تخم اشکی بفشان خوشهٔ ‌آهی برچین

یا:

خلایق گریه کنین ثوابه*

کتاب لاتین ساتیریکون دو هزار سال پیش در رم عهد نرون که به افراطهای مجنونانه شهرت دارد نوشته شد. در فصلی از آن،‌ زنی شُهره به پاکدامنی و وفاداری از فاجعهٔ‌ مرگ شوی عزیز چنان ویران می‌شود که چندین روز و شب کنار پیکر بیجان او سوگواری می‌کند و از فرط اندوه خواب و خوراک ندارد.



در همان گورستان، سربازی مأمور نگهبانی کنار سارق مصلوبی است تا کسانش فرصت ربودن و دفن او نیابند. در خاموشی دخمهٔ سرد و تاریک، مصاحبت مطبوع و قمقمهٔ شراب سرباز جوان به دل شکستهٔ بانوی سوگوار گرمی و نور می‌بخشد، آن را داغ و آتشین می‌کند و غیره و غیره.





وقتی نگهبان با وحشت درمی‌یابد همزمان با کامجویی او و بانوی پارسا جسد مصلوب را خویشانش برده‌اند، تصمیم می‌گیرد منتظر اعدامی دردناک نماند و بیدرنگ دست به خودکشی بزند. اما بانوی اینک رَسته از سوگ پیشنهاد می‌کند جسد بی‌مصرف شوی پرکشیده را به صلیب میخکوب کنند تا یک فقدانْ دو نشود و جهانْ تُهی از عشق نماند.





اینک می‌خوانیم یونانیان و رومیان اشک حسرت و درد خویش را در اشکدانهایی همراه جسد متوفیٰ به خاک می‌سپردند. ممکن است یکی از این شیشه‌ها را بانوی گریان و نالان ِ مظهر وفاداری کنار پیکر محبوب ازدست‌رفته نهاده باشد.

اپیزود فیلم فلینی و کل آن از روایت گایوس پترونیوس** را ببینید و حال کنید اساسی.


* مصرعی از صائب تبریزی و جمله‌ای برگرفته از شهر قصه.

** فصل «فرزانگان و بقالها» در دفترچهٔ‌ خاطرات و فراموشی را با روایتی دیگر از همین کتاب آغازیده‌ام.

۱۱ دی ۴۰۳

#محمد_قائد

درباره فیلم ' علت مرگ: نامعلوم'
مهدی فاتحی

به خاطر یک مشت دلار
مهدی فاتحی

سینمای ایران ده‌هاست که از مشکل اساسی فیلمنامه رنج می‌برد و اهالی سینما نخواستند و نمی‌خواهند سر بر جیب مراقبت فرو برند و کتاب بخوانند. بحث سینماست و کسانی که امروز تاتر روحوضی و دلقک بازی را فیلمبرداری می‌کنند و نام فیلم روی آن می‌گذارند جداست.
زرنگار در فیلم #علت_مرگ_نامعلوم به عنوان فیلمنامه نویسی که کارگردان شده سعی می‌کند نقطه قوت کارش فیلمنامه باشد که البته نسبت به آثار این چند ساله ارزشمند است اما جای خالی زیادی دارد.
هفت نفر مسافر تاکسی که هر کدام با فقر و داستانش درگیر است با گناهی ناخواسته مواجه می‌شوند و قرار است ما یک یک این شخصیت‌ها را در حین این ماجرا بشناسیم. شخصیت‌هایی که از همه اقشار هستند: فعال سیاسی و روزنامه‌نگار مخالف، زندانی، کارمند، راننده عاشق، زن صیغه‌ای، قاچاقچی و دخترک عاشق‌پیشه و راننده زحمتکش.
در بین راه مسافری به دلیل نامعلوم می‌میرد و همراهش ده هزار دلار یافت می‌شود. گره اینجاست که آیا او را سر به نیست کنند و پول را تقسیم و یا او و مسئله را به قانون بسپارند؟

