Біздің Күн жүйесі сияқты планеталық жүйелер қалай пайда болды? Олардың ғұмыры қалай аяқталады? Арнадағы жаңа роликті көріңіз: https://youtu.be/drx729_PVPE

ЖЫЛАНТАНУ ҒЫЛЫМЫНАН БІР ЖАҢАЛЫҚ

Бауырымен жорғалаушылар туралы Reptile Database ғылыми онлайн-базасынан кеңестік және ресейлік герпетологтардың мыңнан астам мақаласының библиографиялық сілтемелері алынып тасталды. База модераторлары мұны Ресейдің Украинаға қарсы ашқан соғысына наразылық ретінде жасағанын мәлімдеді. КСРО мен РФ герпетологтары мың шақты жылан түрін сипаттауға атсалысқан екен, бұл олардың жалпы түр алуандығының 10 процентіндей.

МАРС ПЕН САТУРННЫҢ ЖАҚЫН ҚОСЫЛЫСЫ

2022 жылғы 5 көкектің таңында екі планета бір-біріне 1/3 градусқа дейін жақындады. Яғни бұлардың арасына бұрыштық диаметрі жарты градус Толған Ай да сыймас еді. Ақшыл-сары Сатурнның сол жағынан оның ең үлкен серігі Титанды байқауға болады.

Image Credit & Copyright: Damian Peach

12 КӨКЕК — КОСМОНАВТИКА КҮНІ

Халықаралық ғарыш стансасындағы 67-ші экспедиция мүшелері сіздерге сәлем жолдайды.
Жоғарыда (солдан оңға қарай): Раджа Чари, Кайла Бэррон, Маттиас Маурер; ортаңғы қатарда: Сергей Корсаков, Марк Пати, Эйтан Стиббе, Ларри Коннор, Майкл Лопес-Алегрия; төменде: Денис Матвеев, Олег Артемьев, Томас Маршбёрн.

Credit: Сергей Корсаков / Роскосмос

Иногда человек живет только для одного дела, одного слова, одного шага. Не поднять руку, когда подняли все. Выйти на площадь, когда не вышел никто. Не стрелять, когда выстрелили все. Если моя жизнь такая, то я родился, учился и работал, чтобы написать этот текст:

https://zelenyikot.livejournal.com/164038.html

НЭНСИ РОМАН ҒАРЫШТЫҚ ТЕЛЕСКОПЫН FALCON HEAVY ҰШЫРАДЫ

ULA кәсіпорны Nancy Grace Roman Space Telescope (NGRST) ғарыштық телескопын ұшыруға таласпайтынын мәлімдеді. Себебі, соңғы 24 Atlas V зымыранының барлығына келісімшарт жасалып қойылған. Соңғы үш Delta IV Heavy да бос емес.

NGRST-ты ұшыру конкурсының ережесі бойынша, оған НАСА-дан сертификат алған зымырандар ғана қатысады. Сондықтан New Glenn, Terran R, Vulcan, Starship сияқты жаңа зымырандар бәсекеге араласа алмайтын шығар, өйткені телескоп 2027 жылы ұшырылатынымен, конкурс биыл өтеді. Сонымен, NASA LSP сертификатына ие жалғыз үміткер — SpaceX компаниясының Falcon Heavy ауыр зымыраны қалып отыр.

2012 жылы АҚШ Ұлттық барлау ұйымы қоймада жатқан екі шпиондық телескоп негізін НАСА-ға сыйға тартқан. НАСА жер бетін бақылауға арналған оптикалық жүйенің бірін ғарыштық телескопқа айналдырды. Роман телескопы Хабблдың егізі деп те аталады, өйткені оның да айнасының диаметрі 2,4 метр. Бірақ Роман айнасының көзқарас аясы Хабблдікінен 100 есе үлкен, және отыз жылда технология қатты дамығандықтан, бұл телескоп корпусына әлдеқайда жақсы ғылыми аспаптар орнатылады.

