تقریب، سرگردان در میان سه تئوری رقیب
قسمت اول

دعوت به وحدت اسلامی در حدود یک قرن و اندی است که با عناوین گوناگون تکرار می شود، اما به نظر می رسد که این اندیشه هنوز هم به یک گفتمان روشن دست نیافته و از این رو، داعیان و دعوت‌شدگان نیز چندان به زمینه‌ها و زوایای آن آشنا نیستند.
در یادداشت پیشین با عنوان «پروژه تقریب، آورده‌ها و آسیب‌ها» اشاره شد که نخستین دشواری تقریب، بحران هویت و معنا است و از این جاست که راهبردها و راهکارها نیز در هم ریخته و به دلیل خلط‌ها و خطاها، اساس کار به تردید افتاده است.

🔅سه تئوری رقیب
به نظر می رسد که سه تعریف یا تئوری مختلف از تقریب اسلامی در بین مسلمانان مطرح بوده و یا قابل طرح است، که نخست باید اینها را از یکدیگر بازشناخت:
1️⃣ اتحاد ملل اسلامی(همگرائی اسلامی)
این ایده که از زمان سید جمال به صحنه آمد، همواره بخشی از دغدغه منادیان تقریب بوده است. البته این نظریه از اساس یک «رویکرد سیاسی» در سطح بین الملل اسلامی است که با معیار «مصلحت اندیشی» و ‌به منظور «ایجاد جبهه متحد اسلامی» در برابر دشمنان و یا برای حل معضلات کلان جهان اسلام، تلاش می کند که رهبران سیاسی مسلمان را به دور از اختلافات مذهبی، بر گرد برنامه‌های عملیاتی گردآورد.

2️⃣ تعایش سلمی(همزیستی اسلامی)
این رویکرد پیشینه‌ای بلند در آموزه‌های‌ قرآن و سیره اهل بیت(ع) دارد و از اساس یک «رویکرد اجتماعی» است. این نظریه که با معیار «ارزش‌های اخلاقی و فقهی»، به دنبال احیای اخوت اسلامی است، می‌کوشد با تکیه بر مشترکات، اصل مدارای اسلامی را در بین مسلمانان تقویت کند و با برطرف کردن تنش‌های مذهبی و طائفه‌ای، «زیست مشترک و توام با احترام و آرامش» را در میان مسلمین تقویت و تحکیم کند.
بدیهی است که برخلاف رویکرد پیشین که مخاطبانش رهبران سیاسی و اقتصادی دنیای اسلام است، در اینجا خطاب اصلی بیش از هر کس، به سمت توده‌های مردم و گروه‌ها و نخبگان اجتماعی است.

3️⃣ وحدت اسلامی(همفکری اسلامی)
این نظریه که با تاسیس دارالتقریب در قاهره شکل عملی به خود گرفت و واژه تقریب را برای طرح خویش برگزید، آرمان خود را «نزدیکی اعتقادی و فقهی مذاهب اسلامی» قرار داد و از این رو علی الاصول یک «رویکرد معرفتی» است.
این دیدگاه معتقد است که علی‌رغم اختلافات دینی میان مذاهب اسلامی، اما زمینه‌های لازم و مشترک برای کم کردن فاصله‌های مذهبی در ابعاد مختلف علمی وجود دارد. این رویکرد با انتخاب الگوی گفت‌و‌گو و تعامل میان علمای مذاهب، سعی دارد که در گام نخست از بدفهمی‌های مذاهب نسبت به یکدیگر کاسته و سپس با تکیه بر قواعد و روش‌های مشترک، باب بحث را برای حل اختلافات فکری و فقهی بگشاید.

هر چند این سه تئوری با رعایت اصول و معیارهای پیش‌گفته، با یکدیگر قابل جمع هستند، ولی چنان که دیدیم از نظر «موضوع»، «مخاطب»، «اهداف»، و «الگوهای رفتاری» با یکدیگر متفاوت است، به گونه‌ای که تنها با رعایت شرایط هر کدام، می‌توان به نتایج آن امید بست. نکته این جاست که با خلط و خطا در این زمینه نه تنها تئوری تقریب به ناکامی می انجامد بلکه نتایج زیانباری را بر مناسبات بین مذاهب بر جای می‌گذارد.

