جاوید معظمی:
ادبیات زمین است، زمینی وسیع که هر آنچه بخواهی در آن می‌توانی بسازی. جهانِ خلق است و خداییت. عرصه‌ی خداییتی بس‌گانه که مجمع خدایان بی آنکه عرصه را بر هم تنگ ببینند، تا آن‌جا که زورشان قد می‌دهد خلق می‌کنند. ادبیات و هنر یادگار چنین ساحت کیهان‌شناسانه‌ای در انسان‌اند. در دورانی که زشت‌ترین چنگال‌ها خانه‌ات و کم کم خاک زیر پایت را می‌کنند و به یغما می‌برند، ضرورت دست یازیدن به این عرصه، حیاتی به نظر می‌رسد. هر چند که انگار برخی به خلاف این ادعا معتقدند که در شرایط اضطرار، این‌ها غیر ضروراند. همین است که ادبیات تالیفی انگار در تاریخ و جغرافیا و زبان ما هر روز بی‌معناتر، بی‌پشتوانه‌تر، بی‌اهمیت‌تر و به شکلی پارادوکسیکال بی‌زمین‌تر می‌شود. اما برای نجاتِ آخرین مشتْ خاک‌هایی که در دستانمان جمع کرده‌ایم، برای نجاتِ آخرین انسان‌های اطرافمان که بی‌صدا هنرمندانه می‌زیند، اصلاً برای نجاتِ خود نجات، باید عصیان کنیم. باشد که با شمشیرهای آخته و صیقل خورده از کلام، چنگال‌های زشتی را که به دور گلوی‌مان رسیده از تن جدا کنیم. بی‌شک ادبیات و هنر می‌توانند.
ادبیات زمین است، زمینی وسیع که هر آنچه بخواهی در آن می‌توانی بسازی. جهانِ خلق است و خداییت. عرصه‌ی خداییتی بس‌گانه که مجمع خدایان بی آنکه عرصه را بر هم تنگ ببینند، تا آن‌جا که زورشان قد می‌دهد خلق می‌کنند. ادبیات و هنر یادگار چنین ساحت کیهان‌شناسانه‌ای در انسان‌اند. در دورانی که زشت‌ترین چنگال‌ها خانه‌ات و کم کم خاک زیر پایت را می‌کنند و به یغما می‌برند، ضرورت دست یازیدن به این عرصه، حیاتی به نظر می‌رسد. هر چند که انگار برخی به خلاف این ادعا معتقدند که در شرایط اضطرار، این‌ها غیر ضروراند. همین است که ادبیات تالیفی انگار در تاریخ و جغرافیا و زبان ما هر روز بی‌معناتر، بی‌پشتوانه‌تر، بی‌اهمیت‌تر و به شکلی پارادوکسیکال بی‌زمین‌تر می‌شود. اما برای نجاتِ آخرین مشتْ خاک‌هایی که در دستانمان جمع کرده‌ایم، برای نجاتِ آخرین انسان‌های اطرافمان که بی‌صدا هنرمندانه می‌زیند، اصلاً برای نجاتِ خود نجات، باید عصیان کنیم. باشد که با شمشیرهای آخته و صیقل خورده از کلام، چنگال‌های زشتی را که به دور گلوی‌مان رسیده از تن جدا کنیم. بی‌شک ادبیات و هنر می‌توانند.
