ایستادگی تبریز در برابر نیروهای دولتی ـ
پیکره‌ای از ستارخان و باقرخان با هواداران خود (فداییها).

✴️ حزب و گمراهیهای سیاسی
(تکه‌ی چهارم)

🔶ما از مردم چه میخواهیم؟
(تکه‌ی1 از 4)

در ایران یك رشته كلمه‌هایی هست كه معناهای نیكی داشته ، ولی چون بدست بدان افتاده بد گردیده و كلمه‌ها نیز موهون شده كه آدم چون میخواهد در گفتن و یا در نوشتن یكی از آنها را بكار برد سختش می‌آید.

یكی از آن كلمه‌ها «حزب» است كه از بس موهونست ما بسختی آن را بكار میبریم ، و آنگاه در تردید می‌مانیم كه آیا خوانندگان چه معنایی را از آن فهمیدند ـ آیا آن معنای درست و نیكش را یا این معنای آلوده و موهونش را؟..

من چون در نوشته‌هایم این كلمه را بكار میبرم اینست باید در اینجا معنی درست آن را روشن گردانیده بگویم ما از این كلمه چه معنایی را میخواهیم. نخست باید اندكی از تاریخچه‌ی حزبها در ایران بنویسیم.

سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست خواه‌ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دسته‌ی مجاهدان بودند.

تاریخچه‌ی این دسته بكوتاهی آنست كه دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باكو ، گرد آمده یك حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود كه سپس یكی از كسان بنام گردید.

این جمعیت تازه بكار پرداخته بود كه در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان كسانی را از اعضای خود برگزیده برای شركت در شورش[= انقلاب] بشهرهای ایران فرستادند كه هنوز چند تن از آن كسان در تبریز و دیگر جاها زنده‌اند.

ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند كه چنانكه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.

این حزب با سادگی بسیار تشكیل یافت و با یك نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانكه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود كه با محمدعلی‌میرزا نبردها كرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود كه پایه‌ی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود كه قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسین‌خان باغبان و یفرمخان و سردار محیی و یارمحمدخان و حیدرعمواغلی و عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اكبرخان و دیگران بیرون داد.

سپس چون محمدعلی‌میرزا برافتاد و اندك آرامشی در ایران رخ داد برخی از ایرانیان كه از اروپا بازگشته بودند در تبریز و تهران حزب دمكرات را بنیاد نهادند. آنچه ما میدانیم این بنیادگزاران سوءنیت داشتند و مقصودشان این بود كه جدایی درمیان آزادیخواهان پدید آورند و یك حزبی ساخته با دست آن مجاهدان را از میان برند.

با اینحال چون كسانی كه دعوت آنان را پذیرفته بدمكراتی درآمدند از آزادیخواهان خونگرم بودند آن حزب هم در اندك زمانی در همه‌ی شهرهای بزرگ ایران تأسیس یافت و خود یك جمعیت كوشنده‌ی بزرگی شد. چون در سال 1329[تیرماه1290 خورشیدی] محمدعلی‌میرزا دوباره به ایران بازگشت و بار دیگر خطر برای آزادی رخ داد ، اینان در برابر پیشامد دلیری و ایستادگی نشان داده پشتیبانی مهمی بدولت نمودند.

اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان كردند و با دست اینان بود كه ارشدالدوله سردارِ محمدعلی‌میرزا دستگیر و كشته گردیده و خود محمدعلی شكستهای پی‌درپی یافته به استرآباد گریخت لیكن در پارلمان و در تهران ایستادگی دموكراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی را داشت.

سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یك خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دموكراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه بیك كاری موفق نشدند (و خود نمی‌توانستند شد) لیكن زبونی از خود ننمودند.

در اهمیت این حزب آن بس كه روس و انگلیس نبودن آنان را میخواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم مجلس بسته گردید ناصرالملك و وزیران او كه فرصت یافته بودند بكندن ریشه‌ی اینان كوشیدند ، از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را كه میرزااحمد سهیلی و آقامحمدابراهیم و دیگران بودند بدار كشیدند.

