Екінші сатыдан бөліну механизмі де жаңартылған екен

ЮПИТЕР СЕРІКТЕРІНІҢ САНЫ 95-КЕ ЖЕТТІ

2022 жылдың 20 желтоқсаны мен 2023 жылдың 31 қаңтары аралығында Кіші планеталар орталығы (MPC) Юпитердің жаңа 12 серігінің орбиталарын жариялады. Оларды Карнеги ғылыми институтының астрономы Скотт Шеппард 2021–2022 жылдары бақылаған. Нәтижесінде Юпитер айларының саны 80-нен 92-ге дейін артты. Ең үлкен планета 83 серігі бар Сатурнды артқа тастап, Күн жүйесінде қайтадан бірінші орынға шықты.

Анықталған айлардың бәрі кішкентай және планетадан қашық, олар Юпитерді 340 тәуліктен астам периодпен айналады. Тоғыз жаңа серік орбитасы 550 тәуліктен ұзақ ең алыс ретроград айларға жатады. Юпитердің өз білігінен үйірілу бағытына қарама-қарсы орбитамен қозғалатынына қарағанда, олар газды алып өзіне тартып алған астероидтар болса керек. Ретроград айлардың жалпы саны 71-ке жетті, олар Ананке, Карме, Пасифе топтарына жіктеледі. Кері айналатын серіктер орбиталарының үлкен жартыөстері 19 млн — 30 млн км аралығында.

Тура, проград бағытпен айналатын қалған үш жаңа дене Галилей ашқан төрт ірі серік пен алыс ретроград айлардың арасында орналасқан. Олар сол жерде түзілген деп есептеледі. Аралық проград айлардың саны 13-ке жетті. Шеппардтың айтуынша, оларды ашу алыс ретроград серіктерді табудан қиын: Юпитерге жақын болғандықтан, алыптың жарығы оларды байқатпайды. Олар екі топқа жіктеледі: Гималия тобындағы 9 дене Юпитерден 11–12 млн км, Карпо тобындағы екеу — 17 млн км қашықтықта. Каллисто (Юпитерден 1,9 млн км) мен Гималия тобы арасындағы кең бос аймақтан бір ғана серік — Фемисто (7,5 млн км) табылды. Ал Валетудо Карпо тобынан әрі, 19 млн км қашықтықта айналады. Оның ерекшелігі — орбитасының кейбір ретроград айлардың жолымен қиылысуында, бұл түбі бетпе-бет соқтығысқа әкелуі мүмкін.

Алып планетаға Галилей айларынан да жақын төрт серік бар: Метида (127 690 км), Адрастея (128 690 км), Амальтея (181 366 км), Фива (221 889 км). Бұларды Амальтея тобына біріктіреді. Галилей серіктері орбиталарының үлкен жартыөстері: Ио — 421 700 км, Европа — 671 034 км, Ганимед — 1,1 млн км, Каллисто — 1,9 млн км.

Денелердің Юпитерді айналатыны дәлелденуі үшін, оларды кемінде бір толық айналым, яғни екі жер жылындай бақылау керек. Аталған 12 серік бұл шартты орындады. 2023 жылдың ақпанындағы жағдай бойынша, Юпитердің бір айналым жасап үлгермеген тағы үш айы (S/2022 J 1, S/2022 J 2, S/2022 J 3) белгілі. Бұлар жоғалып кетуі де ықтимал, дегенмен оларды қоса есептесек, Юпитер серіктерінің саны 95-ке жетеді. Ағылшын Wikipedia'сы осы санды ұстанады. Осыған орай, «Балаларға ғылым туралы» арнасындағы Юпитер жайлы роликті жаңартып қойдық.
#ғылымижаңалық #көбәріп

АЙ, МАРС ЖӘНЕ ҚЫСҚЫ ЖҰЛДЫЗДАР

Мына ғаламат фото қыстың соңғы кешінде, Германиядағы Идар-Оберштейн қыстағы маңында түсірілген. Оң жақ жоғарыда Ай мен Марс жарқыраса, олардан төменірек Сұлусары қызарады. Ортада Үшарқар—Таразы (Орион) шоқжұлдызы толық айшықталып тұр. Кескіннің сол жақ шетінен түнгі аспандағы ең жарық жұлдыз Сүмбілені көреміз.

Фото: Sebastian Voltmer Photography
#фотокөрме #күнтізбе

ЗОДИАК ЖАРЫҒЫ, ЮПИТЕР ЖӘНЕ ШОЛПАН

Көкжиектен жоғары бағытталған жарық сәулелерін не туғызады? Күн жүйесінің ішкі бөлігіндегі тозаң. Зодиак жарығы атты бұл нұр көктемнің басында күн батысымен, ал күзге қарай таңда бақыланады. Сьерра-Невада Ұлттық паркінде түсірілген фотода зодиак жарығы Шолпан мен Юпитер сәулесіне ұласып жатыр, жоғарырақ Үркер байқалады.

Ең жарық екі планета наурыздың алғашқы екі кешінде бір-біріне барынша жақындайды. Тамаша көріністен құр қалмаңыздар. Зодиак жарығындай емес, ерекше жарқыраған Шолпан мен Юпитерді қаладан да көруге болады.