تا اینجای کار همه چیز درست و به جاست. شخصیت‌هایی که همه داعیه اخلاق دارند کم‌کم به خاطر مشکلات مالی سعی می‌کنند مسئله را بین خود حل کنند تا به دست قانون و عدالت بسپارند.
فیلم را می‌توان از دو جنبه مورد بررسی قرار داد: به عنوان فیلمی رئالیستی که سعی کرده بازتابی از وضعیت اجتماعی باشد و از نظر سینمایی و فیلمنامه نویسی:
آنچه که از رفت و برگشت و تصمیم‌گیری شخصیت‌ها به نمایش در می‌آید فیلمساز سعی می‌کند به شکلی همه شخصیت‌ها را موجه جلوه دهد. خود مسئله فیلم( مرگ ناخواسته) به اندازه کافی تماشاگر را به تبرئه شخصیت وامی‌دارد و کش دادن و تراژیک کردن وضعیت شخصیت‌ها مزید بر علت بی‌گناهی آنها هم می‌شود در صورتی که فیلم جایی ارزشمند می‌شود که شخصیت‌ها انقدر سعی بر انجام عمل اخلاقی نداشته باشند در واقع هر کدام از شخصیت‌ها برای باورپذیرتر شدن و جا افتادن نیاز به کمی رنگ خاکستری دارند. آدم‌های فقیر و گرفتاری که خیلی زود در چنگ امر غیر اخلاقی، نارو زدن، دروغ گفتن بیفتند یعنی سعی و ناتوانی و شکست شخصیت‌ها در انتخاب اخلاقی دیده شود کاری که اصغر فرهادی در پردازش آن مهارت دارد اما زرنگار شخصیت‌هایش را دوست دارد و سعی می‌کند تماشاگرش را ناراحت یا غافلگیر نکند. این مهمترین نقص پیرنگ فیلمنامه و شخصیت‌پردازی آن است. همه طبق آنچه که قرار بوده جلو می‌روند: روزنامه‌نگار قهرمانی است که به پول بها نمی‌دهد( کلیشه) و باقی ادم‌ها تا کاملا توجیه و مجبور نشوند دست به پول نمی‌زنند.
تنها سکانس قابل قبول در رفتار شخصیت‌ها جایی است که زندانی مرخصی گرفته می‌گوید دو سهم می‌خواهد چون زورش زیاد است و... اینجاست که شخصیت ساخته می‌شود( اتفاقی که برای همه شخصیت‌های مثبت ضروری بود تا چند لایه شوند) دختری که ناتوانی شنوایی دارد هم می‌تواند طمعکار باشد نه قدیس( اساسا هر نوع معصومیتی تحریف انسان است) همه باید از تیپ خارج شوند یا تحریک شوند و غیر از انچه به نظر می‌ایند باشند چون بزنگاه اتفاق افتاده.

این قضاوت‌ها و شکست شخصیت حتما قضاوت تماشاگر و شکست تفکر او را هم همراه دارد و این بهترین جای قصه بود که فیلمنامه‌نویس از آن استفاده نکرده است. پایان بندی هم در جای درستش نیست می‌توانستیم آنجا هم قضاوت و انتخاب آدم‌ها را ببینیم و نقطه اوج دیگری رقم بخورد اما نهایت عمل به روشنی مشخص نشود. کارگردان بخش‌هایی از کار را که کارکرد ندارد کش می‌دهد اما از نقاط سخت به سرعت می‌گذرد مثل وقتی که کیف دوباره به دست می‌اید یا دفن مرده و همینطور پایان کار. اما در جزئیات رفتار شخصیت‌ها و دیالوگ‌ها بسیار عالی کار کرده و به خصوص انتخاب لوکیشن فیلم: جاده و بیابان. بیابان، دلار، مرگ و تقسیم گنج یا پول موتیف‌های اصلی فیلم‌های وسترن است که در این فیلم به خوبی به کار گرفته شده و ایرانی شده هر چند که وسترن‌ها قصه و مسئله را از سینمای ژاپنی کش رفته‌اند.



اما از جنبه اجتماعی کار می‌توان به اثر امتیاز بهتری داد. جامعه کوچکی که هر یک به دلیلی از نظر قانون گناهکار به حساب می‌اید( سکانس مامور و بازجویی تک‌تک افراد دقیق و به‌جا بود) و ملتی که دیگر به مرد قانون و قانونگذار اعتمادی ندارد‌. انسان‌هایی که علت فقر و درماندگی‌اش( حتی متوفی) خود قانونگذار است و جامعه به عدالت او اعتمادی نمی‌کند.