مهدی افتخاری:
نوشتن، زندگی و من
کتاب هیچوقت توی کتابخانه‌ی مدرسه نبود. هر بار دست خالی بر می‌گشتم و چون هر کس می‌توانست فقط یک کتاب در آن واحد بگیرد، من منتظر روزی بودم که آن کتاب موجود باشد. عنوانش هنوز یادم هست؛ «آن شب در جنگل». اول راهنمایی بودم. آن سال هم کتابهای دیگری خواندم، ولی گلویم پیش همان یک کتاب گیر کرده بود. بعد از یک سال تحصیلی ناکامی در گرفتن کتاب، تابستان که شد عوض اینکه بروم کتابخانه یا کتابفروشی، داستانکی نوشتم با همان عنوان. تمام تابستان دزدکی سروقت مخلوق اسرارآمیزم می‌‌رفتم و می‌خواندمش و اصلاحش می‌کردم. این شروع ماجرا بود، شروع یک کشف دائمی. مثل بسیاری از سرگرمی‌های نوجوانی من دست از نوشتن هم برداشتم. بیست سال بعد از آن تابستان زمان لازم بود تا بفهمم این پیوند ناگسستنیست. راستش را بخواهید هنوز مثل جلسه اول کلاس استاد چهلتن در جواب «چرا می‌خواهید بنویسید؟» باز می‌مانم. هیچ پاسخ روشنی ندارم. ولی احساسم همان است که بود. همان احساس کودکانه‌ی کشف. مثل لحظه‌ای که با دوستی مشغول وقت‌گذرانی باشید و ناگهان چیز تازه‌ای اتفاق بیفتد، یک غافلگیری آنی، بعد با دهان باز به دوستتان بگویید «دیدی!؟»
نوشتن، زندگی و من
کتاب هیچوقت توی کتابخانه‌ی مدرسه نبود. هر بار دست خالی بر می‌گشتم و چون هر کس می‌توانست فقط یک کتاب در آن واحد بگیرد، من منتظر روزی بودم که آن کتاب موجود باشد. عنوانش هنوز یادم هست؛ «آن شب در جنگل». اول راهنمایی بودم. آن سال هم کتابهای دیگری خواندم، ولی گلویم پیش همان یک کتاب گیر کرده بود. بعد از یک سال تحصیلی ناکامی در گرفتن کتاب، تابستان که شد عوض اینکه بروم کتابخانه یا کتابفروشی، داستانکی نوشتم با همان عنوان. تمام تابستان دزدکی سروقت مخلوق اسرارآمیزم می‌‌رفتم و می‌خواندمش و اصلاحش می‌کردم. این شروع ماجرا بود، شروع یک کشف دائمی. مثل بسیاری از سرگرمی‌های نوجوانی من دست از نوشتن هم برداشتم. بیست سال بعد از آن تابستان زمان لازم بود تا بفهمم این پیوند ناگسستنیست. راستش را بخواهید هنوز مثل جلسه اول کلاس استاد چهلتن در جواب «چرا می‌خواهید بنویسید؟» باز می‌مانم. هیچ پاسخ روشنی ندارم. ولی احساسم همان است که بود. همان احساس کودکانه‌ی کشف. مثل لحظه‌ای که با دوستی مشغول وقت‌گذرانی باشید و ناگهان چیز تازه‌ای اتفاق بیفتد، یک غافلگیری آنی، بعد با دهان باز به دوستتان بگویید «دیدی!؟»
«دیدی!؟» زندگی مثل سیبی که چرخ‌زنان از آسمان می‌افتد هر لحظه در پی نمایش چیزی تازه است. هنوز هم چهارچشمی و با دهان باز مشغول تماشا هستم و منتظر آن لحظه. با این فرق که حالا اگر چیزی ببینم برای دوستان خیالی می‌نویسم. خواندن، نوشتن، من و زندگی چنین ارتباطی با هم داریم.
امیر علی‌آبادی راوری:
نسل من نسل فریادهای نزده‌ست. نسل در گلو خفه‌شده. و نسل رفته و نرسیده. آبله‌ی فریادهای ما یک‌به‌یک از یک جای بدن‌مان بیرون می‌زند و وای از وقتی که بترکد.
آبله‌ی فریاد یکی‌مان از چشم‌هایش می‌ترکد و پخشِ چشم آدم‌های توی پیاده‌روها می‌شود. آبله‌ی فریاد یکی‌دیگرمان از مچ پایش می‌ترکد و می‌زند زیر چارپایه‌یِ همه‌چیز. و آبله‌ی فریادِ رنجِ ما بیچاره‌ترین‌‌ها هم که خود را مبتلای ادبیات کرده‌ایم، اول می‌ریزد توی بازویمان. بعد راه می‌کشد به ساعد و مچ و انگشتان و آخرسر هم توی سرِ خاک‌برسرِ قلم.
و ما سرخوش که بالاخره یکی آدم حساب‌مان کرده و دارد می‌شنودمان، هی ناز می‌آوریم برایش. هی بغض می‌کنیم. هی عقده می‌کنیم، هی نمی‌گوییم و هی آبله می‌شویم. آبله‌تر می‌شویم. ادبیات هم نازخرترین نازخرِ دنیا، نازمان را می‌خرد و ما را در خودش می‌ریزد...
ما در او ریخته می‌شویم...
او تنها گوشِ شنوای صدایمان شده است...
