پ‌ن: به مناسبت سالگرد علامه این کلام ایشان را انتخاب کردم، چون احساس میکنم به خیلی چیزها مرتبط است، به خیلی مشارب و مکاتب اسلامی مربوط است، تحقیق روی این سخن ایشان احتمالا ثمرات خوبی دارد. رحمت الله علیه.

پس چه باید کرد ای اقوام شرق
باز روشن می شود ایام شرق

در ضمیرش انقلاب آمد پدید
شب گذشت و آفتاب آمد پدید

یورپ¹ از شمشیر خود بسمل فتاد
زیر گردون رسم لادینی² نهاد

گرگی اندر پوستین بره ئی
هر زمان اندر کمین بره ئی

مشکلات حضرت انسان ازوست
آدمیت را غم پنهان ازوست

در نگاهش آدمی آب و گل است
کاروان زندگی بی منزل است

علم ازو رسواست اندر شهر و دشت
جبرئیل از صحبتش ابلیس گشت

دانش افرنگیان³ تیغی بدوش
در هلاک نوع انسان سخت کوش

آه از افرنگ و از آئین او
آه از اندیشهٔ لا دین او

هر طرف صد فتنه می آرد نفیر
تیغ را از پنجهٔ رهزن بگیر

روح شرق اندر تنش باید دمید
تا بگردد قفل معنی را کلید

شرع یورپ بی نزاع قیل و قال
بره را کرد است بر گرگان حلال

نقش نو اندر جهان باید نهاد
از کفن‌دزدان⁴ چه امید گشاد

در جِنیوا⁵ چیست غیر از مکر و فن؟
صید تو این میش و آن نخچیر من

نکته ها کو می نگنجد در سخن
یک جهان آشوب و یک گیتی فتن

ای اسیر رنگ، پاک از رنگ شو
مؤمن خود، کافر افرنگ شو

رشتهٔ سود و زیان در دست تست
آبروی خاوران در دست تست

این کهن اقوام را شیرازه بند
رایت صدق و صفا را کن بلند

اهل حق را زندگی از قوت است
قوت هر ملت از جمعیت است

سوز و ساز و درد و داغ از آسیاست
هم شراب و هم ایاغ از آسیاست

عشق را ما دلبری آموختیم
شیوهٔ آدم گری آموختیم

هم هنر ، هم دین ز خاک خاور است
رشک گردون خاک پاک خاور است

وانمودیم آنچه بود اندر حجاب
آفتاب از ما و ما از آفتاب

فکر ما جویای اسرار وجود
زد نخستین زخمه بر تار وجود

ای امین دولت تهذیب و دین
آن ید بیضا برآر از آستین

خیز و از کار امم بگشا گره
نشهٔ افرنگ را از سر بنه

نقشی از جمعیت خاور فکن
وا سِتان خود را ز دست اهرمن

دانی از افرنگ و از کار فرنگ
تا کجا در قید زنار فرنگ

زخم ازو ، نشتر ازو ، سوزن ازو
ما و جوی خون و امید رفو

کشتن بی حرب و ضرب آئین اوست
مرگها در گردش ماشین اوست

بوریای خود به قالینش مده
بیذق خود را به فرزینش مده

صد گره افکنده ئی در کار خویش
از قماش او مکن دستار خویش

هوشمندی از خم او می نخورد
هر که خورد اندر همین میخانه مرد

آنچه از خاک تو رست ای مرد حر
آن فروش و آن بپوش و آن بخور

آن نکو بینان که خود را دیده اند
خود گلیم خویش را بافیده اند

ای ز کار عصر حاضر بی خبر
چرب دستیهای یورپ را نگر

قالی از ابریشم تو ساختند
باز او را پیش تو انداختند

وای آن دریا که موجش کم تپید
گوهر خود را ز غواصان خرید

توضیحات:
¹ اروپا
² سکولاریزم
³ فرنگی‌ها
⁴ انجمن ملل متحده
⁵ ژنو

من صالحان را دوست دارم، اما از آنها نیستم
به امید آنکه بتوانم شفاعت آنها را جلب کنم