شکافی بزرگ بین شهروند و مدنیت جامعه پرتگاهی که می‌تواند باعث سقوط و زیان هر دو شود. اما آیا انتخاب شورای سنتی و حکم قبیله‌وار که شخصیت‌ها و محتوا کلی به آن رای می‌دهد امر درست و انسانی است؟
در تاریخ اجتماعی ایران و بازتابش در سینما مثل فیلمفارسی، همیشه انتقام و حل مسئله نه به قاضی و قانون بلکه به دست صاحب خون و زیان‌دیده واگذار می‌شود و به عنوان رفتاری شایسته از آن تقدیر می‌شود:
در فیلمفارسی حتی بهترینش ' قیصر' که از نظر من سر تا پا ادامه روند ابتذال است مرگ ناعادلانه یا جرم یا هر مسئله دیگری شخصی و جمعی حل می‌شود و هیچ کس رای به قانون نمی‌دهد!
خط فاصل جهان متمدن و رو به رشد و جهان واپسگرا و وامانده، اختراع قانون و تن دادن به قانون است. معیار عقل جمعی فراتر از احساس و دلسوزی در مقابل سنت و ایدئولوژی و صلاحدید و سانتی‌مانتالیسم زودگذر.
دیالوگ و تفکر جاری در ' مردی برای تمامی فصول' نقطه مقابل شرق و غرب است و سرمشقی برای متمدن شدن شرق:
توماس مور: براي گرفتن شيطان قانون رو زيرپا گذاشتي؟
روپر: براي اينكار قوانين انگلستان رو نقض كردم
توماس: وقتي قوانين از بين رفت و شيطان سراغت اومد، كجا قايم ميشي روپر. تمام قوانين كه نقض شده؟

اما آیا شخصیت‌ها و فیلمساز حق دارند که از قانون و قانونگذار بترسند و به آن اعتماد نکنند؟ شاید و این یعنی بازتاب حقیقت جامعه‌ای که در آن در حال زیستیم و البته فاجعه‌ای غیرقابل جبران. در جامعه سنتی که صد سال پیش سعی کرد با مشروطه چیزی به نام قانون و قانون‌مداری را جا بیندازد تا پیشرفت و آسایش دنیای متمدن را هدیه بگیرد زمانی از خامی و خواب و امروز از شکافت ملت و دولت به محاق رفته است. جامعه‌ای خودش را جدا از حاکمیتش می‌داند( هر چند دشمنی ملت با حاکمیت سابقه طولانی دارد) اما دست کم نیاز است در سینما این امر ستایش نشود تا ته‌مانده سنت و نگرش فیلمفارسی برنگردد. مسئله سانسور یا دستورالعمل نیست مسئله نگاه و چشم‌انداز هنرمند است: طرح مسئله و پرداخت تراژیک آن با ستایش از امر بی‌قانونی جداست.
با وجود ایراد‌ها و ارزش‌های سینمایی و اجتماعی، در جامعه و جهانی که همه چیز رنگ و بوی تجارت و پول گرفته ساخت فیلمی مستقل که از همان ابتدا با توقیف و ضرر و زیان مالی مواجه شده ارزشمند است و نیاز به حمایت دارد شاید که تولیدات این‌چنینی بیشتر شود. امید که مردم از اثری حمایت کنند که از حقیقت و مسئله آنها حرف می‌زند نه ابتذالی که به قصد خواب مصنوعی آن‌ها تولید می‌شود.