سپس چون در سال 1332[1293 خورشیدی] جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد [و] مجلس بار دیگر باز شد در این هنگام نیز دموكراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و بیك كار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه از تهران مهاجرت كردند ، و با آلمان و عثمانی همدست شده با دسته‌های سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مركزی را بنام آنكه با روس و انگلیس همدست میباشد برسمیت نشناخته خود ، در كرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز كارهای حزب دموكراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.

در ديماه سال ١٣٢١ براي ديدار ياران قزوين ، با آقای واعظپور سفری به آن شهر کرديم. در يکی از نشستها در خانه‌ی آقای نصری ، آقای پاکروان چنين آغاز سخن کردند :

«کسانی از علما و ديگران چون شنيده بودند شما خواهيد آمد با من ميگفتند با او مباحثه‌هايی داريم. من پاسخ دادم آقای کسروی مباحثه نميکند ولی اگر چيزهايی پرسيدند پاسخ دهد.

گفتند پس خواهشمنديم اين پرسشهای ما را برسانيد و پاسخ خواهيد. ايشان که از سُنّی‌ها هواداری ميکنند آيا به داستان غدير خم چه پاسخ ميدهند؟ در آن روز پيغمبر علی را به خلافت برگزيده گفت : «من کنت مولاه فهذا علی مولاه». همچنين به داستان خامه و کاغذ خواستن پيغمبر و جلوگيری کردن عمر چه ميگويند؟.

پيغمبر در بستر مرگ خواست امام علی بن‌ابيطالب را به خلافت برگزيند که جايی براي کشاکش ديگران بازنماند. اين بود گفت : «ائتوني بقلم و قرطاس اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده ابدا»[۱] عمر چون داستان را فهميد نگذاشت و چنين گفت : «ان الرجل ليهجر حسبنا کتاب الله»[۲]. به پيغمبر نسبت هذيان‌گويی داد.

من نيک ميدانم که شما اينها را از دين نمی‌شماريد و راستی را هم دين اينگونه گفتگوها نيست. ولی چون اينها در دلهای مردم جا گرفته و هر زمانی که نام دين به ميان می‌آيد بيدرنگ به ياد اين سخنان می‌افتند و ميپرسند و ما تا به اينها پاسخی ندهيم دست بردار نخواهند بود ، از اينرو من پرسشهای آنان را رسانيدم که شما پاسخهايی بدهيد».

اين سخنانی بود که آقای پاکروان گفتند. چون در نشست جز از ياران ، کسان ديگری نيز ميبودند به پاسخ پرداخته گفتم بسيار راستست كه اين گفتگوها از دين نيست. در هزار و سيصد سال پيش از اين ، کشاکشهايی درباره‌ي خلافت رخ داده و هرچه بوده پايان يافته و گذشته ، امروز از گفتگوهای آنان چه سودی تواند بود؟!.

اينها نه تنها دين نيست ، خود بيدينيست. راستی را دين برای آنست که مردمان چندين بيخرد و نافهم نگردند که زندگانی خود را رها کنند و به داستانهای هزار و سيصد سال پيش پردازند و در ميان مردگان کشاکش اندازند. کسانی که اينها را از دين می‌شمارند معنی دين را ندانسته‌اند.

دين شناختن معنی جهان و زندگانی و زيستن به آئين خرد است. دين آنست که امروز ايرانيان بدانند که اين سرزمينی که خدا به ايشان داده چگونه آباد گردانند و از آن سود جويند و همگی با هم آسوده زيند و خاندانهايی به بينوايی نيفتند و کسانی گرسنه نمانند و دهی ويرانه نماند و زمينی بيبهره نباشد.

دين آنست که امروز توانگران ايران سرمايه‌های خود را در راه کشيدن جويها و پديد آوردن چشمه‌ها و آباد گردانيدن ديه‌ها[روستاها] بکار اندازند که هم اين ويرانيها از ميان برخيزد و هم هزاران و صد هزاران خاندانهای گرسنه و بينوا از بدبختی رها گردند.