آیا همین برای دلبستگی‌مان به او کافی نیست؟
نسل من نسل فریادهای نزده‌ست. نسل در گلو خفه‌شده. و نسل رفته و نرسیده. آبله‌ی فریادهای ما یک‌به‌یک از یک جای بدن‌مان بیرون می‌زند و وای از وقتی که بترکد.
آبله‌ی فریاد یکی‌مان از چشم‌هایش می‌ترکد و پخشِ چشم آدم‌های توی پیاده‌روها می‌شود. آبله‌ی فریاد یکی‌دیگرمان از مچ پایش می‌ترکد و می‌زند زیر چارپایه‌یِ همه‌چیز. و آبله‌ی فریادِ رنجِ ما بیچاره‌ترین‌‌ها هم که خود را مبتلای ادبیات کرده‌ایم، اول می‌ریزد توی بازویمان. بعد راه می‌کشد به ساعد و مچ و انگشتان و آخرسر هم توی سرِ خاک‌برسرِ قلم.
و ما سرخوش که بالاخره یکی آدم حساب‌مان کرده و دارد می‌شنودمان، هی ناز می‌آوریم برایش. هی بغض می‌کنیم. هی عقده می‌کنیم، هی نمی‌گوییم و هی آبله می‌شویم. آبله‌تر می‌شویم. ادبیات هم نازخرترین نازخرِ دنیا، نازمان را می‌خرد و ما را در خودش می‌ریزد...
ما در او ریخته می‌شویم...
او تنها گوشِ شنوای صدایمان شده است...
آیا همین برای دلبستگی‌مان به او کافی نیست؟
مهدیه کوهی‌کار:
بشر از ابتدا درصدد کشف هستی بود و بعد درپی تملک بر جهان، پس شروع به نام نهادن بر چیزها کرد و اینگونه هر چیز را از خویشتن خویش دور و با مرگ روبه‌رو کرد. بدین‌گونه، بشر، خود نیز، روزبه‌روز از هستی، از خود، و از «لحظۀ حضور و معصومیت اشیا» دور گشت. در این دورافتادگی و برهوت و در این آوارگی، به‌تدریج دریافت که تنها ادبیات عرصۀ بی‌منتهای امکانات بشری است، عرصه‌ای به وسعت تخیل آدمی، پس داستان، بیرون رفتن از حصارِ بودها شد و درآمیختن بود با هرآنچه نبود، زیرا که در آن انسان می‌توانست در سایۀ وجود دیگری و در برهم‌کنشگری و گفت‌وگوی با دیگری به واکاوی زندگی درونی، خودآگاهی و یافتن مفهوم من ـ این بنیادی‌ترین پرسش داستان ـ دست یابد و اولین گام را در راه نزدیک شدن به گوهر هستی بشر، یعنی انسان درون انسان، بردارد. هنرمند دریافت که آنچه افراد بشر را به هم نزدیک می‌سازد و به لحظۀ نخست می‌رساند ارتباط و همجواری آگاهی‌هاست، بی اینکه در هم ادغام شوند و بی اینکه با هم بیامیزند، زیرا یک‌پارچگی جهان نه در یک‌شکلی ایده‌ها و باورها که در همجواری آنها با یکدیگر است. اینگونه شاید بشر بتواند به آنچه گم کرد
بشر از ابتدا درصدد کشف هستی بود و بعد درپی تملک بر جهان، پس شروع به نام نهادن بر چیزها کرد و اینگونه هر چیز را از خویشتن خویش دور و با مرگ روبه‌رو کرد. بدین‌گونه، بشر، خود نیز، روزبه‌روز از هستی، از خود، و از «لحظۀ حضور و معصومیت اشیا» دور گشت. در این دورافتادگی و برهوت و در این آوارگی، به‌تدریج دریافت که تنها ادبیات عرصۀ بی‌منتهای امکانات بشری است، عرصه‌ای به وسعت تخیل آدمی، پس داستان، بیرون رفتن از حصارِ بودها شد و درآمیختن بود با هرآنچه نبود، زیرا که در آن انسان می‌توانست در سایۀ وجود دیگری و در برهم‌کنشگری و گفت‌وگوی با دیگری به واکاوی زندگی درونی، خودآگاهی و یافتن مفهوم من ـ این بنیادی‌ترین پرسش داستان ـ دست یابد و اولین گام را در راه نزدیک شدن به گوهر هستی بشر، یعنی انسان درون انسان، بردارد. هنرمند دریافت که آنچه افراد بشر را به هم نزدیک می‌سازد و به لحظۀ نخست می‌رساند ارتباط و همجواری آگاهی‌هاست، بی اینکه در هم ادغام شوند و بی اینکه با هم بیامیزند، زیرا یک‌پارچگی جهان نه در یک‌شکلی ایده‌ها و باورها که در همجواری آنها با یکدیگر است. اینگونه شاید بشر بتواند به آنچه گم کرد
گم کرده دست یابد و جهانی خلق کند که هیچ ایسم و مکتب و مذهبی را به آن راه نباشد، جهانی چندآوایی که کشف لحظۀ گمشدۀ حضور اشیاست.