#مهدی_فاتحی

دوپامین کار می‌کند
مهدی فاتحی

‏دوپامین و رابطه
دوپامین در جهان شبکه‌های اجتماعی نقش اساسی بازی می‌کند و از نظر تولید دوپامین نوعی لاس وگاس جهانی‌ست.
دوپامین نه خود پاداش که انتظار پاداش است انتظاری که هر قدر قطعیت کمتری داشته باشد (‌نه خیلی کم) افزایش می‌یابد.همین قطعیت است که دوپامین و رابطه را پایان می‌دهد.
‏هر قدر این فرایند خواستن تکرار شود مسیر نورونی قوی‌تری شکل می‌گیرد و نیروی خواستن و پاداش مداوم قوی‌تر می‌شود و در روابط تازگی و کهنگی معنا پیدا می‌کند( کاری که شبکه‌های اجتماعی با انسان جدید می‌کنند و امکان کتاب خواندن در این شکل نورونی محال می‌شود.)
شروع رابطه شروع افزایش دوپامین و لذت طرفین است(عدم قطعیت و تازگی چرا که خواستن و در مسیر جایزه دوباره قرار گرفتن است) هر قدر این دستیابی برای دو طرف قطعی‌تر و کهنه‌تر شود دوپامین کمتری تولید می‌شود به همین خاطر شخصی جذاب و سکسی‌تر است که همیشه در دسترس نیست یا روی بند نازک بودن و نبودن است.
اگر قرار باشد این هیجان و محرک لذت دهد باید در فواصل زمانی مشخص و اندازه مشخص کار کند. قطع طولانی مدت و دایمی شدن محرک آن را از کار می‌اندازد. تحریک نشدن مرد و زن یا حتی یک فیلم پورن مداوم هم بر همین اساس از تکاپو می‌افتد. البته مکانیسم اعتیاد هم بر همین اساس کار می‌کند و باید مدام بیشتر و قوی‌تر شود.
در آزمایشات دوپامین در حیوانات اگر ‏کلید در قفس با هر فشار، جایزه‌ای بیندازد بعد از مدتی میل و اشتیاق کمتر میشود هر چه این احتمال به ۵۰ یا ۲۰ درصد برسد اشتیاق بیشتر است. اگر در سمتی از قفس این بازی و پاداش داده شود و بعد برای همیشه قطع شود حیوان( موش)‌بیشتر زمان خود را در همان نقطه می‌گذراند: محل خاطره خوش دوپامین. این چیزی است که یک بو یا صدا یا مزه یا حرف یا شی خاصی برای هر کسی تحریک کننده ویژه است.
‏به تاخیر افتادن زیاد جایزه هم قدرتش را از دست می‌دهد و دوپامین سازی باید شارژ شود. البته با انتظار و مراسمات گاه انتظار پاداش که همان تولید دایمی دوپامین است ادامه پیدا می‌کند مثل دین و پاداش اخروی یا اشتیاق برای جاودانگی که فقط در جانوری مثل انسان کار می‌کند چرا که پاداش یک آرروی همیشه در تاخیر است.
در کل در مسیر روابط، مورد جدید یا تصویر جدید در شبکه‌های اجتماعی نوعی تازگی دایمی است که دوپامین را بیشتر می‌کند با هر چه بیشتر شدن دوپامین بدن و مسیر نورونی مقاوم‌تر می‌شود و همین باعث مصرف بیشتر می‌شود و در نهایت مصرف بیشتر و مداوم، معنایی جز اعتیاد ندارد. این الگوریتم ساختار را عوض می‌کند و انسان شبکه اجتماعی را نوع دیگر می‌کند و علاوه بر آن جواب بسیاری از چرایی‌ها در روابط نیز هست:
‏بازگشت به رابطه قبل، رابطه‌های تکراری، رفتن به مکان‌های قبل، نوستالژی، فتیش، کوتاهی عاشقیت بی‌وفایی و باقی داستان‌ها را می‌توان در این آزمایشات دید.

Take a look at مهدی فاتحی (@Mehdizenu): https://x.com/Mehdizenu?t=gXmzN7OGXtGArrWtHW7WHA&s=35

«نصرت کریمی، هنرمند بودن در ایران»

ساخته مهرداد اسکویی، بابک کریمی و روح‌الله انصاری.

این مستند زیبا، دیدنی و به‌شدت خوش‌ساخت و سرشار از لحظه‌های شیرین و تلخ، نه فقط درباره زندگی و کار هنری نصرت کریمی، بلکه در عین حال روایتی‌ست از تاریخ معاصر ایران؛ آن‌چنان که نصرت کریمی آن را زیسته و قصه آن را با زبانی شیوا و پر از مهر برای ما تعریف می‌کند.

• قصه اول: تئاتر ایران
• قصه دوم: سال‌های دور از خانه
• قصه سوم: آتش درون
• قصه چهارم: ستاره شدن
• قصه پنجم: انجیر معلق
• قصه آخر: نصرت کریمی
@batarikh

