🔹از رخ دادن زلزله‌ی ۴.۵ ریشتری سمنان در ساعت ۲۲:۴۵ دو روز بیشتر نگذشته است. کانون زلزله توسط منابع مختلف اعداد متفاوتی مانند ۱۲ کیلومتر، ۱۰ کیلومتر، ۱۴ کیلومتر و... اعلام شده است. مقیاس زلزله نیز اعداد متفاوتی پیرامون ۴.۴، ۴.۶ و ۴.۵ ریشتر گفته شده است. نکته‌ی مهم اما در رابطه با این زلزله راه افتادن موجی از سخنان و نقل‌قول‌‌ها پیرامون اولین آزمایش هسته‌ای ایران هم‌زمان با برخی صحبت‌ها توسط مقامات رسمی و غیررسمی بود. جدای از تحلیل‌ها و منطق‌هایی که پشت سخن افراد موافق و مخالف این ادعا مانند ژرفنای کانون زلزله، وجود پس‌لرزه و پیش‌لرزه و... است مسئله این است آیا چنین آزمایشی قابلیت مخفی کردن دارد؟‌ آیا ممکن است در سال ۲۰۲۴ کشوری آزمایش هسته‌ای کند و سازمان‌های مربوطه دولتی و غیردولتی سراسر دنیا پیش یا پس از آن متوجه انجامش نشوند؟‌ پاسخ کوتاه این سوال باتوجه به تاریخ منفی است.

🔹چهار روش کلی جهت شناسایی آزمایش‌های هسته‌ای زیرزمینی (واقع در چاه یا تونل) وجود دارد. این چهار روش کلی توسط سازمان‌های دولتی و غیردولتی مسئول تشخیص آزمایش‌های هسته‌ای ذیل پیمان‌های مختلف مانند CTBT و PTBT که کشورمان نیز آن را امضا کرده است، استفاده می‌شود.

۱- رویت آماده‌سازی سایت آزمایش
۲- رویت اثرات آزمایش
۳- شناسایی محصولات شکافت
۴- شناسایی نشانه‌های آزمایش پس از لرزه‌نگاری

🔹در روش اول از طریق تصاویر ماهواره‌ای/هوایی، آماده‌سازی سایت آزمایش مشخص می‌شود. حفر‌چاهی با ژرفنای حدودی ۴۰۰ تا ۵۰۰ متر جهت انجام آزمایش مقدمات و آماده‌سازی‌های متفاوتی را نیاز دارد که قابلیت تشخیص و کشف پیش از آزمایش را به طرف مقابل می‌دهد. اگرچه از سمت دیگر نیز امکان مخفی‌ کردن موفق این اقدامات با سطح بالایی از پنهان‌کاری و دقت وجود دارد. هند در دومین آزمایش هسته‌ای خود توانست با موفقیت از شناسایی نشانه‌های آزمایش توسط آمریکا با استفاده از تجربه‌های آزمایش قبلیش جلوگیری کند. از سمت دیگر نیز آزمایش کشورهای دیگری مانند اولین آزمایش کره‌شمالی در سال ۲۰۰۶ و یا اولین آزمایش پاکستان در سال ۱۹۹۸ از همین مسیر توسط آمریکا شناسایی شد. در مورد کره‌شمالی البته با وجود شناسایی نشانه‌های انجام آزمایش، این نشانه‌ها جدی گرفته نشدند.

🔹در روش دوم اما شناسایی مواردی مانند فرونشست زمین و دیگر آثار فیزیکی بر سطح زمین توسط تصاویر هوایی/ماهواره‌ای به‌سهولت نشان‌گر انجام آزمایش هسته‌ای می‌شود. این مسئله بدون استثنا به آزمایش‌هایی که در چاه انجام می‌شوند (مورد هند در بودای‌خندان) و مواردی که در تونل انجام می‌شوند (مانند مورد پاکستان و کره‌شمالی) اختصاص دارد. این روش هم‌چنین در آزمایش‌های سطحی و برخی موارد جوی نیز کاربرد دارد زیرا سوختگی شدید زمین، برجا ماندن گودال احتمالی ناشی از برخورد توپ آتش با زمین و دیگر تغییرات محیطی توسط تصاویر ماهواره‌ای قابل شناسایی هستند.