جهانبخش افشار:
نوشتن...
چیزی که تا آن لحظه نبوده و حالا دارد شکل می‌گیرد و به وجود می‌آید...
برای من، می‌توانم با قاطعیت بگویم حکم خوردن گلوله را دارد. یا دریده شدن پهلویم با کاردی دو لبه و تیز...
آیا کسی را می‌شناسید در حالی‌که پهلویش با گلوله یا کارد، پاره شده و خون دارد با زور و با شتاب می‌پاشد بیرون، برای خودش خوش‌خوشک،قدم بزند یا ناهار و شام بخورد یا برود سر کار و اینجور حرف‌ها...
قطعا خیر...
بلکه باید فوری خودش را برساند به جایی که تا دیر نشده، آن پارگی را جمع و جور کنند...
من در موقع نوشتن با پهلویی شکاف خورده و خون‌چکان، باید خودم را به انتهای داستان برسانم ... وگرنه دخلم آمده و فاتحه...
روند نوشتن که شروع می‌شود، اوضاع بسیار اورژانسی‌ست... یا برعکس، اوضاع که اورژانسی می‌شود، نوشتن شروع می‌شود....
غیر از این باشد، اصلا نمی‌نویسم... چون از ادا و اصول خوشم نمی‌آید.
نوشتن...
چیزی که تا آن لحظه نبوده و حالا دارد شکل می‌گیرد و به وجود می‌آید...
برای من، می‌توانم با قاطعیت بگویم حکم خوردن گلوله را دارد. یا دریده شدن پهلویم با کاردی دو لبه و تیز...
آیا کسی را می‌شناسید در حالی‌که پهلویش با گلوله یا کارد، پاره شده و خون دارد با زور و با شتاب می‌پاشد بیرون، برای خودش خوش‌خوشک،قدم بزند یا ناهار و شام بخورد یا برود سر کار و اینجور حرف‌ها...
قطعا خیر...
بلکه باید فوری خودش را برساند به جایی که تا دیر نشده، آن پارگی را جمع و جور کنند...
من در موقع نوشتن با پهلویی شکاف خورده و خون‌چکان، باید خودم را به انتهای داستان برسانم ... وگرنه دخلم آمده و فاتحه...
روند نوشتن که شروع می‌شود، اوضاع بسیار اورژانسی‌ست... یا برعکس، اوضاع که اورژانسی می‌شود، نوشتن شروع می‌شود....
غیر از این باشد، اصلا نمی‌نویسم... چون از ادا و اصول خوشم نمی‌آید.
یگانه شیخ‌الاسلامی:
می‌نویسیم و می‌خوانند، می‌نویسند و می‌خوانیم! چرخه‌ی جذابی از داستان‌های بی‌پایان؛ از شرق تا غرب، از حقیقت تا توهم، از تلخی تا شیرینی! چرخه‌ای که اگر از حرکت بایستد، نفسمان بند می‌آید و دلمان تنگ می‌شود برای تصور کردن و اشتراک آن با دیگران. حبس می‌مانیم میان چاردیواری واقعیت، محاصره شده با "باید"ها و "نباید"ها، محکوم به گذشتن از مسیر بدون بازگشت و یک‌طرفه‌ی زندگی.
اگر از من بپرسید، می‌گویم هر داستان، حیاتیست که ما تجربه نکردیم، اما با شنیدن و خواندنش در بخش کوچک یا بزرگی از آن سهیم می‌شویم. انگار تک‌تک آدم‌های دنیا بیایند، روبه‌روی ما بایستند و بخشی از خاطراتشان را با دقیق‌ترین جزییات تعریف کنند. آن بخشی که فقط مخصوص به خود آن‌هاست، آن‌قدر بکر و دست‌نخورده که مثل راز در سینه می‌ماند و فاش نمی‌شود، مگر با زبان خودشان. این همان تجربه‌ی خواندن است، اما نوشتن قدمی فراتر می‌گذارد و ما را به همان نقطه‌ای می‌برد که زبان فاش شدن رازهاست!