📲 ادامه در لینک زیر:
https://t.me/mtsobhani/308

تقریب، سرگردان میان سه تئوری رقیب
قسمت دوم
🔅خلط‌ها و خطاهای تقریب

حال باید دید که پروژه ایرانیِ تقریب دقیقا به دنبال اجرای کدامیک از تئوری‌های پیش‌گفته بوده و تا چه اندازه در پیاده سازی الگوی مناسب توفیق داشته و به چه میزان به آرمان‌های مورد نظر دست یافته است؟
در یک ارزیابی کلی باید گفت که اصحاب تقریب در میان این سه تئوری، سخت سرگردان بوده و دست کم برنامه‌ها و رفتارهای آنان نشان نمی دهد که از یک تلقی روشن و راهبرد معینی برخوردار بوده‌اند. به اجمال می توان گفت که در این خصوص، پروژه تقریب در ایران از خطاهای زیر برخوردار بوده است:

1️⃣ خطای در نشانه گیری: تقریب به طور مشخص بر هیچ یک از رویکردهای سه گانه تمرکز نداشته و با حرکت در میان الگوهای یاد شده، ظرفیت محدود خود را به هدر داده است. به نظر می رسد که در حال حاضر نیز اهالی تقریب از هدف‌گذاری بر رفتارها و برنامه‌های خود ناتوانند و فرمان تقریب به دست حوادث سیاسی و فرهنگی دنیای بیرون سپرده‌ شده است.

2️⃣ خطای در مخاطب: تقریب هنوز مخاطبان اصلی خود را بازنیافته و‌ صحنه اصلی اقدامات و برنامه‌ها را تعیین نکرده است. مخاطبان تقریب در نشست‌ها و کنفرانس‌ها و حتی شوراهای اصلی و فکری، از چنان پراکندگی برخوردار بوده‌اند که پیشبرد هیچ یک از پروژه‌‌های سه‌گانه را امید نمی دهد.
حقیقتا روشن نیست که گردهم‌آوردن یک رئیس جمهور سابق یا نخست‌وزیر منزوی با چند عالمِ دست دوم سنی و گروهی از نخبگان عادی به همراه خیل فراوان میهمانان همیشگی در یک کنفرانس، دقیقا چه فلسفه و منطقی را دنبال می کند؟ و مواضع آتشین رئیس جمهور ایران و خط و نشان‌های وی بر علیه این و آن، قرار است کدامیک از اهداف تقریب را تامین کند؟!
3️⃣ خطای در گفتمان: آشفتگی در هدف و مخاطب سبب شد که شخصیت‌های کلیدی تقریب نه تنها نتوانستند از یک ادبیات مناسب با مخاطب و مستند به منابع اسلامی بهره گیرند بلکه با خطای در تخاطب، گفتمانی آشفته و بریده از محیط پیرامون را نمایندگی کردند و حتی گاه با طرح مطالب بی‌پایه و پراکنده، از جامعه مذهبی خود فاصله گرفتند.
4️⃣ خطای در موقعیت شناسی: چنان می نماید که اصحاب تقریب غالبا در مورد موقعیت‌ها دچار تشخیص‌های ناقص و مبتلا به عارضه نزدیک‌بینی هستند. حادثه‌جوئی و تکیه بر روش‌های شعاری و جنجالی و نیز بازی در میدان خودی و غفلت از حرکت‌های پایدار و پایه‌ساز، از جمله عوارض این بیماری رو به رشد است.
5️⃣خطای در سازماندهی: تفکیک میان سه‌گانه فوق، نشان می دهد که هر یک از مقاصد یادشده، نیازمند سازماندهی مستقلی است و یک گروه شاخص و آرم‌دار در یک نهاد دولتی نمی‌تواند بار چنین مسئولیت جهانی را برعهده گیرد. البته در باب شیوه ساماندهی و مدیریت هر یک از این پروژه‌های سه‌گانه، جداگانه باید سخن گفت، اما در خصوص همین مدیریت متمرکز دولتی هم گفتنی است که مدیران راهبردی و عملیاتی تقریب باید متناسب با کارویژه‌های این نهاد و الزامات آن برگزیده شوند؛ به نظر می رسد که بدنه خسته و کم انگیزه از یک سو، و فقدان میدان‌های جدید برای تحرک و پویائی از سوی دیگر، عملا نشاط و زندگی را از محیط تقریب زدوده و با دلخوشی به پاره‌ای پیام‌ها و‌تشویق‌ها، چشم انتظارِ حادثه‌های نابهنگام نشسته است.
در نوشتار آینده نشان خواهیم داد که بر پایه‌های استوار اسلامی هر سه گونه تقریب(همگرائی، همزیستی و همفکری) در جای خویش قابلیت تحقق دارد و این سه پروژه اگر به درستی مدیریت گردد، در راستای وحدت حقیقی امت اسلامی می‌توان گام‌های اساسی برداشت.

