал жұтылса, кратер ішінде мұз бар деген сөз. Lunar Flashlight — әдеттегі гидразин орнына қауіпсіз "жасыл" отын қолданатын алғашқы планетааралық аппарат.

Алайда бұл кубсаттың да жолы ауыр болды. Миссия басталысымен-ақ, оның төрт қозғағышының үшеуі істемей тұрғаны анықталды. Метал жоңқасымен ластануы мүмкін деп болжанған отын құбырларын тазалау әрекеттері сәтсіз болды. Гало-орбитаға шығу маневрін жасауға жалғыз қозғағыштың шамасы келмеді.

Айды айналып шыққан Lunar Flashlight қайтып келе жатыр, 17 мамырда ол Жерден 65 000 километрде өтеді. Кубсатпен байланыс бар, сондықтан НАСА оны басқа мақсатта пайдалану жолын ойластыруда.

Credit: NASA

Орындалмаған жоспар: Айды игеру оңай іс емес.

Темірқазыққа арқандаулы тұрған Ақбозат пен Көкбозат жайлы аңызды естіген шығарсыз. Ал бұл аттардың иелері кім? Арнадағы жаңа роликте.

ПАСХА АРАЛЫ ҮСТІНДЕГІ ҚҰС ЖОЛЫ
Фото авторы: Yuri Beletsky
#фотокөрме

КҮН ДАҚТАРЫ ЖЕРМЕН САЛЫСТЫРҒАНДА

Күн дақтарының 11 жылдың циклі жайлы — роликте.
#қазақшаинфографика