این پیپ نیست اما آن اسب است


در عنفوان جوانی با دختری به سینما رفتم. فیلم درباره مردی عاشق‌پیشه بود که با پایان بندی تلخی معلوم شد با کس دیگری هم در ارتباط است. از سینما که بیرون آمدیم دختر دیگر یار غافله نبود: ابتدا حرف نمی‌زد بعد شروع کرد به گیر دادن و بعد دعوا راه انداخت و در نهایت با گفتن اینکه" تو هم همه حرفات دروغه و من مطمئنم با کس دیگه هستی" به سر خیابان نرسیده رابطه پایان یافت. همذات‌پنداری او با تصویر فقط بخشی از ماجرا بود او تصویر و قصه را به تمامی امری واقعی پنداشته بود و غرق در تصویر توان فاصله گذاری بین خود و تصویر و خیال را نداشت. این رفتاری بدوی و نشان از انسان‌های غارنشین است:
#رنه_ماگریت در کار بنظیرش با عنوان 'خیانت به تصویر' زیر تصویر پیپ می‌نویسد 'این یک پیپ نیست' : این تصویر پیپ است، تصویری که من ساخته‌ام و به نمایش گذاشته‌ام: ' نه، این فقط یک نمایش است. اینطور نیست؟ پس اگر من بر روی تصویر نوشته بودم «این یک پیپ است»، دروغگو بودم.' او با این کار بین شی و خودش فاصله‌گذاری می‌کند. تصویری که باعث نمی‌شود شی به تو نزدیک شود. این حاصل تفکر انسان مدرن است. تصویر سازی نه بر اساس واقعیت محض و ایستایی شی، بلکه برای نمایش یک دروغ است. نمایشی که هیچ‌گاه همه حقیقت را نشان نمی‌دهد.
انسان غارنشین اما وقتی تصویری روی دیوار به جا می‌گذاشت برای نزدیک کردن آن به خود بود. تصویر اسب روی دیوار برای نزدیک شدن به آن بود. نیرو گرفتن و لمس کردنش. نشانی سمبولیک که می‌توانست با او ادغام شود نیرو و توان آن تصویر را بگیرد و حتی او را بپرستد( آیین‌های زیادی است که تصویر یا ساخت دست خود را می‌پرستند یا حتی نفرت می‌ورزند: تصویر همان است و آن شی حیوان یا خدا را نزدیک کرده و این‌همانی داده‌اند)
فرق انسان بدوی و مدرن در همین فریفته نشدن به امر خیالی و واقعیت است. به فریب خیانت تصویر را نخوردن است. به جدایی آن دو و دانش این که نمایش هر چیز واقعیت و حقیقت آن نیست.
امروزه که جهان دایم از کتاب و کتابت فاصله می‌گیرد و همه چیز تصویر شده نیاز است که بدانیم چگونه از بدویت خود گذر کنیم. شبکه‌های مجازی چشم جهان شده‌اند و انسان امروز جهان را با تصویر می‌شناسد تصویری که در ذاتش دروغ است و فریب. پذیرفتن تصویر و نمایش به عنوان حقیقت جاری در جهان همان فریبی است که جهان سرمایه می‌خواهد انسان در آن غرق شود. جایی که تنها هنر است که می‌تواند این فریب را نمایان کند و خیانت تصویر را بر ملا.
#مهدی_فاتحی

نموده‌ ها و وانموده ها
نویسنده: ژان بودریار
مترجم: پیروز ایزدی
نشر ثالث

باران گرفت:
کارگران گفتند: باران که بند آمد به کار برمی‌گردیم
عاشقی به معشوقش گفت: باران که بند آمد به دیدارت می‌آیم
زن گفت: باران که بند آمد به خرید می‌روم
پیرزن گفت: باران که تمام شد می‌میرم
کودک گفت: باران که بند آمد به مدرسه می‌روم
مردم گفتند: باران که بند آمد جشن می‌گیرم



سال‌هست در این شهر یکسره باران می‌آید:

خانه‌ها و سقف‌ها پوسید. جاده نابود شد. کارگران بیکار و‌ گرسنه ماندند. عاشق در خانه مانده و‌معشوق چشم به راه. پیرزن پیر و فرتوت نفس می‌کشد. کودک دلمرده در اتاقش بازی می‌کند و زن از پشت پنجره به خیابان خیره شده.
شهر خالی و پر از مردگان است و سال‌هاست کسی در این شهر جشن نگرفته.
تنها باران است که می‌بارد..بارشی یک‌ریز

مزد ترس و مرد تُرش
https://www.mghaed.com/essays/observation/fear_and_hate.htm

شعری از عباس صفاری



لازم نيست دنياديده باشد

همين که تو را خوب ببيند

دنيايي را ديده است

از ميليون‌ها سنگ همرنگ

که در بستر رودخانه بر هم مي‌غلتند

فقط سنگي که نگاه ما بر آن مي‌افتد

زيبا مي‌شود

تلفن را بردارشماره‌اش را بگير

و ماموريت کشف خود را

در شلوغ‌ترين ايستگاه شهر

به او واگذار کن

از هزاران زني که فردا پياده مي‌شوند از قطار

يکي زيبا

و مابقي مسافرند

عدنان الصائغ