📱 کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی:
t.me/mtsobhani

✨نشست علمی: "بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالش‌ها"

🎤سخنران:حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد تقی سبحانی

🖋دبیر علمی: حجت الاسلام والمسلمین دکتر صادق نیا

📆چهارشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۷ ساعت ۱۲:۳۰

🏫قم- پردیسان- دانشگاه ادیان و مذاهب- سالن امام موسی صدر- دفتر تقریب مذاهب اسلامی دانشگاه

📱کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

✨ادامه دوره آموزشی تاریخ علم کلام (مدرسه مدینه)
در سال تحصیلی ۹۷-۹۸

🎙دکترمحمدتقی سبحانی

⏱جلسه ۴۳- سه شنبه ۲۰ آذر ۹۷- نشانه‌های غلو در عصر امام سجاد (ع)

📱کانال اطلاع رسانی دکترمحمدتقی سبحانی
@mtsobhani

✨نشست علمی توسعه و تکامل فلسفه ۷؛
نظریه شناخت از دیدگاه فیلسوفان مسلمان (۴):
«برهان فلسفی» در بوته نقد

🎙حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد تقی سبحانی

⏰پنج‌شنبه ۲۲ آذر ۹۷- ساعت ۱۰- ۱۲

📍اصفهان، دفترتبلیغات‌اسلامی

📱 @mtsobhani

✨آموزه توحید در معارف اهل بیت (ع)

🎙دکتر محمد تقی سبحانی

📀جلسه ۱۱: اراده و مشیت

💎مخاطب: سطح سه حوزه/ کارشناسی ارشد

⏱تاریخ: ۲۱ آذر ۹۷

📱کانال اطلاع رسانی دکترمحمدتقی سبحانی
@mtsobhani

🔰کانال نبرد اندیشه ها🔰

❇️در این کانال همه مناظرات منتخب فضای مجازی و حقیقی چهره های مختلف(بیش از ۷۰۰ مناظره)
♻️و‌ انواع کنفرانس های متنی صوتی در مباحث شبهات و‌ معارف دینی و عقلی
جلسات پرسش پاسخ فضای حقیقی مجازی

✅جلسات نقد یا تقریر بحث ها و نظریات روز
گرد امده است

لینک مناظرات منتشر شده از استاد محمد تقی سبحانی در کانال نبرد اندیشه‌ها:

ماهیت اراده انسان:
https://t.me/nabardb/48797

نقد عقل نظری در فلسفه اسلامی:
https://t.me/nabardb/48735

بررسی نسبت عقل و وحی از نظر فلسفه و مکتب تفکیک:
https://t.me/nabardb/48619
https://t.me/nabardb/48726

هدف‌شناسی نهضت حسینی:
https://t.me/nabardb/48544

اعتبار کرامت و کشف و شهود:
https://t.me/nabardb/48249

وحدت وجود عرفانی:
https://t.me/nabardb/45398
https://t.me/nabardb/45399
https://t.me/nabardb/47022
https://t.me/nabardb/47023
https://t.me/nabardb/47024
https://t.me/nabardb/47025