حرف من این است که ما با تداعی یک اتفاق در قالب داستان، برای مدتی نامعلوم به جای "دیگران" زندگی می‌کنیم. این یعنی تناسخ، یعنی فرصت کندوکاو در حیاتی دیگر.
می‌نویسیم و می‌خوانند، می‌نویسند و می‌خوانیم! چرخه‌ی جذابی از داستان‌های بی‌پایان؛ از شرق تا غرب، از حقیقت تا توهم، از تلخی تا شیرینی! چرخه‌ای که اگر از حرکت بایستد، نفسمان بند می‌آید و دلمان تنگ می‌شود برای تصور کردن و اشتراک آن با دیگران. حبس می‌مانیم میان چاردیواری واقعیت، محاصره شده با "باید"ها و "نباید"ها، محکوم به گذشتن از مسیر بدون بازگشت و یک‌طرفه‌ی زندگی.
اگر از من بپرسید، می‌گویم هر داستان، حیاتیست که ما تجربه نکردیم، اما با شنیدن و خواندنش در بخش کوچک یا بزرگی از آن سهیم می‌شویم. انگار تک‌تک آدم‌های دنیا بیایند، روبه‌روی ما بایستند و بخشی از خاطراتشان را با دقیق‌ترین جزییات تعریف کنند. آن بخشی که فقط مخصوص به خود آن‌هاست، آن‌قدر بکر و دست‌نخورده که مثل راز در سینه می‌ماند و فاش نمی‌شود، مگر با زبان خودشان. این همان تجربه‌ی خواندن است، اما نوشتن قدمی فراتر می‌گذارد و ما را به همان نقطه‌ای می‌برد که زبان فاش شدن رازهاست!
حرف من این است که ما با تداعی یک اتفاق در قالب داستان، برای مدتی نامعلوم به جای "دیگران" زندگی می‌کنیم. این یعنی تناسخ، یعنی فرصت کندوکاو در حیاتی دیگر.
من پیش‌تر شاهزاده‌ای روسی بودم، در میدان جنگ تیر خوردم، بعد پیرمردی دست‌فروش شدم، بر شاخه‌ی درختان لانه ساختم، در عزای فرزندانم نشستم و در قعر دریا دفن شدم. چون لحظه‌ای از زندگی کسانی را زندگی کردم که زبان قصه‌ی من بودند؛ در کالبدی فارغ از زمان و مکان و جنسیت، جدای از اقلیم و جغرافیا و تاریخ.
به جای روز مکافات و رستاخیز سیاه و سفید، با تمام وجود می‌خواهم به این تناسخ باور داشته‌باشم؛ به حیاتی که در داستان‌ها جاریست. به نفس‌هایی که بریده نمی‌شوند، قلب‌هایی که از تپش نمی‌افتند و بعد از هزار سال، هنوز مثل روز اول زندگی را با همان طعمی که داشته، مزه می‌کنند؛ چه طعم باروت باشد و چه چای قند پهلوی خانه‌ی مادربزرگ. پس تا می‌نویسند و می‌خوانیم، و می‌نویسیم و می‌خوانند، زندگی در چرخه‌ای ابدی ادامه می‌یابد.
به جای روز مکافات و رستاخیز سیاه و سفید، با تمام وجود می‌خواهم به این تناسخ باور داشته‌باشم؛ به حیاتی که در داستان‌ها جاریست. به نفس‌هایی که بریده نمی‌شوند، قلب‌هایی که از تپش نمی‌افتند و بعد از هزار سال، هنوز مثل روز اول زندگی را با همان طعمی که داشته، مزه می‌کنند؛ چه طعم باروت باشد و چه چای قند پهلوی خانه‌ی مادربزرگ. پس تا می‌نویسند و می‌خوانیم، و می‌نویسیم و می‌خوانند، زندگی در چرخه‌ای ابدی ادامه می‌یابد.