Image Credit & Copyright: Ruslan Merzlyakov (astrorms)
#фотокөрме #nasa_apod

CREW-6 МИССИЯСЫ ҰШЫРЫЛДЫ

2023 жылы 2 наурызда Алматы уақытымен 11:34-те Кеннеди Ғарыш орталығы, LC-39A ұшыру алаңынан Crew-6 ұзақ мерзімді миссиясы Халықаралық ғарыш стансасына аттанды. SpaceX Crew Dragon C206.4 Endeavour ғарыш кемесінің ХҒС-қа түйісуі 3 наурыз, 12:17-ге жоспарланған. Миссия алты айдай мерзімге созылады. Falcon 9 зымыранының алғаш қолданылған B1078 1-сатысы JRTI платформасына қонды.

Экипаж құрамы:
Командир — Стивен Боуэн (НАСА), 1964 ж.т. Сүңгуір қайық офицері, АҚШ Әскери-Теңіз флотының капитаны. НАСА-да 2000 жылдан. Спейс шаттлдармен 3 рет ғарышқа ұшып, онда 40 тәулік 10 сағат, соның ішінде ашық ғарышта 47 сағат 18 минут өткізген.

Ұшқыш — Уоррен Хобург (НАСА), 1985 ж.т. Массачусетс технологиялық институтын, Берклидегі Калифорния университетін тәмамдаған. Аэронавтика мен астронавтика бакалавры, электротехника мен информатика магистры және докторы. Boeing корпорациясында инженер, МТИ-де доцент болып қызмет еткен. НАСА-да 2017 жылдан.

Миссия маманы — Сұлтан Әл-Неяди (Біріккен Араб Әмірліктері), 1981 ж.т. Англиядағы Брайтон университетін, Аустралиядағы Гриффит университетін бітірген. 2019 жылы Союз кемесімен ұшқан алғашқы БАӘ ғарышкері Хазза Әл-Мансуридің дублері болды.

Миссия маманы — Андрей Федяев (Роскосмос), 1981 ж.т. Әскери ұшқыш, запастағы майор. Космонавтар отрядына 2014 жылы қабылданды.

Бүгін Crew Dragon кемесінің алғашқы Demo-1 ұшқышсыз сынақ миссиясының ХҒС-қа аттанғанына тура 4 жыл толып отыр. Бүгін бұл типті кеме оныншы рет ұшырылды. Тоғыз ұшқышты миссия барысында ғарышқа 34 адам шығарылды.
#зымыран #ұшыру

КҮН ЖҮЙЕСІ — 2 НАУРЫЗ 2023

Күн мен оған таяу бес планетаның дәл осы сәттегі орналасуы. Жер, Шолпан мен Юпитер бір сызық бойында тұрғанына назар аударыңыз.

Credit: NASA Eyes
#күнтізбе

CREW-6 МИССИЯСЫ ХҒС-ҚА ЖЕТТІ

2023 жылы 3 наурызда Алматы уақытымен 12:17-де Crew Dragon C206.4 Endeavour ғарыш кемесі Халықаралық ғарыш стансасының Harmony модуліне түйісті. Біраздан соң люктер ашылып, Crew-6 миссиясы ғарышкерлері Стивен Боуэн, Уоррен Хобург, Сұлтан Әл-Неяди мен Андрей Федяев стансаға енді.

Оларды Сергей Прокопьев, Дмитрий Петелин, Франсиско Рубио (Союз МС-22/23), Николь Манн, Джош Кассада, Анна Кикина, Коичи Ваката (Crew-5) қарсы алды. Сөйтіп, қазір ХҒС-та қайтадан 11 ғарышкер бар. Бірнеше күннен соң Crew-5 экипажы Жерге оралады.
#хғс

ШОЛПАН МЕН ЮПИТЕРДІҢ ОН КҮНІ

Соңғы күндері Шолпан мен Юпитерге назар аудармаған жан кемде-кем шығар. Ашық кешкі аспандағы ең жарық екі планетаның жақын қосылысын байқамау мүмкін емес-тін. Кеш сайын төмендеген Юпитер мен өрлеген Шолпанның 21 ақпан — 2 наурыз аралығындағы жақындасуы мына жолақтарда солдан оңға қарай көрсетілген. Фотолар Үндістандағы Дханбадта түсірілген. Батыс көкжиек үстіндегі аспанның түсі мен экспозиция шамасы іңірдегі жергілікті жағдайға байланысты.

22 ақпанда Юпитер мен Шолпанға жас Айдың жіңішке орағы қосылды. Ақыры, 2 наурызда қос планетаны ай дискіндей ғана аралық бөліп тұрды. Әрине, ғаламшарлар бұл күні шындығында 600 миллион километр қашықтықта орналасқанын ұмытпайық. Алдағы күндері Юпитер біртіндеп көкжиекке шөге берсе, Шолпан Күннен әлі де қашықтай түсіп, жарқыраған Кешкі Жұлдыз келбетіне енеді. Наурыздағы Ай мен планеталар жайлы — арнадағы жаңа роликте.

Image Credit & Copyright: Soumyadeep Mukherjee
#күнтізбе #бейнеролик #nasa_apod