اخلاق در میانه فلسفه و کلام:
https://t.me/nabardb/46827

بررسی دیدگاه آیت الله جوادی آملی در علم دینی:
https://t.me/nabardb/45133
https://t.me/nabardb/45134

✨دوره آموزشی «معارف وعقاید»
🌴ویژه جوانان ودانشجویان

🎤دکتر محمد تقی سبحانی

💽صوت جلسه دوازدهم-۲۱ آذر ۹۷: معرفت عقلی خداوند

📱کانال اطلاع رسانی استاد محمد تقی سبحانی:
@mtsobhani

✨نشست علمی با عنوان: «مطالعات زن و خانواده در محافل شیعی عربی»

🎤سخنران: حجة الإسلام و المسلمین دکتر محمد تقی سبحانی- رئیس مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الإسلامی

💎همراه با رونمایی از دو کتاب جدید مرکز الحضارة در حوزه زن و خانواده:

1️⃣الأسرة والجنوسة في نظام التربوي الرسمي

2️⃣المرأة في لغة القرآن: دراسة جنوسیة

📆یکشنبه ۲۵ آذر ۹۷ ساعت ۱۵:۳۰ الی ۱۷

🏢مرکز تحقیقات زن و خانواده

📲کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

✨نشست علمی: «بایسته‌های پژوهشی علم کلام»

🎤با سخنرانی دکتر محمد تقی سبحانی- عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

💎همراه با رونمایی از آثار پژوهشی جدید پژوهشکده فلسفه و کلام

📆یکشنبه ۲۵ آذر ۹۷- ۱۸:۰۰ الی ۲۰:۰۰

🏢مرکز همایش‌های غدیر دفتر تبلیغات اسلامی

📲کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

📀صوت نشست علمی توسعه و تکامل فلسفه ۷؛
نظریه شناخت از دیدگاه فیلسوفان مسلمان (۴):
«برهان فلسفی» در بوته نقد

🎙حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد تقی سبحانی

⏰پنج‌شنبه ۲۲ آذر ۹۷- ساعت ۱۰- ۱۲

📍اصفهان، دفتر تبلیغات ‌اسلامی

استاد سبحانی در این نشست به برخی انتقادات که به نشست «نقد عقل نظری در فلسفه اسلامی» در دانشگاه فردوسی مشهد شده بود، پاسخ گفته است.

📱کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: @mtsobhani

📀صوت نشست علمی: «بایسته‌های پژوهشی علم کلام»

🎤با سخنرانی دکتر محمد تقی سبحانی- عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

📆یکشنبه ۲۵ آذر ۹۷

📲کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

✨نشست علمی: "بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالش‌ها"

💎همراه با معرفی دو کتاب از مرکز الحضارة لبنان (@markaz_hadara) با موضوع تقریب بین المذاهب

🎤سخنران:حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد تقی سبحانی- رئیس مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الإسلامی

📆چهارشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۷ ساعت ۱۲:۳۰

🏫قم- پردیسان- دانشگاه ادیان و مذاهب- سالن امام موسی صدر- با میزبانی دفتر تقریب مذاهب اسلامی دانشگاه

📱کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

✨ادامه دوره آموزشی تاریخ علم کلام (مدرسه مدینه)
در سال تحصیلی ۹۷-۹۸

🎙دکترمحمدتقی سبحانی

⏱جلسه ۴۴- سه شنبه ۲۷ آذر ۹۷- نفی غلو در تشیع اعتقادی

📱کانال اطلاع رسانی دکترمحمدتقی سبحانی
@mtsobhani

✨نشست علمی: "بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالش‌ها"

🎤سخنران:حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد تقی سبحانی- رئیس مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الإسلامی

📆چهارشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۷

🏫قم- پردیسان- دانشگاه ادیان و مذاهب- با میزبانی دفتر تقریب مذاهب اسلامی دانشگاه

📱کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani

بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالشها؛
هنوز یک نظریه دینی در مورد تقریب نداریم/ آسیب‌های پروژه تقریب

🔺آسیب‌های پروژه تقریب:
حجت الاسلام سبحانی در نشست علمی «بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالش­ها» گفت: مشکل جریان تقریب در ایران کنونی این است که هنوز یک نظریه دینی در مورد تقریب نداریم.

