यशाचा म टा मार्ग हा भूषण देशमुख सर यांचा या आधीचा लेख कोणाकडे असेल तर त्याची image मला send करावी
हि विंनती...
हि विंनती...
सांस्कृतिक वारसा..
Maharashtra Times | Jul 20, 2016, 12.22 AM IST
*भूषण देशमुख*
युनेस्को (संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणिक सांस्कृतिक संस्था) यांनी २००८ सालापासून जगातील अभौतिक (intangible) सांस्कृतिक घटिकांची यादी करायला घेतली आहे. सर्व जगातील ३६४ अशा घटितांपैकी भारतातील १० घटितांना त्यात स्थान मिळाले आहे. यातून तो वारसा जतन करणे व त्याचे संवर्धन करणे शक्य होईल.
महत्त्व:
सांस्कृतिक वारसा हा काही पुरातन अवशेष आणि वस्तुसंग्रह सांभाळण्यावर संपत नाही. त्यात परंपरा किंवा जिवंत अभिव्यक्ती, जी आपल्या पूर्वजांकडून आपल्यापर्यंत येते आणि आपल्या वारसांकडे जाते, त्याचाही समावेश होतो. उदाहरणार्थ, बोली परंपरा, सादरीकरणाची कला, सामाजिक रिवाज, विधी, सणसमारंभ, निसर्गाशी संबंधित ज्ञान आणि पारंपरिक कारागिरी. या यादीतून सांस्कृतिक वैविध्य आणि सृजनात्मक अभिव्यक्ती दिसून येते.
व्याख्या व वैशिष्ट्ये:
अभौतिक सांस्कृतिक वारसा म्हणजे रूढी, अभिव्यक्ती, सादरीकरण, ज्ञान, कौशल्य तसेच वाद्य, कलावस्तू ज्या एखाद्या समुदायाशी, गटाशी किंवा कधीकधी व्यक्तीशी त्यांच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग म्हणून निगडित आहेत.
अभौतिक सांस्कृतिक वारसा हा :
१) पारंपरिक, त्याचवेळी समकालीन आणि जिवंत असतो.
२) समावेशकता - हा वंशपरंपरागत वारसा हा निसर्गाला दिलेला प्रतिसाद असतो व त्यातून आपल्याला ओळख व सातत्य यांचा लाभ होतो. त्याद्वारे वर्तमानाचा दुवा भूतकाळाशी जोडून आपले भविष्य निश्चित करतो. त्यातून सामाजिक घटिताचा भाग होणे सोपे जाते.
३) प्रातिनिधिक - हा वारसा त्या त्या समुदायाचे पिढ्यानपिढ्या प्रतिनिधित्व करतो.
४) सामुदायिक मान्यतेवर आधरित - जेव्हा समुदाय जो त्या सांस्कृतिक अभिव्यक्तीचा निर्माता, जतन करणारा व त्याला पुढे नेत असतो, तो त्या संस्कृतीत वारसा स्वतःचा वारसा म्हणून मान्य करतो, (म्हणजे इतरांची मान्यता चालत नाही) तेव्हाच अभौतिक वारसा मानला जातो.
२०१० सालापासून या कार्यक्रमाची दोन यादीत विभागणी केली आहे.
१) मानवतेला प्रातिनिधिक अशी अभौतिक सांस्कृतिक वारशाची यादी.
२) अशा वारशाची यादी, ज्याला जतन करून ठेवायची निकड आहे.
सुदैवाने भारतातील दहाही उदाहरणे पहिल्या यादीत मोडतात. भारतातील तीन गोष्टी या यादीत २००८ साली समाविष्ट झाल्या.
१) कुडीयाट्टम (संस्कृत रंगभूमी)
हे केरळमधील एक नृत्यनाट्य आहे. यातील पुरुषांची भूमिका चक्कीयार जातीचे लोक करतात व स्त्रियांची भूमिका नांगियार जातीच्या महिला सादर करतात. प्रामुख्याने मंदिराच्या आत पौराणिक कथेवर हे सादर केले जाते. विदूषक सोप्या मल्याळी भाषेत कथेची पूर्वपिठीका मांडतो. पात्रे संस्कृतमध्ये बोलतात.
२) रामलीला
दसऱ्याच्या आधी नवरात्रात सादर होणारे रामलीला हे सगळ्याच उत्तर भारतातील लोकप्रिय लोकनाट्य आहे. रामायणाची कथा सर्वांनाच माहीत असली, सादरीकरण बहारदार असते. सहसा सीतेसह सर्व पात्रांच्या भूमिका पुरुषच करतात.
३) वैदिक पठणाची परंपरा
शतकानुशतके वेद पठणाची परंपरा विविध पाठकानी जागृत ठेवली. उच्चार, हावभाव हे सर्व जसेच्या तसे पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहचवले गेले. अशा प्रकारचे तोंडी परंपरेचे हे जगातील सर्वात जुने उदाहरण आहे.
४) राम्मन (२००९)
गढवाल भागातील हा एक धार्मिक सण आणि विधिनाट्य आहे. उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यातील पैनखांडा खोऱ्यातील सालूर डुंग्रा गावातील लोक हा उत्सव साजरा करतात. ग्रामदेवता भूमियाल देवतेला प्रसाद अर्पण करून याची सुरुवात होते. 'जागर' नावाची पोवाड्यासारखी गाणीही गायली जातात. हा असा उत्सव सर्व हिमालयात फक्त इथेच होतो.