فاطمه تقی پور وردست:
ادبیات شاید راهی باشد برای عبور از هر آنچه غیر قابل نفوذ دیده می شود. راهی برای گذر از موانع و جهشی برای فردایی بهتر. در تمام تاریخ این ادبیات بوده که گره های کور گشوده. و چیزهایی گفته که حتی سرخ ترین زبان ها هم یارای بیانش را نداشتند. داستان هایی که هرکدام از گوشه و ذهنی برمی خیزند خود چراغی هستند، برای یافتن حقیقت. هر یک بخشی از آن را روشن می سازند. مگر جز این است که هر داستانی مقصودی دارد. ولو اینکه شاید برای نویسنده اش هم پنهان باشد، ولیکن هر داستانی را می شود کند و به اعماقش رسید و گوهرش که همان حق است را یافت. هر داستان راهنمایی است به سوی روشنی. آری ادبیات راهی است برای گذر از تاریکی و جهشی به سمت نور.
ادبیات شاید راهی باشد برای عبور از هر آنچه غیر قابل نفوذ دیده می شود. راهی برای گذر از موانع و جهشی برای فردایی بهتر. در تمام تاریخ این ادبیات بوده که گره های کور گشوده. و چیزهایی گفته که حتی سرخ ترین زبان ها هم یارای بیانش را نداشتند. داستان هایی که هرکدام از گوشه و ذهنی برمی خیزند خود چراغی هستند، برای یافتن حقیقت. هر یک بخشی از آن را روشن می سازند. مگر جز این است که هر داستانی مقصودی دارد. ولو اینکه شاید برای نویسنده اش هم پنهان باشد، ولیکن هر داستانی را می شود کند و به اعماقش رسید و گوهرش که همان حق است را یافت. هر داستان راهنمایی است به سوی روشنی. آری ادبیات راهی است برای گذر از تاریکی و جهشی به سمت نور.
آرش خوش‌صفا:
در این روزگار سرد و تیره و با وجود ریزش علاقه‌ی مخاطب عام به چیزی به‌نام ادبیات داستانی، داستان‌نویسی پوست کلفت می‌خواهد و سری پُرشور. با این حال، هنوز هم هستند اندک‌شماری که پذیرای تجربه‌ی لذتی خیالی از راه خواندنِ تراوش‌های ذهنیِ دارنده‌ی این پوست کلفت و سر پُرشورند، لذتی که به هیچ‌یک از لذت‌های رویارویی با دیگر گونه‌های ادبی یا حتی دیگر هنرهای جامعه‌‌ی بشری شبیه نیست. جادوی ادبیات داستانی میخ‌کوب کردن جسم و پرواز دادنِ روح و روان است؛ داستان کوتاه پروازی کوتاه و گاه کم‌ارتفاع به دست می‌دهد و رمان پروازی بلند و پُرماجراتر و خب چه‌چیزی زیباتر از اینکه تو خود با واژگانت خاستگاه پرواز دیگری شوی؟
در این روزگار سرد و تیره و با وجود ریزش علاقه‌ی مخاطب عام به چیزی به‌نام ادبیات داستانی، داستان‌نویسی پوست کلفت می‌خواهد و سری پُرشور. با این حال، هنوز هم هستند اندک‌شماری که پذیرای تجربه‌ی لذتی خیالی از راه خواندنِ تراوش‌های ذهنیِ دارنده‌ی این پوست کلفت و سر پُرشورند، لذتی که به هیچ‌یک از لذت‌های رویارویی با دیگر گونه‌های ادبی یا حتی دیگر هنرهای جامعه‌‌ی بشری شبیه نیست. جادوی ادبیات داستانی میخ‌کوب کردن جسم و پرواز دادنِ روح و روان است؛ داستان کوتاه پروازی کوتاه و گاه کم‌ارتفاع به دست می‌دهد و رمان پروازی بلند و پُرماجراتر و خب چه‌چیزی زیباتر از اینکه تو خود با واژگانت خاستگاه پرواز دیگری شوی؟
نکاتی درباره ی نگارش داستان
پس از خواندن بیش از صد داستان در مرحله‌ی اول سومین دوره‌ی جایزه‌ی ادبی زنو متوجه اشتباهاتی در نگارش بیشتر داستان‌ها شدیم که مدام در آنها تکرار می‌شدند، اشتباهاتی که شاید ناشی از دنیای مجازی و سرعت بالای نوشتن و عجله در انتشار نظرات در این زمانه باشد یا شاید نتیجه‌ی بی‌حوصلگی یا ندانستن. از این رو بر آن شدیم تا این نکات را گوشزد کنیم تا مورد استفاده‌ی نویسندگان قرار گیرد چه بخواهند در مسابقه‌ای داستانی شرکت کنند چه بخواهند رمان یا مجموعه داستان‌شان را به ناشری ارائه دهند:
الف. غلط املایی، جای خالی یک جستجوی ساده
در بسیاری از داستان‌ها غلط‌های املایی بیش از اندازه‌ای به چشم می‌خورد، حتا در یک مورد در داستانی که سرشار از تخیل نویسنده‌ای جوان بود جمله‌ای بدون غلط املایی یافت نمی‌شد. روزگاری بود که یکی از چند مرجع در دسترس، کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی بود اما این روزها که موبایل از دست دوستان نمی‌افتد می‌توان با یک جستجوی ساده فهمید زغال درست است یا ذغال، زجه یا ضجه، توجیه یا توجیح، قارقار یا غارغار، بذار یا بزار...