🔹در روش سوم که دقیق‌ترین راه‌ تشخیص هسته‌ای بودن انفجاری زیرزمینی و کشف جزئیات آن است از بررسی محصولات شکافت نشت کرده استفاده می‌شود. در هر آزمایش زیرزمینی بسته به شرایط محصولات شکافت هسته‌ای از محل انفجار به‌سطح زمین و بیرون نشت می‌کنند و قابلیت رصد را فراهم می‌کنند. سمت آزمایش‌کننده با استفاده از همین محصولات نشت کرده و البته نمونه‌برداری‌ها و حفاری‌های مختلف جهت نمونه‌برداری به جزئیات آزمایش خود پی می‌برد. این جزئیات شامل توان سلاح نیز می‌شوند. در سمت مقابل نیز اما قابلیت فهمیدن نوع سلاح، سوخت سلاح، هسته‌ای بودن نبودن آن و... از طریق نمونه‌برداری محصولات شکافت نشت شده وجود دارد. آمریکا و غرب از همین روش به هسته‌ای بودن آزمایش سال ۲۰۰۶ کره‌شمالی و نوع و سوخت آن پی بردند. جهت نمونه‌‌برداری طرف آمریکایی در مورد کره از هواپیماهایی مانند هواپیمای WC-135 استفاده شده که در حوالی محل فرضی آزمایش پرواز کرده و اطلاعات و نمونه‌ها را جمع‌آوری کردند.

🔹در روش چهارم‌ که سریع‌ترین و در دسترس‌ترین روش برای عموم در دنیای امروز است با استفاده از داده‌های به‌دست آمده از طریق لرزه‌نگاری تشخیص حدودی و مبهمی از طبیعی یا مصنوعی بودن لرزه‌های ثبت شده به‌دست می‌آید. این روش قابلیت تعمیم به همه موارد در گذشته یا آینده را ندارد زیرا محل آزمایش (تونل یا چاه)، ژرفنای محل آزمایش، جنس سنگ و زمین منطقه،‌ جایگاه ایستگاه‌های لرزه‌نگار و بسیاری دیگر عوامل محیطی و انسانی روی نتایج لرزه‌نگاری و استنباط ناشی از آن اثر دارد. به‌همین دلیل این روش را شاید بتوان جزو پر خطاترین روش‌ها دانست. امروز اما مردمان داخل و خارج براساس همین روش و البته تطابق ظاهری و چشمی نمودار و مقیاس زلزله‌ی سمنان و زلزله‌های مصنوعی یا طبیعی مربوط به کشورهای دیگر نتیجه‌گیری می‌کنند که ناصحیح است.

🔹سوال اصلی پس از آشنایی با چهار روش اصلی تشخیص آزمایش‌های هسته‌ای زیرزمینی این است که برای کشوری مانند ایران در یک سایت فرضی در کویرلوت یا دشت‌کویر آیا امکان پنهان کردن آزمایش هسته‌ای وجود دارد؟ برای پاسخ به این مسئله باید کمی مسائل را بهتر بررسی کنیم. مهم‌ترین نکنه امکان دور زدن و پنهان کردن نشانه‌های آزمایش از تشخیص توسط چهار روش گفته شده است.

🔹در تاریخ، دور زدن موفق روش اول حداقل یک‌بار توسط هند ثبت شده است.‌ هند با دانایی نسبت به اشراف اطلاعاتی آمریکا از هوا در جریان آزمایش سال ۱۹۷۴، در آزمایش دوم خود در سال ۱۹۹۸ علاوه بر استفاده از پوشش‌های مختلف برای افراد درگیر برنامه و پروژه و تلاش بر کوچک بودن تیم درگیر آماده‌سازی سایت آزمایش اقدامات فنی دیگری را نیز انجام داد. اصلی‌ترین این اقدامات شامل استتار تجهیزات و پیش بردن برنامه در شب هنگام و جابه‌جایی همه چیز به‌ جایگاه اول خود تا پیش از صبح بود.