Романның Хабблдан тағы бір ерекшелігі, ол ультракүлгін және көрінетін спектрде емес, инфрақызыл диапазонда жұмыс істейді. Осылайша ол инфрақызыл толқынды ғана тіркейтін тағы бір ғарыштық обсерватория — Уэбб телескопы жұмысын керемет толықтырады. Және де, NGRST өте қуатты коронографпен жабдықталған, сөйтіп жұлдыздар жарығын жақсы көлегейлей алады. Осының арқасында, Роман телескопы нағыз экзопланета ашқыш машинаға айналмақ. Ал Уэбб өзінің алып айнасының көмегімен оларды анықтап суретке түсіреді.

Массасы 4,2 тонна, құны 4,3 млрд доллар телескоп 2027 жылдың мамырында ұшырылады деп жоспарланған. Ол да Күн—Жер жүйесінің L2 Лагранж нүктесі маңында жұмыс істейді. Жаңа обсерватория әйгілі ғарыштық телескопқа сіңірген зор еңбегі үшін "Хабблдың анасы" атанып кеткен астроном Нэнси Грейс Романның (1925–2018) құрметіне аталған.

ОРИОН ТҰМАНДЫҒЫ

Мессье каталогына M42 деген атпен енгізілген тұмандық — галактикамыздағы ең әдемі нәрсенің бірі. Жұлдызаралық алып молекуляр бұлт бізден небәрі 1500 жарық жылы қашықтықта. Бұлттың шетіндегі ыстық жас жұлдыздарды қоршаған газ жарқырап тұр.

Орион тұмандығы жаңа жұлдыздардың қалай түзілетінін зерттеуге жақсы мүмкіндік береді. Өйткені ол бізге ең жақын ірі жұлдыз түзілу облысы. Екіншіден, ондағы жарық жас жұлдыздардың қуатты сәулеленуі, жұлдыз дамуын тасалауы мүмкін газ бен тозаң бұлттарын үрлеп тастаған.

Қосымша ақпарат — арнадағы жаңа роликте: https://youtu.be/V1Xvda_SHfs

ХАББЛ ХЕРБИГ-АРО НЫСАНЫН ФОТОҒА ТҮСІРДІ

Хаббл ғарыштық телескопы сайтында жарияланған кескінде бірнеше жарық жылына созылып жатқан жоғары энергиялы плазма ағымы бейнеленген. Оны Жерден 1250 жылында, Орион тұмандығында орналасқан HH34 жас жұлдызы шығарған.

Астрономдар мұндай түзілімдерді Хербиг-Аро нысандары деп атайды. Жас жұлдыз өз айналасындағы протопланеталық диск затымен әсерлескенде, иондалған газдан тұратын джеттер пайда болады. Джеттердің жұлдызаралық затпен соқтығысуы соққы толқындарын туғызады. Соққы толқыны материалды қыздырып, жарық шығаруға мәжбүрлейді. Нәтижесінде осындай жұқа құрылымдар түзіледі.

Хербиг-Аро нысандары, астрономиялық өлшеммен алып қарағанда, өте аз өмір сүреді. Олар небәрі бірнеше ондаған мың жылдан соң-ақ жұлдызаралық кеңістікте толық сейіліп кетеді.
Credit: ESA/Hubble & NASA, B. Nisini

Орион тұмандығының өзі жайлы арнада кеше жарияланған роликті көруді ұмытпаңыз.