دين اينست. از اينست که خدا خشنود خواهد بود. گفتگو از کشاکش علی و ابوبکر چيست که خدا آن را خوش دارد و به کسی به اين نام مزدی دهد؟!. اينها را ميگويم تا اين آقايان نيز بدانند و معنی درست دين را دريابند.

از آنسوی اين نيز راست است که اين سخنان در دلهای ايرانيان جا گرفته و ما تا در پيرامون آنها سخن نرانيم از دلهاشان بيرون نخواهد کرد. اينست من نيز به پرسشهای آنها پاسخ ميگويم :

اما داستان «غدير خم» بسيار شگفت است که ملايان معنی اين سخن را نميدانند. مگر آنان کتابهای فقه را نميخوانند که «ولاء» خود يک «بابی» از بابهای فقه ميباشد؟!.

اين يک وصيت خاندانيست ، پيغمبر را با کسانب رشته‌ی «ولاء» در ميان ميبوده و اينست ميگويد : «من با کسانی که «ولاء» ميداشتم علی در اين زمينه جانشين من خواهد بود» آخر در کجا «مولی» به معنی خليفه است؟!.

از اين گذشته اگر خواست پيغمبر برگماردن «خليفه» بودی بايستی نخست در اين زمينه سخن راند که بايد برگزيدن و گماردن خليفه از سوی خدا باشد نه از سوی مردم ، پس از آنکه اين زمينه را روشن گردانيد با يک زبان آشکاري بگويد : «اينک نخستين خليفه‌ي من علی است که خدا او را برگزيده».

داستانی به آن بزرگی را چه معنی ميداشت که با يک جمله‌ی ناروشن و کوتاهی برساند ، و آن جمله را بگويد و بگذرد و به چيزهای ديگری پردازد.

از اينها هم گذشته ، مگر ياران پيغمبر که سالها با وی بسر برده و در راه او جانبازيها کرده بودند زبان او را نميفهميدند؟!. يا دلبستگی آنان به پيغمبر و دستورهای او کمتر از شيعيان قزوين ميبوده؟!.

اين چه باور کردنيست که پيغمبر علی را خليفه گرداند و يارانش آن را ناشنيده گيرند و به گرد سر ابوبکر درآيند؟!. پس چرا با ديگر دستورهای پيغمبر اين کار را نکردند؟!.

[۱] : خامه و كاغذ بياوريد تا برايتان نوشته‌ای نويسم كه هيچگاه گمراه نگرديد.

[۲] : اين مرد در حال سرسام است. كتاب خدا ما را بس است.

(کتاب بخوانند و داوری کنند ص ۱7 از ۱۰۶)

پستی تا چه اندازه باشد که آدمی خود را بپای جانوران برد.

