روایت زندگانی پرفراز و نشیب ابن‌رشد را از لحظه افشای راز پنهانِ در سینه‌اش آغاز می‌کنیم.
او که پرچم شکستی ابدی را در برابر چشمانش می‌دید که به دست مخالفین فلسفه به اهتزاز درآمده بود در برابر پادشاه، اهل فلسفه بودن خود را انکار کرد؛ وحشتی عمیق وجودش را فرا گرفته بود، می‌دانست کوچک‌ترین گامِ اشتباه در مسیرِ افشاگری، زندگانی‌اش را متلاطم خواهد کرد.
اما بعد از اندک درنگی به ترغیب و تضمین ابن‌طفیل با امید واهی آنچه در دل داشت را عیان ساخت. او خوشحال از اینکه پادشاهِ پیشِ رویِ وی برخلاف اسلافش مخالف فلاسفه نیست حجاب سکوت از عقایدش برگرفت، غافل از آنکه فروغ زندگانیِ پادشاه دیری نپایید و ابن‌رشد را در انزوای فلسفه‌اش به حال خود رها ساخت. طولی نکشید که بادهای تغییر وزیدن گرفت، آن بذر امید در خاکِ ناامیدی خشکید و پیش از آنکه فیلسوفِ آواره، راهی تبعیدگاه شود گرمای آتش به جان کتاب‌هایش انداخته شد تا درس عبرتی شود برای هر آن کس که سودای دست درازی به دامان فلسفه را در سر می‌پروراند...

فلسفه از بدو ورودش به عالم اسلام با مخالفت علمای شیعه و سنی روبرو بود، هرچند که مدتی توانست با حمایت‌های خلفای بنی‌عباس و حامیان مالی زردشتی نهضت ترجمه پیشرفت‌های تبلیغاتی چشمگیری داشته باشد اما پس از افول این حمایت‌ها وقتی در شرایطی یکسان به مصاف رقیبش رفت قرن‌ها به کنجی خزید و بزرگانش همچون فارابی و ابن‌سینا به نمادی برای کفر و شرک مبدل شدند.
در این فضای ضدفلسفه، که فلاسفه منکران عقاید دینی تلقی می‌شدند غزالی کتاب مقاصد الفلاسفه را در آموزش فلسفه، و سپس تهافت الفلاسفه را در رد آن نگاشت. برخلاف تصور رایج معاصر، او در زمان خود به داشتن عقایدفلسفی وانحرافی متهم شد، و نه تنها در شرق بلکه در غرب سرزمین‌های اسلامی نیز مطالعه آثارش دردسرساز بود. عده‌ای وی را مدافع فلسفه می‌دانستند که بعدها تهافت الفلاسفه را از سر تقیه و برای حفظ جانش نگاشت. [مطالعه بیشتر]
در چنین فضایی، ابن‌رشد پس از انکار اولیه به تضمین ابن‌طفیل، فیلسوف بودن خود را نزد پادشاه حامی فلسفه برملا کرد، اما پس از چندی با عیان شدن عقایدش، او نیز به خشم علما و مردم دچار شد؛ کتاب‌هایش در میدان شهر سوزانده، و خودش نیز تبعید شد.
این فضای ضدفلسفی تا زمان ظهور میرداماد ادامه داشت.
برخلاف تلقی رایج، نه غزالی باعث افول فلسفه شد، و نه ابن‌رشد و سهروردی توانستند به آن جانی تازه ببخشند.¹ بلکه این میرداماد بود که با قدرت ونفوذی که داشت توانست فلسفه را پس از قرن‌ها بدنامی از نو احیا کند.
خوانش متفاوت میرداماد و طیف وسیع شاگردانش و تلاش برای گردآوردن نسخ خطی گوناگون به فلسفه جان تازه‌ای بخشید. وجهه فقاهتی میرداماد شیبِ تند انتقادات از فلسفه را کاست؛ مخصوصا که وی اشخاصی مانند ابن‌عربی و آموزه‌هایی همچون وحدت وجود و... را از فلسفه حذف کرده و اصطکاک آن با شریعت را کاسته بود.
خوانش مکتب میرداماد از فلسفه بنحوی بود که هنگام ظهور ملاصدرا عموم شاگردان مکتب وی بمقابله با ملاصدرا پرداختند، کمتر فیلسوفی در عصر صفوی وجود داشت که طعنه‌ای به ملاصدرا نزده باشد؛ برخی نیز شمشیر را از رو بسته و سخنان وی را کفر و الحاد، و خود وی را مجنون نامیدند! عصر صفویه با بی‌توجهی به ملاصدرا سپری شد تا اینکه حدود دو قرن بعد، در عصرقاجار ملاعلی نوری _استاد ملاهادی سبزواری_ نخستین توجهات مثبت به ملاصدرا را نشان داده وآثارش را بعنوان نماینده اصیل فلسفه شرح وبسط داد، هرچند که این اقدام نیز با اعتراض شدید میرزای قمی مواجه شد [ر.ک: مقاله کلباسی، مختاری].
اما از آنجا که فلسفه بمعنای واقعی‌اش همان چیزی بود که ملاصدرا بیان می‌کرد، بتدریج مخالفت‌های شاگردان مکتب میرداماد اعتبارش را از دست داد و حتی توجه به آثار خود میرداماد نیز بحاشیه رانده شد و فلسفه اصیل منحصر در آثار ملاصدرا گشت.
بدین ترتیب میرداماد حلقه وصلی شد که پس از ایفای یک نقش بزرگ احیاگرانه، اینک کارایی چندانی ندارد و فلسفه بمعنای حقیقی‌اش همان چیزیست که ملاصدرا و شارحان متأخرش بیان می‌کردند.
با این حال، چه بسا بدون وساطت میرداماد، فلسفه همچنان در آن بدنامی تاریخی خود غوطه‌ور می‌ماند. میرداماد مُحلِّلی بود که اینک نقش وی _با همه ابتکاراتش_ به پایان رسیده است.
------------------
۱. برخلاف سهروردی که قرن‌ها هیچ تأثیری در شرق و غرب نداشت، ابن‌رشد در غرب مورد توجه قرار گرفت و آثارش توسط مسیحیان و یهودیان ترجمه و بعنوان شارح ارسطو مورد اقبال واقع شد.