LUCY ЗОНДЫ КАМЕРАЛАРЫН ТЕКСЕРДІ

2022 жылы 14 ақпанда НАСА-ның Lucy зонды өзінің көрінетін диапазондағы төрт камерасын калибрлеу үшін суреттер түсірді. Зонд былтыр 16 қазанда ұшырылған еді. Миссияның мақсаты — Юпитердің троялық астероидтарына жету. Он екі жылдық саяхат кезінде ол Күн жүйесінің сегіз шағын денесін зерттейді. Миссияның тизері бейнероликте: https://youtu.be/5IMcc96aaRw

Сыналған камералар:
• Екі T2CAM (Terminal Tracking Cameras) камерасы. Көзқарас аясы кең камералар Люсиді астероидтарға бағыттап, аппараттың дұрыс бағдарын қадағалайды.
• MVIC (Multicolor Visible Imaging Camera) — жоғары ажыратымды сканерлеуші камера, түсті және панхром кескіндер алуға қабілетті.
• L’LORRI (Long-Range Reconnaissance Imager) — тар ауқымды, жоғары ажыратымды монохром камера астероид бетінің егжей-тегжейлі кескіндерін түсіруге арналған.

MVIC пен L’LORRI — әйгілі New Horizons зондына орнатылған камералардың жетілдірілген нұсқалары. Суреттерді талдаған НАСА мамандары камералардың күтілген нәтиже бергенін айтты.

Люсидің қалған екі аспабы — LEISA инфрақызыл спектрометрі мен температура өлшеуіш L’TES сыналған жоқ, бұл үшін зонд аспан денесіне жақын өтуі керек. Мұндай жағдай биыл 16 қазанда, Lucy Жер тұсындағы екі гравитациялық маневрінің алғашқысын орындағанда, қалыптасады.

Фотоларда: Lucy түсірген аспандағы облыс. Қызыл түспен T2CAM камерасының, көкпен — MVIC камерасының, сарымен — L’LORRI камерасының көзқарас аясы белгіленген. Қарағы түсе батысқа қарасаңыз, бұл көріністі өзіңіз де көре аласыз. Ал дүрбі ала шықсаңыз, Орион тұмандығын бақылауға мүмкіндік бар.
Credits: SwRI; 2008 file photo of night sky as seen over Fajada Butte in New Mexico, courtesy National Parks Service

T2CAM алған кескін. Төменгі жақтан Гүлөрнек тұмандығы байқалады. Credits: NASA/Goddard/SwRI

L’LORRI жай көзбен көрінетін жұлдыздардан 50000 есе күңгірт жұлдызды түсіріп алған. Credits: NASA/Goddard/SwRI/Johns Hopkins APL

25-ШІ РЕТ ҰШҚАН INGENUITY ЕКІ РЕКОРД ЖАҢАРТТЫ

8 көкекте Марстағы Ingenuity дрон-тікұшағы 25-ші рет әуеледі. Бұл жолы ол өзінің екі рекордын жаңартты: 704 метр ұшып өтіп, 5,5 м/с ең жоғары жылдамдық өрбітті. Ұшу 161,3 секундқа созылды.

Бұл ұшудағы жолдың ұзақтығы, дронның Perseverance ровері қонған кезде тасталған жабдықтар жатқан ауданды айналып өтуімен байланысты. Жылу қалқаны, парашют пен "әуе краны" тікұшақтың лазерлік альтиметрі жұмысына кедергі келтіруі мүмкін еді.

"Тапқырлық" Марс бетіндегі бедері күрделі аймақтан өтіп кетті. Мамандар оны қондыратын орын табу үшін көп ізденетін. Енді дронның алдында қонуға ыңғайлы орындар жеткілікті тегіс жазық жатыр. Ingenuity ежелгі өзен атырауы болған алапқа барып, ровердің жүрер жолын барлаумен айналысады.

Credit: NASA/JPL-Caltech

МЕРКУРИЙ КЕШКЕ КӨРІНЕ БАСТАДЫ

Меркурий (-0,3m) 2022 жылғы 16 көкектен бастап кешке солтүстік-батыс көкжиек үстінен көрінеді. 29 көкектегі 20,6° ең үлкен шығыс элонгация маңы — биылғы кешкі бақылауға ең қолайлы кезең.

Меркурий Күн батысымен, батыс көкжиектен сәл ғана жоғарыдан кішкентай ақшыл "жұлдыз" сияқты көрінеді. Планетаны көру үшін батыс жақ толық ашық болуы керек.