📌به گزارش خبرنگار مهر، نشست علمی «بازخوانی پرونده تقریب؛ رویکردها و چالش­ها» با حضور حجت الاسلام محمد تقی سبحانی و حجت الاسلام مهراب صادق نیا چهارشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۷ ساعت ۱۲:۳۰ در دانشگاه ادیان و مذاهب، سالن امام موسی صدر برگزار شد.

🔖در ابتدای جلسه حجت الاسلام سبحانی به تقسیم دیدگاه خود به دو بخش پرداخت؛ دیدگاه­ بنده در مورد تقریب دو بخش دارد که در این جلسه فقط به بخش اول آن می­پردازم، بخش اول دیدگاهی تحلیلی انتقادی و آسیب­شناسانه به تقریب در گذشته تاریخ آن است و بخش دوم ایده و طرح عملی بنده برای تحقق پروژه تقریب است.

🌐ادامه در سایت خبرگزاری مهر:
https://www.mehrnews.com/news/4490517/

📀صوت نشست: t.me/mtsobhani/321

📀صوت نشست علمی با عنوان: «مطالعات زن و خانواده در محافل شیعی عربی»

🎤سخنران: حجة الإسلام و المسلمین دکتر محمد تقی سبحانی

📆یکشنبه ۲۵ آذر ۹۷

🏢مرکز تحقیقات زن و خانواده

📲پوستر نشست: https://t.me/mtsobhani/315

✨آموزه توحید در معارف اهل بیت (ع)

🎙دکتر محمد تقی سبحانی

📀جلسه ۱۲: شمول اراده الهی و مراتب فعل حق تعالی

💎مخاطب: سطح سه حوزه/ کارشناسی ارشد

⏱تاریخ: ۲۸ آذر ۹۷

📱کانال اطلاع رسانی دکترمحمدتقی سبحانی
@mtsobhani

☀️آفتاب شب یلدای همه ... مهدی جان

✨دوره آموزشی «معارف وعقاید»
🌴ویژه جوانان ودانشجویان

🎤دکتر محمد تقی سبحانی

💽صوت جلسه ۱۳- ۲۸ آذر ۹۷: مراحل سه‌گانه معرفت عقلی خداوند

📱کانال اطلاع رسانی استاد محمد تقی سبحانی:
t.me/mtsobhani

دانش تجربی از منظر فلسفه اسلامی (تبیین و نقد)

فلسفه اسلامی از همان آغاز، تفسیری از استقراء و تجربه ارائه داد که نه تنها فلسفه را با دشواری‌های چندی مواجه ساخت، بلکه تلقی عالمان را از دانش تجربی به انحراف کشید و این بدفهمی خود یکی از موانع رشد علوم تجربی در حوزه تمدن اسلامی گردید.
البته این تصویر کهن هنوز هم در انگاره بسیاری از فیلسوفان معاصر جای گرفته و پروژه «علم دینی» را با این تصور، به تصویر می‌کشند.
این برداشت فیلسوفانه از علم و تجربه از جهات گوناگون جای نقد و بررسی دارد:

1️⃣ فیلسوفان مسلمان علم طبیعی را از اقسام حکمت نظری برشمردند و روش معمول در آن را برهان دانستند که از قیاس یقینی و قضایای یقینی(از مشاهدات و تجربیات تا اولیات و حدسیات) تشکیل می‌گردد.
در این چارچوب، مشاهدات گزاره‌های یقینی هستند و تجربیات تنها به دلیل آن که به یک قیاس برهانی بازمی‌‌گردد، اعتبار دارند و استقراء تام نیز به این روی پذیرفته است که به قیاس مقسّم بازمی‌گردد. استقراء ناقص اما به دلیل آن که ظنی است، در هیچ یک از اقسام حکمت نظری، اعتباری ندارد.
بنابراین در این نگرش، روش دانش تجربی از محدوده منطق قیاسی و برهان یقینی فراتر نمی رود.