پیشنهاد: در واژه‌هایی که بین غین و قاف، ضاد، ظا، ز، ذال یا سین و صاد یا طا و ت شک دارید با یک جستجوی ساده از غلط املایی پرهیز کنید.
ب. فاجعه‌ی استفاده‌ی غلط از «ه» غیرملفوظ
واقعا برای یک بار هم شده بیایید به این فاجعه پایان بدهیم:
- «ه» غیر ملفوظ می‌تواند در جملات شکسته جایگزین «است» شود: این علیه (این علی است) یا این کتاب علیه (این کتاب علی است)
- «ه» غیرملفوظ نمی‌تواند در ترکیبات اضافی جایگزین «کسره» شود (ای وای!!): این کتابه علیه (صورت درست: این کتاب علیه)
- یک تبصره: «ه» غیرملفوظ می‌تواند برای اشاره به یک چیز یا آدم خاص استفاده شود: اون یارو احمقه که... اون کتابه بود به من امانت دادی و...
ج. فاجعه‌ی حذف «ه» غیر ملفوظ
این بیماری را کسانی دامن زده‌اند که می‌ترسند استفاده‌ی غلط از ه غیرملفوظ گریبان‌شان را بگیرد و آنها به بیسوادی متهم شوند. این افراد به جای «است» کسره می‌گذارند که تا این دوره و زمانه در هیچ کتاب و مرجع زبان فارسی نمونه‌ای ندارد، مثلا می‌نویسند: این علیِ (صورت درست: این علیه)
پیشنهاد: «ه» غیرملفوظ گناهی ندارد که به کل از زبان حذفش کنیم. «ه» غیرملفوظ دوست ماست، همراه ماست. در جای درست از آن استفاده کنیم.
د. جهان شکسته ی مدرن و معضلی به نام «را» نشانه مفعول
اولین نکته درباره‌ی این «را» ی مادرمرده آن است که تا می‌توانید آن را نزدیک به مفعول استفاده کنید نه این که مفعول بیاید و یک وجب پایین‌تر نشانه‌اش، مثال: سرم که از سنگینی می‌ترکید و موهایم بالایش کشیده می‌شد و روی بالش بود و خیلی وقت‌ها اینگونه بود که ندانم مال من است یا دیگری یا اصلا سر من است یا ته من را خاراندم. (مثال فوق تنها ناشی از تخیل بیمار نویسنده‌ی این مقاله است و به هیچ داستان حقیقی اشاره ندارد. م)
و اما اصل ماجرای «را»:
اگر می‌خواهید در جملاتی شکسته از «را» استفاده کنید دو راه بیشتر ندارد یا آن را به صورت «رو» بنویسید: اون کتاب رو به من بده.
یا این که به صورت «و» که به کلمه چسبیده باشد: اون کتابو به من بده.
نکته‌ی بسیار مهم: صورت من درآوردی واو که جداگانه از کلمه نوشته شود بی برو برگرد غلط است: اون کتاب و بده. ( این مشکل هم دستپخت دوستان ادب دوست و باسواد و فرهیخته است که در هیچ منبع و کتاب فارسی پایه و اساسی درباره‌ی آن نمی‌توان یافت.) استفاده از ضمه روی مفعول غلط است: اون کتابُ بده.
پیشنهاد: قسم‌تان می‌دهم یا بنویسید کتابو بده یا کتاب رو بده. یا اصلا اگر قرار است از واو جدا یا ضمه استفاده کنید بروید خودتان کتاب را بردارید، یا اصلا قید کتاب را بزنید.
ه. «می» استمراری و «ها» را نچسبانید.