گردانیدن گهواره‌ی علی‌اصغر

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 15ـ آیا خدا جهان را بخود بازگزارده؟! (تکه‌ی 3 از 3)
پس از آن صوفیگری را نام می‌برم. ما از این نیز در «راه رستگاری» و دیگر جاها سخن رانده‌ایم و نیازی بگفتگوی دیگر نمانده. پس از آن خراباتیگری را یاد می‌كنم. از آن نیز در «راه رستگاری» سخن رانده‌ایم. من دوست می‌دارم خوانندگان گفتاری را كه در آن كتاب بنام «دین برای دانش‌پژوهی نیست» بخوانند تا نیك دانند كه زمینه برای پیدایش خراباتیگری از كجا پیدا شده است. در جایی كه شما به دین رنگ دانش‌پژوهی دهید و بر آن باشید كه از آغاز آفرینش و چگونگی آن گفتگو دارید و پندارهای ننگین كعب‌الاحبار و وهب بن منبه را در كتابها بینبارید [1] بیگمان همه‌ی ایرادهای خراباتیان راست است و شما هیچ پاسخی بآنان نتوانید داد. این جدایی كه ما میانه‌ی دین و خواست آن با دانش و راه آن پدید آوردیم و این دو را از هم جدا كردیم یكی از ارجدارترین و بزرگترین زمینه‌هاست و می‌باید گفت یكی از ستونهای دین می‌باشد. ولی شما آن را ببینید كه این تاکنون پوشیده مانده و هواداران دین نه تنها آن را نشناخته‌اند (و در هیچ جایی شما نشانی از چنان سخنی نخواهید یافت) خود آنان دین را با دانش‌پژوهی بهم درآمیخته‌اند و آن نتیجه بدست آمده كه خراباتیگری پدید آید و آن رسواییها پیدا شود و شما این را بیگمان دانید كه پیشامد دلگداز مغول و آن زبونی و درماندگی كه مردم در برابر آن خونخواران نشان دادند جز نتیجه‌ی این چند بدآموزی نبوده. وآنگاه تازه پس از قرنها که آن سخنان كهنه گردیده بود كسانی از نادانی یا از بدخواهی دوباره آن را نوین ساختند و دلها را پر گردانیدند.
پس از همه مادّیگری را یاد می‌كنم كه بیكبار خدا و روان و خرد را نمی‌پذیرد و براستی و نیكی ارجی نمی‌گزارد و جهان را جز یك دستگاه بیهوده‌ای نمی‌شناسد و آدمی را از جانوران جدا نگرفته زندگانی را جز كشاكش و نبرد نمی‌داند ، و یك گمراهی‌ایست كه رویه‌ی دانش بخود گرفته و صدها دانشمندان بنام در شرق و غرب پیرو آن می‌باشند و هزارها كتاب بهواداری از آن نوشته‌اند ، و چون همراه دانشهای طبیعی از اروپا برخاسته و همپای آنها در سراسر جهان انتشار یافته نیرومندترینِ بدآموزیهاست و به هر كجا رسیده همچون بیماری وبا پیر و جوان و بزرگ و كوچك همه را آلوده گردانیده و دلها را بلرزه انداخته است و بیگمان بیشتری از همانان كه سنگ دین بسینه می‌زنند و دعوی پیشوایی می‌دارند در دلهای خود جز باور سستی نمی‌دارند و چه‌بسا كه بیكبار از خدا و دین بیزارند.

[1] : انباریدن ریشه‌ی دوم انباشتن است ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
11) كراسوس‌ ـ تکه‌ی 6

