محمد صدیق دهواری

بسم الله الرحمن الرحیم
*سفر من به بلوچستان پاکستان در مردادماه سال گذشته فرصتی ارزشمند فراهم آورد تا از نزدیک با شخصیت‌ها و مراکز فرهنگی این سرزمین آشنا شوم.*
به همت برادران گرامی، جمیل احمد دهوار، دکتر نذیر احمد دهوار، ملک فیصل و ارباب محمدعلی و شکیل احمددهوار و دیگر همراهانشان، *توفیق یافتم به شهر تاریخی کلات سفر کنم و بر مزار یکی از شخصیت‌های علمی و معنوی برجسته‌ی بلوچستان، قاضی عبدالصمد سربازی، حضور یابم.*
*در آنجا فاتحه‌ای نثار روح بلندش کردم و خاطراتی از دهه‌ی شصت را در ذهن مرور نمودم؛ خاطراتی که به‌تدریج در ذهنم نقش بسته بود.*در دهه‌ی شصت، شیخ انور دهواری از پنجگور ترجمه‌ی بلوچی قرآن کریم قاضی عبدالصمد سربازی را به کتاب‌فروشی خالد بن ولید آورده بود و یک دوره‌ی دو جلدی نیز برای مابه منزل آورد که هنوز هم در اختیارمان است. جالب آنکه ماه گذشته، حاجی احمد دهواری جلد نخست آن را دوباره به من هدیه داد.*
هر از گاهی به آن ترجمه مراجعه می‌کردم و به دیدن نام شخصیت‌های بزرگ بر جلد آن، از جمله قاضی عبدالصمد سربازی، مولانا خیرمحمد ندوی و مولوی عیسی کاتب، احساس غرور می‌نمودم.
*شیخ انور برایم توضیح داده بود که بخشی از ترجمه را قاضی عبدالصمد سربازی انجام داده و بخش دیگر را مولانا خیرمحمد ندوی. این موضوع مرا متوجه نکته‌ای اساسی کرد:*
*«تلاش‌های علمای بلوچ برای ترویج زبان بلوچی، تلاشی ستودنی و ماندگار است.»*
چندی پیش نیز مطلب کوتاهی در همین باره نوشتم و با استاد عابد اسکانی‌ رحمه‌الله گفت‌وگویی داشتم که قرار است در سایت تاریخ شفاهی بلوچستان منتشر شود.
*در همان ایام، نسخه‌ی کپی‌شده‌ی دیگری از ترجمه‌ی جزء عم قرآن کریم به بلوچی را نیز دیدم که توسط سید ظهور شاه هاشمی انجام شده بود*
.*در جریان پژوهش‌ها و مصاحبه‌های تاریخ شفاهی‌ام دریافتم که قاضی عبدالصمد سربازی در دوران حکومت بلوچی کلات، سمت قاضی‌القضاتی دربار را برعهده داشت. به پیشنهاد آخرین حاکم کلات، میر احمد یار خان، قرآن کریم را به زبان بلوچی ترجمه کرد؛ اما به دلیل مشغله‌های قضایی توانست تنها نوزده جزء را انجام دهد و یازده جزء دیگر را مولانا خیرمحمد ندوی تکمیل کرد*.
این ترجمه در سال ۱۳۶۵ خورشیدی / ۱۹۸۶ میلادی در پنجگور در دو جلد منتشر شد. تفسیر این ترجمه بر پایه‌ی اثر مولانا شبیراحمد عثمانی است و در واقع «تفسیر و ترجمه‌ی بلوچی قرآن کریم» به شمار می‌آید که توسط مولوی عیسی کتابت شده است.
*جالب اینجاست که در کتاب میر احمد یار خان با عنوان *تاریخ خوانین بلوچ* (که مجموعه‌ای از خاطرات او و شرح چگونگی الحاق کلات به پاکستان است)، نامی از قاضی عبدالصمد سربازی برده نشده است. این کتاب توسط شیخ انور دهواری به فارسی ترجمه و با عنوان *تاریخ قوم بلوچ و سرگذشت بلوچستان* *از سوی انتشارات کتاب بلوچ منتشر شده است.*
از بسیاری از علمای معاصر، از جمله مولوی احمدالله نصرتی و مولوی نورمحمد حسین‌بر؛مولانا نذیر احمد سلامی شنیدم که قاضی عبدالصمد سربازی در دهه پنجاه شمسی، در قالب گروه جماعت تبلیغ به بلوچستان ایران سفر کرده بود و جمعی از علما و مردم عادی، از سراوان تا گُشت و سرباز، ایشان را همراهی می‌کردند.
*در سفری که حاج محمد حسین ریسی به کراچی در دهه شصت داشت، مولوی خیرمحمد ندوی نسخه‌ی دست‌نویس کتاب تاریخ بلوچستان قاضی عبدالصمد سربازی* *را به او نشان داد و حاجی ریسی هزینه‌ی چاپ آن راتقبل کرد**
*ترجمه‌ی قرآن کریم توسط قاضی عبدالصمد سربازی از مهم‌ترین آثار ماندگار اوست. در مقدمه‌ی این ترجمه آمده است که پیش از او نیز مولانا حضوربخش جتوئی قرآن را به زبان بلوچی ترجمه کرده بود.*
*قاضی عبدالصمد سربازی در سال ۱۲۸۱ خورشیدی / ۱۹۰۲ میلادی در روستای دَپکُورِ سرباز به دنیا آمد.* برای تحصیل علوم دینی به مدرسه امینه دهلی رفت و پس از فراغت، مدتی در مدرسه احرارالاسلام کراچی، که توسط مفتی عثمان بلوچ تأسیس شده بود، به تدریس پرداخت و همچنین در انتشار نشریه‌ی البلوچ با وی همکاری داشت.با ورود علمای دیوبند به بلوچستان، روحانیت اهل سنت بلوچ پس از نماز صبح تا طلوع آفتاب به ترجمه و تفسیر قرآن می‌پرداختند، توفیقی داشتم در نوجوانی در درس ترجمه و تفسیر حضرت مولانا عبدالکریم سعیدی در روستای آسپیچ شرکت کنم، هرچند این فعالیت‌ها مکتوب نمی‌شد.*در اواخر عمر و پس از الحاق بلوچستان به پاکستان، قاضی عبدالصمد سربازی در مدرسه‌ای به نام تعلیم‌الاسلام در کراچی به عنوان سرپرست دارالافتاء منصوب شد*.
ایشان شخصیتی متواضع و در عین حال شجاع در قضاوت بود؛ چنان‌که روزی فردی از خان کلات شکایت کرد و قاضی، خان را احضار نمود و در نهایت به زیان خان حکم داد.

164 views20:00