پاکدینی ـ احمد کسروی

✴️ تاریخچه‌ی پیمان و روزبه یکم آذر ✴️

(بخش سوم)

🖌 نویساد

گفتارهای پیمان چنانكه از یكسو با آلودگیها می‌نبردید از سوی دیگر نیز راه درست زندگانی را نشان داده شاهراه پاک زیستن را بروی خوانندگان باز می‌كرد.

این بود هر شماره‌ی پیمان كه با مخالفت دسته‌ای از هواداران آلودگیهای توده روبرو می‌شد در همان حال تأثیر بسزایی نیز در اندیشه‌های كسان پاكدل و پاكدرون نموده و دسته‌ای هم‌آهنگ و همداستانِ هواخواهی را نیز از آنها پدید می‌آورد.

این هواخواهانِ مهنامه چنان می‌کوشیدند و دلهاشان از راههای دور بهم نزدیک گردیده بود که تو گویی اندامان یک حزبی بودند. بدینسان که به افزودن مشترکان ماهنامه و فروش آن در شهرستانها یاوری می‌کردند ،‌ یا‌ در برابر تلخزبانیها و سخنان دلخراش بدخواهان دلیرانه از او دفاع می‌کردند.

پیمان سال پنجم شماره‌ی یازدهم ـ دوازدهم و نیز سال ششم شماره‌ی دوازدهم نام یک دسته از این نیکمردان را می‌برد و درباره‌ی هر یک و کوششهایش نیز یک دو جمله می‌نویسد ولی می‌افزاید : گذشته از کسانی که نخواسته‌اند نامشان برده شود ، هنوز کسانی هستند که باید نامهاشان بریم تا آیندگان بشناسند این «آزادمردان» چه رنجها کشیدند و چه یاوریها کردند تا فیروزیهای این مهنامه بدست آمد.

در پایان سال 1319 بود که یک دسته از ایشان دست بهم داده «شرکت سهامی چاپخانه‌ی پیمان» را بنیاد نهادند تا سرمایه گزارده کتاب تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان را بچاپ نوینی رسانند. زیرا جز آنکه بخشهای چاپ شده‌ی آن تاریخ نایاب شده بود و نیاز به چاپ دومی داشت ،‌ نویسنده دو بخش نخست را گشاده‌تر بازنوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت به آن افزوده بود و بدینسان چاپ دوم آن کتاب نام درستتر «تاریخ مشروطه‌ی ایران» بخود گرفت.

آری ، پیمان مهنامه‌ایست كه توانست بی‌آنكه حساسیت حکومت رضاشاهی را برانگیزد كتاب گرانمایه‌ی تاریخ مشروطه‌ی ایران را به رویه‌ی «پیوست» آرام آرام منتشر كند. آشنایان به تاریخ معاصر ایران نیک درمی‌یابند که نوشتن و چاپ آن کتاب در حکومت رضاشاه خود یک کار بیهمتایی است. در دوره‌ای که سخن از آزادی راندن جرم بشمار می‌آمد تاریخ آزادیخواهی را نوشته و پراکندن یک شاهکار نیست؟!

پس از پیشامدهای شهریور1320 ، برافتادن حکومت رضاشاه و آغاز دوره‌ی تازه‌ای که بنام «دوره‌ی دمکراسی» نامیده شد ، روزنامه‌های نوینی پدیدار گردید و مخالفان حکومت رضاشاه که به کنج خانه‌هاشان خزیده بودند زبان باز کرده به اظهار نظرها پرداختند. در چنین اوضاعی پیمانیان و همچنین جوانان پرشورِ تازه‌آشنایی پیاپی از پیمان و دارنده‌اش ، خواهان کوششهای نوینی گردیدند. اینبود کسرویِ یگانه ، در نشستی از پیمانیان و کسانی از «ایرانخواهان» و «آزادگان» گفتار مفصلی بنام «امروز چه باید کرد؟» خواند که سپس برُویه‌ی دفتر چند بار چاپ گردید. نتیجه آن شد که آن تازه‌آشنایانِ پرشور بمیان پیمانیان راه یافتند و این دسته‌ی نوین و پیمانیان را از همان مِهر و آبان سال 1320 «آزادگان» نامیدند. همینها برپا کردن حزبی را پیش نهادند که نتیجه‌ی آن تشکیل «باهَماد آزادگان» (جمعیت آزادگان) گردید. چنین بود که این جمعیت رویه‌ی رسمی یک حزب را بخود گرفت. سپس روزنامه‌ی «پرچم» را که زبان آن حزب بود بنیاد گزاردند که از پنجم بهمن ماه 1320 نخستین شماره‌اش بیرون آمد.

پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان بگشاید. باید یادآوری کرد که بیشتر کتابهایی که کسروی در سالهای 20 تا 24 نوشت بنیادش در پیمان گزارده شده. بلکه برخی از آنها در پیمان دامنه‌دارتر و گشاده‌تر بازنموده شده. برای مثال کتاب صوفیگری کوتاهشده می‌باشد و در پیمان به این جستار با حوصله‌ی بیشتری پرداخته گردیده. درباره‌ی کوششهای پیمان و شاهکار آن جا دارد گفتارها بلکه کتابی نوشت. ارجمندی پیمان و راهی که او بروی جهانیان گشوده نه چیزی است که فراموش گردد.

اینهاست ارج و گرانمایگی آن مهنامه. از اینجا روز یکم آذر 1312 روزی که نخستین شماره‌ی مهنامه‌ی پیمان بیرون آمد روزیست گرامی. هم از اینروست که ما پاکدینان آزاده و همباوران احمد کسروی ، آن یگانه‌مرد ، روز یکم آذر هر سال را روزبه (یا عید) می‌گیریم. آری ، یکم آذر روز بیرون آمدن یک مهنامه‌ی بسیار ارجمند تاریخی است.
👇

761 views16:31