🔸 و چون بدينسان با ولوله روميان را سراسيمه ساختند بيكبار پوشاك از روي برگ و ساز خود برداشتند و خودها و سينه‌بندهاي درخشان خود را كه همه با برنج پوشانيده و زينت‌ابزارهاي فولادين از آنها آويزان بود نشان دادند. خود سورنا بلندبالاترين و خوش‌چهره‌ترين مرد در ميان همه‌ی آنان بود. ولي رختهاي زيبايي كه در بر كرده و چهره‌ی آراسته‌ی او دليري و مردانگي او را پوشيده مي‌داشت. چه روي خود را گلگون كرده و موهاي سر خود را به آيين مادان دسته‌دسته ساخته بود. ولي سپاهيان او همگي چهره‌هاي ترس‌آوري داشتند و موهاي آنان به آيين سگان همگي بر روي پيشاني افتاده بود. نخست آنان مي‌كوشيدند كه بدستياري گرزهاي خود صف پيشين روميان را كوفته و بازپس برانند. ولي چون ديدند سپاهيان روم پافشاري كرده و ايستادگي مي‌نمايند و دانستند كه كار سختتر از آنست كه مي‌پنداشتند اينست كه بدنبال كشيده بي‌آنكه روميان بفهمند از هر چهار سوي گرد آنان را فرو گرفتند. كراسوس فرمان داد كه سپاهيان سبك‌ابزار بهجوم پردازند. ولي اينان اندكي پيش نرفته بودند كه بيكبار تيرهاي اشكانيان همچون باران بر آنان ريخت و ناگزير شدند كه بسوي سنگين‌ابزاران پس گردند و اين نخستين وسيله بود كه صفهاي آنان را بهم زده و دلهاي آنان را پر از بيم گردانيد. زيرا تيرهاي دشمن كه بآنان مي‌رسيد چندان تيز و پرزور بود كه از هرگونه زرهي و از هر پوشاك استواري مي‌گذشت. اينزمان اشكانيان همچنان دور ايستاده تير بر روي روميان مي‌بارانيدند بي‌آنكه كسي يا جايي را آماج گيرند. (با آنكه روميان چندان دور از آنان نبودند) و چون كمانهاي سختي داشتند تيرها كه از آن برمي‌جست زور بي‌اندازه داشت. جايگاه روميان از نخست بد بود. زيرا اگر مي‌ايستادند بدانسان زخمي مي‌شدند و اگر هجوم بدشمن مي‌بردند شايد خود آنان بيشتر از دشمن آسيب مي‌افتند. زيرا اشكانيان چندان مهارت دارند كه بهنگام گريختن و اسب تاختن نيز تيراندازي مي‌كنند و اين هنريست كه تنها سگان آن را بهتر از اينان مي‌دانند و خود تدبيري است از بهر آنكه اگر از جلو دشمن گريختند خود را از عار گريز رها سازند.
روميان اميدوار بودند كه پس از آنكه اشكانيان همه‌ی تيرهاي خود را انداختند و تركشها را تهي ساختند ناگزير خواهند بود دست از جنگ بردارند و يا نزديك آمده زد و خورد آغاز كنند. و چون دانستند كه شترهايي را با بار تير در لشكرگاه خود همراه دارند كه چون صف پيشين تركشهاي خود را تهي مي‌سازند پس كشيده به پر كردن آنها مي‌پردازند دانستند اين تيرباران پاياني نخواهد داشت. كراسوس دلش از جا دررفته كسي نزد پسر خود فرستاد كه اگر بتواند هجومي بر دشمنان بنمايد و نگزارد پاك از هر سوي گرد سپاه را فرو گيرند زيرا آن هنگام دشمن بسيار جلو آمده و پيدا بود كه مي‌خواهند پشت سر را نيز بگيرند. آن جوان هزار و سيصد سواره كه يكهزار آنان را با خود از نزد قيصر آورده بود با پانصد تيرانداز و هشت دسته از سپاهان درست‌ابزار كه نزديك او بودند برداشته بآهنگ هجوم روانه گرديد ، اشكانيان در جلو نايستاده روي برگردانيدند و اين يا بجهت بدي جا بود كه لجنزاري را زير پا داشتند و يا اينكه مي‌خواستند كراسوس جوان را پس كشيده از پدرش بسيار دور گردانند. ولي كراسوس قصد آنان را ندانسته داد مي‌زد : چرا روبرو نمي‌ايستيد؟ اين گفته از دنبال آنان مي‌تاخت. كنسورينوس1 مكاباخوس2 كه هر دو در روم شهرت داشتند زيرا آن يكي بسيار دلير و مردانه بود و اين يكي از يك خانواده‌ی سناتور3 بوده و جربزه‌ی خطبه‌خواني مهمي داشت. اين هر دو همسال كراسوس جوان و همراه او بودند. سوارگان بتندي مي‌تاختند و از پیادگان جلو افتاده چنين مي‌پنداشتند كه دشمن را شكست داده‌اند و همانا از دنبال آنان مي‌تازند. ولي چون مسافت درازي را از لشكرگاه دور افتادند آن هنگام فهميدند كه مقصود دشمن فريب بوده زيرا آن گريزندگان را ديدند كه ناگهان ايستاده روي برگردانيدند و دسته‌هاي ديگري بآنان پيوستند. ناگزير بايستادند و يقين نمودند دشمن اندكي اينان را ديده بهجوم خواهد پرداخت ولي اشكانيان تنها يك دسته از سوارگان زره‌پوش را در برابر اينان گزارده ديگران به اينسو و آنسوي دشت تاخته بر برانگيختن ريگ و گرد پرداختند و چنان شد كه روميان همديگر را نمي‌ديدند و نمي‌توانستند با يكديگر سخن بگويند و چون بدينسان همه را در يك توده گرد آوردند به تيراندازي پرداختند.