2️⃣ فیلسوفان مسلمان بر این اساس، روش علم طبیعی را بر پایه قیاس و با بهره‌گیری از قضایای اولی و نیز حدسیات و تجربیات بنا می‌گذاشتند و بر این گمان بودند که به دانش یقینی طبیعی راه یافته اند (رک. طبیعیات شفا)
این گمان که تجربه از طریق قیاس به یقین می رسد، هر چند گاه نادرستی آن بر پاره‌ای فیلسوفان آشکار می‌گشت (رک. اساس الاقتباس) اما فلسفه اسلامی در عمل برای جبران این نقص و ارائه تبیین تازه از دانش تجربی نه تنها اندیشه‌ای نکرد، بلکه هم در منطق و هم ‌در طبیعیات، بر همان مبانی پیشین پیش رفت، به طوری که تا آخرین اثار در این حوزه، همچنان بر همان تصور کهن از علم تجربی تاکید می شود(رک. رساله برهان علامه طباطبائی، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، استاد جوادی آملی)

3️⃣ تلقی از حسیات به عنوان قضایای یقینی سخت مورد تردید است و کم‌کم فلاسفه نیز خود از این موضع عدول کرده اند، بی آن که توجه شود که در این صورت، نه تنها تجربه نیز جایگاه فلسفی خود را از دست می دهد بلکه سایر مقدمات برهان (مثل متواترات و حدسیات) هم از مرتبه یقینی فرو‌می آید و باب برهان و حد در متافیزیک هم بر روی فیلسوفان بسته می شود.

4️⃣ تعریف فیلسوفان از تجربه به عنوان قیاسی که کبرای آن یک قضیه عقلی «الاتفاقی لایکون‌اکثریا» می باشد، از جهات متعدد محل مناقشه است:
۱.خود این قضیه اوّلی نیست و یا باید تجربی باشد و یا استقرای ناقص که در هر دو صورت، نظریه فیلسوفان در علم تجربی به چالش کشیده می شود.
۲.معلوم نیست که «اکثری» به چه تعدادی تحقق می یابد و اساسا شناخت اکثریت افراد یا رویداد‌ها امری نامیسور است.
۳.خود این گزاره الاتفاقی از جهات مختلف قابل مناقشه است، چون «رویداد اکثری» هیچ دلیلی برای کشف «علت حقیقی» نیست و در معرض خلط ما بالعرض و ما بالذات است. وانگهی، باید دید که این تعداد اکثری از همه گونه‌های موضوع است و یا تنها در یک گونه‌ خاص جستجو‌ شده است و ...
۴.اگر مشاهده خودش یقینی نباشد، صغرای این قیاس، غیر یقینی خواهد بود و نتیجه تابع اخص مقدمات است.

5️⃣ تاریخ علم نیز به روشنی بر علیه فیلسوفان شهادت می دهد و نشان می‌دهد که دانشمندان نه به دنبال علم یقینی (یقین ضروری و بالمعنی الاخص) بوده اند و نه برای دانش خویش به قیاس پناه می برده اند. به ویژه علم جدید که پایه دانش را بر فرضیه و آزمون می گذارد و حتی خود را نیازمند استقراء هم نمی داند.

6️⃣ با پذیرش تعریف فیلسوفان از علم تجربی، هرگز نمی توان طرحی برای «علم دینی» در انداخت و بلکه باید به مسیری که دانش مدرن پیش رفته است، تن داد.
نظریه علم شناسی در فلسفه اسلامی ( که استاد آیت الله جوادی آملی نیز بر آن تاکید دارند)، در عرصه علم دینی هیچ نتیجه ملموس و روشنی را در پیش روی نمی نهد؛ این دیدگاه یا علم تجربی را دور از دسترس بلکه ممتنع می سازد و یا به پذیرش علم سکولار فتوا می دهد.
به بیان دیگر، تلقی فیلسوفانه از دانش، یا علم را به انسداد می کشاند و یا پروژه علم دینی را ناکام می گذارد.

📱کانال اطلاع رسانی دکتر محمد تقی سبحانی: t.me/mtsobhani