• (۱) سَیِّدِی لَعَلَّکَ عَنْ بَابِکَ طَرَدْتَنِی وَ عَنْ خِدْمَتِکَ نحَّیْتَنِی؛
• (۲) أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُسْتَخِفّا بِحَقِّکَ فَأَقْصَیْتَنِی؛
• (۳) أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُعْرِضا عَنْکَ فَقَلَیْتَنِی؛
• (۴) أَوْ لَعَلَّکَ وَجَدْتَنِی فِی مَقَامِ الْکَاذِبِینَ فَرَفَضْتَنِی؛
• (۵) أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی غَیْرَ شَاکِرٍ لِنَعْمَائِکَ فَحَرَمْتَنِی؛
• (۶) أَوْ لَعَلَّکَ فَقَدْتَنِی مِنْ مَجَالِسِ الْعُلَمَاءِ فَخَذَلْتَنِی؛
• (۷) أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی فِی الْغَافِلِینَ فَمِنْ رَحْمَتِکَ آیَسْتَنِی؛
• (۸) أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی آلِفَ مَجَالِسِ الْبَطَّالِینَ فَبَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ خَلَّیْتَنِی؛
• (۹) أَوْ لَعَلَّکَ لَمْ تُحِبَّ أَنْ تَسْمَعَ دُعَائِی فَبَاعَدْتَنِی؛
• (۱۰) أَوْ لَعَلَّکَ بِجُرْمِی وَ جَرِیرَتِی کَافَیْتَنِی؛
• (۱۱) أَوْ لَعَلَّکَ بِقِلَّةِ حَیَائِی مِنْکَ جَازَیْتَنِی.

۱. سرور من شاید مرا از درگاهت رانده‏ای، و از خدمتت دور نموده‏ای.
۲. یا مرا دیده‏ای که حقّت را سبک‏می‏شمارم پس از پیشگاهت دورم ساختی.
۳. یا شاید مرا روی‏گردان از خود مشاهده کردی، پس مرا مورد خشم قرار دادی.
۴. یا شاید مرا در جایگاه دروغگویان یافتی،پس به دورم انداختی.
۵. یا شاید مرا نسبت به نعمت‌هایت ناسپاس دیدی، پس محرومم نمودی.
۶. یا شاید مرا از همنشینی عالمان غایب یافتی، پس خوارم نمودی.
۷. یا شاید مرا در گروه غافلان دیدی، پس از رحمتت‏ ناامیدم کردی.
۸. یا شاید مرا انس یافته با مجالس بیکاره‏ها دیدی، پس مرا به آنان واگذاشتی.
۹. یا شاید دوست نداشتی دعایم را بشنوی، پس دورم نمودی.
۱۰. یا شاید به خاطر جرم و جنایتم کیفرم نمودی.
۱۱. یا شاید برای کمی‏حیایم از تو، مجازاتم نمودی.

و للحريةِ الحمراءِ بابٌ
بكلِّ يدٍ مُضرَّجةٍ يُدقُّ

برای آزادی سرخ دری است،
که با هر دست آغشته‌به‌خونی کوبیده می‌شود!

وقتی در بیابان راه می رفتم به سنگی برخوردم که روی آن این بیت نوشته شده بود:
ای دوستان خدا بگویید که
اگر یک جوان عاشق شود چگونه باید رفتار کند؟

پس این بیت را نوشتم:
با هواخواهی او مدارا می‌کند، سپس آن را مخفی نگه می‌دارد
و در هر کاری فروتن و مطیع می‌شود

سپس گفت: روز بعد برگشتم و این بیت را دیدم که زیر آن نوشته شده بود:
چگونه مدارا کند و حال آنکه عشق قاتل جوان است؟
و هر روز قلبش را تکه‌تکه می‌کند

پس بیت زیر را نوشتم:
اگر توان کتمان راز خود را نداشته باشد
چاره‌ای جز مرگ ندارد

اصمعی گفت: روز سوم برگشتم و در زیر آن سنگ جوان مرده‌ای یافتم که این دو بیت را زیر آن سنگ نوشته بود:

شنیدیم و اطاعت کردیم، سپس مردیم، پس برسانید
سلام من را به کسی که مانع وصال شد
سعادتِ سعادتمندان گورایشان باد!
و سهم عاشق بیچاره همان چیزی است که آن‌را میچشد.

ای ردایت پردهٔ ناموس ما
تاب تو سرمایهٔ فانوس ما

طینت پاک تو ما را رحمت است
قوت دین و اساس ملت است

کودک ما چون لب از شیر تو شست
لااله آموختی او را نخست

می تراشد مهر تو اطوار ما
فکر ما گفتار ما کردار ما

برق ما کو در سحابت آرمید
بر جبل رخشید و در صحرا تپید

ای امین نعمت آئین حق
در نفسهای تو سوز دین حق

دور حاضر تر فروش و پر فن است
کاروانش نقد دین را رهزن است

کور و یزدان ناشناس ادراک او
ناکسان زنجیری پیچاک او

چشم او بیباک و ناپرواستی
پنجهٔ مژگان او گیراستی

صید او آزاد خواند خویش را
کشتهٔ او زنده داند خویش را

آب بند نخل جمعیت توئی
حافظ سرمایهٔ ملت توئی

از سر سود و زیان سودا مزن
گام جز بر جادهٔ آبا مزن

هوشیار از دستبرد روزگار
گیر فرزندان خود را در کنار

این چمن زادان که پر نگشاده اند
ز آشیان خویش دور افتاده اند

فطرت تو جذبه ها دارد بلند
چشم هوش از اسوهٔ زهرا مبند

تا حسینی شاخ تو بار آورد
موسم پیشین بگلزار آورد