1ـ Censorinus
2ـ Megabacchus
3ـ مقصود كسي است كه در سنات عضو بود كه آن را مايه‌ی افتخار خاندانها مي‌شماردند.

نریمان نریمانف

مجاهدان تبریز نخستین حزب «طبیعی» در ایران

حسین‌خان باغبان

سردار محیی (عبدالحسین‌خان)

یارمحمدخان کرمانشاهی

شادروانان عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اکبرخان

ارشدالدوله سردارِ محمدعلی‌میرزا

ارشدالدوله اندکی پیش از تیرباران شدن بدست مشروطه‌خواهان

محمدعلی‌میرزا پس از افتادن از شاهی

ناصرالملک

شادروانان میرزااحمد سهیلی(راست) و حاج علی‌دوافروش (چپ) بالای دار

روز دهم محرم 1330 ، روز دهم دی ماه 1290 بود
روسها که به تبریز دست یافته بودند با بدار کشیدن آزادیخواهان کینه‌‌ی شکستهای خود را از مجاهدان تبریز می‌کشیدند. از راست : 1ـ قدیر ، 2ـ ضیاءالعلماء ، 3 ـ دایی او 4ـ صادق‌الملک ، 5 ـ ثقةالاسلام ، 6 ـ آقا محمد ابراهیم ، 7ـ حسن ، 8ـ شیخ سلیم
چنانکه در تاریخ آمده :
«آنهمه ستایشها كه من از تبریزیان كرده‌ام این ننگین‌كاری را فراموش نمی‌كنم كه چون در محرم 1330[=1290خ] روسیان با مجاهدان جنگیدند و بر ایشان چیره درآمدند و آن كارها را در شهر می‌كردند یك دسته از مردم بروی خود نیاورده و همچون سالهای پیش در بازارها و كوچه‌ها بسینه كوفتن و زنجیر زدن می‌پرداختند و دسته‌ها می‌گردانیدند و این را یك كار نیك و بس بزرگی می‌شماردند كه در چنان هنگام بیمناكی ترس بخود راه نداده و دست از دینداری برنداشته‌اند ، و آشكاره می‌گفتند : «ما را چه كار كه روسیان چه كردند و كیان را كشتند ، ما را باید دست از دامن امام برنداریم و این دستگاه را نخوابانیم» می‌گفتند : «روسیان كه با كیشها (مذهب) كار نمی‌دارند و عزاداری را از دست ما نمی‌گیرند دیگر ما را چه كار كه مشروطه را برانداختند و كشور را بردند؟!..».

«بلكه بسیاری از ایشان روسیان را بر مشروطه‌خواهان برمی‌گزیدند زیرا كه مشروطه‌خواهان روی سرد باین كارهای اینان نشان داده بودند.
مایه‌ی شرمندگیست كه روسیان در برابر چشمشان آن ستمها را می‌كردند و كسانی را كه در كشور خود بآزادیخواهی برخاسته و در راه آسایش مردم و آبادی كشور آن جانبازیها را كرده بودند دسته دسته پای دار می‌آوردند و جوانان نورس را بگناه آزادیخواهی پدر و برادر بیجان می‌ساختند ، سراسر شهر لگدكوب سالدات و قزاق می‌بود ـ اینان آن ستمها را می‌دیدند و هیچ پروایی نمی‌كردند و از ستمهای یزید ـ ستمهای هزاروسیصد سال پیش او ناله بلند می‌ساختند و شیون از اندازه می‌گذرانیدند ، كه تو گویی در جهان ستمگر تنها یزید بوده و بس و هیچگاه نباید پروای ستمهای دیگری كرد».
(در پاسخ حقیقتگو ، گفتار نهم : سومین آسیب کیشها)