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
mata.upsc@gmail.com
Maharashtra Times | Jul 20, 2016, 12.22 AM IST
*भूषण देशमुख*
युनेस्को (संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणिक सांस्कृतिक संस्था) यांनी २००८ सालापासून जगातील अभौतिक (intangible) सांस्कृतिक घटिकांची यादी करायला घेतली आहे. सर्व जगातील ३६४ अशा घटितांपैकी भारतातील १० घटितांना त्यात स्थान मिळाले आहे. यातून तो वारसा जतन करणे व त्याचे संवर्धन करणे शक्य होईल.
महत्त्व:
सांस्कृतिक वारसा हा काही पुरातन अवशेष आणि वस्तुसंग्रह सांभाळण्यावर संपत नाही. त्यात परंपरा किंवा जिवंत अभिव्यक्ती, जी आपल्या पूर्वजांकडून आपल्यापर्यंत येते आणि आपल्या वारसांकडे जाते, त्याचाही समावेश होतो. उदाहरणार्थ, बोली परंपरा, सादरीकरणाची कला, सामाजिक रिवाज, विधी, सणसमारंभ, निसर्गाशी संबंधित ज्ञान आणि पारंपरिक कारागिरी. या यादीतून सांस्कृतिक वैविध्य आणि सृजनात्मक अभिव्यक्ती दिसून येते.
व्याख्या व वैशिष्ट्ये:
अभौतिक सांस्कृतिक वारसा म्हणजे रूढी, अभिव्यक्ती, सादरीकरण, ज्ञान, कौशल्य तसेच वाद्य, कलावस्तू ज्या एखाद्या समुदायाशी, गटाशी किंवा कधीकधी व्यक्तीशी त्यांच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग म्हणून निगडित आहेत.
अभौतिक सांस्कृतिक वारसा हा :
१) पारंपरिक, त्याचवेळी समकालीन आणि जिवंत असतो.
२) समावेशकता - हा वंशपरंपरागत वारसा हा निसर्गाला दिलेला प्रतिसाद असतो व त्यातून आपल्याला ओळख व सातत्य यांचा लाभ होतो. त्याद्वारे वर्तमानाचा दुवा भूतकाळाशी जोडून आपले भविष्य निश्चित करतो. त्यातून सामाजिक घटिताचा भाग होणे सोपे जाते.
३) प्रातिनिधिक - हा वारसा त्या त्या समुदायाचे पिढ्यानपिढ्या प्रतिनिधित्व करतो.
४) सामुदायिक मान्यतेवर आधरित - जेव्हा समुदाय जो त्या सांस्कृतिक अभिव्यक्तीचा निर्माता, जतन करणारा व त्याला पुढे नेत असतो, तो त्या संस्कृतीत वारसा स्वतःचा वारसा म्हणून मान्य करतो, (म्हणजे इतरांची मान्यता चालत नाही) तेव्हाच अभौतिक वारसा मानला जातो.
२०१० सालापासून या कार्यक्रमाची दोन यादीत विभागणी केली आहे.
१) मानवतेला प्रातिनिधिक अशी अभौतिक सांस्कृतिक वारशाची यादी.
२) अशा वारशाची यादी, ज्याला जतन करून ठेवायची निकड आहे.
सुदैवाने भारतातील दहाही उदाहरणे पहिल्या यादीत मोडतात. भारतातील तीन गोष्टी या यादीत २००८ साली समाविष्ट झाल्या.
१) कुडीयाट्टम (संस्कृत रंगभूमी)
हे केरळमधील एक नृत्यनाट्य आहे. यातील पुरुषांची भूमिका चक्कीयार जातीचे लोक करतात व स्त्रियांची भूमिका नांगियार जातीच्या महिला सादर करतात. प्रामुख्याने मंदिराच्या आत पौराणिक कथेवर हे सादर केले जाते. विदूषक सोप्या मल्याळी भाषेत कथेची पूर्वपिठीका मांडतो. पात्रे संस्कृतमध्ये बोलतात.
२) रामलीला
दसऱ्याच्या आधी नवरात्रात सादर होणारे रामलीला हे सगळ्याच उत्तर भारतातील लोकप्रिय लोकनाट्य आहे. रामायणाची कथा सर्वांनाच माहीत असली, सादरीकरण बहारदार असते. सहसा सीतेसह सर्व पात्रांच्या भूमिका पुरुषच करतात.
३) वैदिक पठणाची परंपरा
शतकानुशतके वेद पठणाची परंपरा विविध पाठकानी जागृत ठेवली. उच्चार, हावभाव हे सर्व जसेच्या तसे पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहचवले गेले. अशा प्रकारचे तोंडी परंपरेचे हे जगातील सर्वात जुने उदाहरण आहे.
४) राम्मन (२००९)
गढवाल भागातील हा एक धार्मिक सण आणि विधिनाट्य आहे. उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यातील पैनखांडा खोऱ्यातील सालूर डुंग्रा गावातील लोक हा उत्सव साजरा करतात. ग्रामदेवता भूमियाल देवतेला प्रसाद अर्पण करून याची सुरुवात होते. 'जागर' नावाची पोवाड्यासारखी गाणीही गायली जातात. हा असा उत्सव सर्व हिमालयात फक्त इथेच होतो.
(लेखक मुंबईच्या राज्य प्रशासकीय व्यवसाय मार्गदर्शन संस्थेमध्ये प्राध्यापक आहेत.)
mata.upsc@gmail.com