🔹روش دوم اما حتی در مواردی مانند استفاده از تونل نیز قابلیت کشف دارد و کماکان که گفته شد منحصر به مسئله‌ی استفاده از چاه نیست. برای مثال در اثر اولین آزمایش هسته‌ای پاکستان، رنگ کوه محل آزمایش به‌دلیل برخاستن گردوغبار در اثر موج انفجار تغییر کرد و ساختار ظاهری کوه نیز بر اثر ریزش بخشی از کوه با قبل متفاوت بود. این دو مورد در همان سال ۱۹۹۸ نیز به‌وضوح در تصاویر هوایی/ماهواره‌ای عیان بودند. نمونه‌ی جدیدتر برای این مورد تغییرات رخ داده در کوه محل آخرین آزمایش هسته‌ای کره شمالی در سال ۲۰۱۷ بود. تصاویر ماهواره‌ای پس از آزمایش رانش بخشی از کوه و نشست بخشی دیگر از سایت آزمایش را نشان می‌داد. بنابراین تا زمانی که‌ انجام آزمایش هسته‌ای تغییراتی فیزیکی و بصری روی سطح زمین هرچند کوچک (ناشی از ریزش، رانش، فرونشست، فرونشست معکوس و...) به‌همراه داشته باشد امکان تشخیص آن وجود دارد و دور زدن روش دوم را سخت و دشوار می‌کند. در رابطه با آزمایش‌هایی که در چاه انجام می‌شوند، انتخاب زمینی با ساختار نرم (شن‌و‌ماسه و آبرفت و...) و ژرفنایی بسیار بیشتر از ODOB (ژرفنایی که بزرگ‌ترین چاله در آن تشکیل می‌شود.) می‌تواند اثرات مستقیم سطحی (به‌هم‌ریختگی و شکستگی در سطح زمین) ناشی از آزمایش را به حداقل برساند.

🔹روش سوم مهم‌ترین روش است اما برحسب شرایط جغرافیایی کشورما و خوش‌بینی روی کاغذ قابلیت دور زدن را دارد. در یک آزمایش زیرزمینی در ژرفنا و شرایط مناسب در صورتی که مسائل ایمنی و فنی به‌درستی رعایت شوند حجم مواد شکافت نشتی بسیار کم خواهد بود. این میزان کم البته برای شناسایی توسط تجهیزات نظارتی از فاصله‌های نسبتا کوتاه (چندصد کیلومتر) کافی‌ است اما در مورد کشور ما بر فرض وجود سایتی در دشت کویر یا دشت لوت، تا فاصله‌های بسیار طولانی‌تر از این اعداد امکان پرواز ادوات شناسایی و نظارتی وجود ندارد. این امر حداقل روی کاغذ به‌ما می‌گوید در روز فرضی چنین آزمایشی، قابلیت دور زدن روش سوم به‌شکل کامل یا نسبی وجود دارد. انجام آزمایش در ژرفنایی بسیار فراتر از ODOB به کاهش رهاسازی محصولات شکافت نیز منجر می‌شود و تقریبا تمام محصولات غیرفرار شکافت را در حفره‌ی موقت تشکیل شده محبوس می‌کند و میزان انتشار محصولات فرار (گازی) شکافت را نیز محدود می‌کند. این محدودسازی البته از جنبه‌ی ایمنی و محیط‌زیستی است و ارتباطی به جنبه‌ی شناسایی ندارد.

🔹روش چهارم‌ نیز ذاتا قابلیت دور زدن ندارد زیرا آزمایش چه در چاه و چه در تونل لرزه‌های خود را براثر عوامل متفاوتی برجای می‌گذارد اما خطای بالای این روش و غیرقابل اتکا بودن آن، نیاز به دور زدن فرضی را از بین می‌برد. نهایتا براساس تمام صحبت‌های گفته شده و اعلام رسمی از سمت سازمان‌های مربوط به CTBT مبنی بر عادی بودن امواج لرزه‌نگاری زلزله‌ی سمنان (و زلزله‌ی یزد) به‌قطع می‌توان گفت که زلزله‌ی سمنان و دیگر زلزله‌های رخ داده در گذشته تا امروز در کشور ارتباطی به آزمایش تسلیحات هسته‌ای نداشته‌اند اگرچه رخ دادن زلزله‌های مصنوعی در گذشته در کشور رد نمی‌شود.

▪️پی‌نوشت۱: به‌زبان خلاصه امکان حذف کامل چاله‌ی ناشی از آزمایش (چه ناشی از فرونشست زمین در اثر فروپاشی حفره‌ی موقت یا پرتاب سنگ و خاک به بیرون در اثر موج انفجار و...) هم‌زمان با حذف اثرات سطحی دیگر مانند شکستگی و آشفتگی در سطح زمین وجود ندارد. زمین‌های سفت و سنگی در حذف مورد اول و زمین‌های نرم و شنی در حذف مورد دوم مستعد هستند.

▪️پی‌نوشت۲: شبیه‌سازی دقیق و پیش‌بینی قطعی رفتار زمین پس از آزمایش حتی برای زمین‌های مشابه در ژرفناهای مشابه و تسلیحات مشابه نیز ممکن نیست و رفتارهای بسیار متفاوتی ممکن است از زمین سر بزند.

▪️پی‌نوشت۳: مسائل فنی و نکات بسیار دیگری نیز در این موارد دخیل هستند که جهت ساده‌سازی بیان نشدند.