16 көкекте Меркурий батқан Күннің шапағынан көріне бастағанда, көкжиектен небәрі 8 градус биік тұрса, күн сайын көтеріле беріп, 29 көкекте 12 градустан көрінеді. Ал 2 мамырда Меркурий жаңа туған жіңішке Ай орағымен әдемі жұп құрайды. Күнге ең жақын планета 4 мамырдан кейін көрінбей кетеді.

ӨЗІҢЕ СЕН! 17 КӨКЕК 19:13 — NROL-85 МИССИЯСЫ

17 көкекте Алматы уақытымен 19:13-те Калифорниядағы Ванденберг базасынан Falcon 9 зымыраны АҚШ Ұлттық барлау қызметінің (NRO) екі кұпия барлаушы жерсерігін ұшырады. B1071.2 бірінші сатысы SLC-4E ұшыру алаңынан 400 метрдегі LZ-4 қону алаңына оралуы тиіс. Құрғақтағы алаңға қону — әдетте өте тартымды көрініс.

SLS ҰШЫРЫЛЫМЫНЫҢ БАС ЖАТТЫҒУЫ ТАҒЫ ТОҚТАТЫЛДЫ

Артемида-1 миссиясын арналған НАСА-ның SLS аса ауыр зымыраны мен Orion ғарыш кемесі LC-39B ұшыру алаңына 17 наурызда шығарылған. Бас жаттығу кезінде зымыранға толық мөлшерде отын құйылып, старттық кері санақ операциялары пысықталуы тиіс. Содан соң SLS+Orion жинағы қайтадан Тік жинау ғимаратына енгізіліп, соңғы дайындық жұмыстары жүргізіледі.

4 көкектегі алғашқы әрекет жылжымалы ұшыру платформасында ақауларға байланысты тоқтатылды. Ертеңіне SLS-тің 1-сатысы сұйық оттегімен жартылай толтырылды, алайда клапанның ақауынан сұйық сутегі құю басталған да жоқ.

Үшінші әрекет 14 көкекте жасалды. Техникалық проблемаларға байланысты оттегін құю бірнеше рет тоқтап, бірнеше рет жалғасты. 1-сатыға сутегін құю басталғанда, оның сыртқа ағып жатқаны анықталды. Отын құю тоқтатылғанда, 1-сатының сұйық оттегі багы 49%, сұйық сутегі багы 5% толы болған. Келесі әрекет қашан жасалатыны белгісіз.

ҚЫТАЙ ҒАРЫШКЕРЛЕРІ ОРБИТАДА 183 КҮН БОЛЫП ҚАЙТТЫ

2022 жылы 16 көкекте Шэньчжоу-13 ғарыш кемесінің қону капсуласы Жерге аман-есен оралды. Экипаж мүшелері Чжай Чжиган, Ван Япин мен Е Гуанфу ғарышта 183 тәулік болып, Қытай рекордын жаңартты. Алдыңғы Шэньчжоу-12 кемесі ғарышкерлері орбитада 92 күн өткізген еді.

Тяньгун ғарыш стансасында жұмыс істеген алты айда рекордшылар құрал-жабдықтарды орнатып, көптеген ғылыми эксперименттер жасады. Ұзақ мерзімді экспедиция мүшелері екі рет ашық ғарышқа шықты. Ван Япин ашық ғарышқа шыққан алғашқы қытайлық әйел атанды.

Наурызда 355 күндік ғарыш сапарынан оралған Марк Ванде Хай АҚШ рекордын жаңартқанын хабарлағанбыз. Ал бір ғарыш сапарының ұзақтығы бойынша әлем рекорды (437 тәулік 18 сағат) ресейлік Валерий Поляковтың еншісінде.

Фотода: Е Гуанфу, Ван Япин мен Чжай Чжиган ғарышқа ұшар алдындағы рәсімде.

Түнгі ұшырылым