علما معتقدند بین «می» استمراری و «ها» باید نیم‌فاصله گذاشت. نیم‌فاصله در صفحه کلید با گرفتن همزمان کلیدهای کنترل، شیفت و عدد 2 امکان پذیر است. مثال: می‌روم.
پیشنهاد: اگر یادتان رفته و می‌ها را چسبانده‌اید یا به جای نیم‌فاصله بین «می» و قسمت اصلی فعل یک فاصله گذاشته‌اید با دستور ریپلیس (جایگزین) در نرم‌افزار وورد به سرعت همه‌ی نیم‌فاصله‌ها را جایگزین کنید. البته برای این کار دقت کنید؛ مثلا اگر در جمله‌ای داشته باشید: آدمی باید... در صورت استفاده از دستور ریپلیس چون نرم‌افزار وورد ذوق ادبی ندارد آن را به صورت آدمی‌باید می‌نویسد.
و. سجاوندی
- یک اصل اولیه را به خاطر بسپارید. نقطه و ویرگول به آخرین کلمه ی جمله باید بچسبد و از کلمه ی اول جمله ی بعد باید یک فاصله داشته باشد. پس ننویسید: علی آمد.جواد رفت. بنویسید: علی آمد. جواد رفت.
پس از خواندن بیش از صد داستان در مرحله‌ی اول سومین دوره‌ی جایزه‌ی ادبی زنو متوجه اشتباهاتی در نگارش بیشتر داستان‌ها شدیم که مدام در آنها تکرار می‌شدند، اشتباهاتی که شاید ناشی از دنیای مجازی و سرعت بالای نوشتن و عجله در انتشار نظرات در این زمانه باشد یا شاید نتیجه‌ی بی‌حوصلگی یا ندانستن. از این رو بر آن شدیم تا این نکات را گوشزد کنیم تا مورد استفاده‌ی نویسندگان قرار گیرد چه بخواهند در مسابقه‌ای داستانی شرکت کنند چه بخواهند رمان یا مجموعه داستان‌شان را به ناشری ارائه دهند:
الف. غلط املایی، جای خالی یک جستجوی ساده
در بسیاری از داستان‌ها غلط‌های املایی بیش از اندازه‌ای به چشم می‌خورد، حتا در یک مورد در داستانی که سرشار از تخیل نویسنده‌ای جوان بود جمله‌ای بدون غلط املایی یافت نمی‌شد. روزگاری بود که یکی از چند مرجع در دسترس، کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی بود اما این روزها که موبایل از دست دوستان نمی‌افتد می‌توان با یک جستجوی ساده فهمید زغال درست است یا ذغال، زجه یا ضجه، توجیه یا توجیح، قارقار یا غارغار، بذار یا بزار...
پیشنهاد: در واژه‌هایی که بین غین و قاف، ضاد، ظا، ز، ذال یا سین و صاد یا طا و ت شک دارید با یک جستجوی ساده از غلط املایی پرهیز کنید.
ب. فاجعه‌ی استفاده‌ی غلط از «ه» غیرملفوظ
واقعا برای یک بار هم شده بیایید به این فاجعه پایان بدهیم:
- «ه» غیر ملفوظ می‌تواند در جملات شکسته جایگزین «است» شود: این علیه (این علی است) یا این کتاب علیه (این کتاب علی است)
- «ه» غیرملفوظ نمی‌تواند در ترکیبات اضافی جایگزین «کسره» شود (ای وای!!): این کتابه علیه (صورت درست: این کتاب علیه)
- یک تبصره: «ه» غیرملفوظ می‌تواند برای اشاره به یک چیز یا آدم خاص استفاده شود: اون یارو احمقه که... اون کتابه بود به من امانت دادی و...
ج. فاجعه‌ی حذف «ه» غیر ملفوظ
این بیماری را کسانی دامن زده‌اند که می‌ترسند استفاده‌ی غلط از ه غیرملفوظ گریبان‌شان را بگیرد و آنها به بیسوادی متهم شوند. این افراد به جای «است» کسره می‌گذارند که تا این دوره و زمانه در هیچ کتاب و مرجع زبان فارسی نمونه‌ای ندارد، مثلا می‌نویسند: این علیِ (صورت درست: این علیه)
پیشنهاد: «ه» غیرملفوظ گناهی ندارد که به کل از زبان حذفش کنیم. «ه» غیرملفوظ دوست ماست، همراه ماست. در جای درست از آن استفاده کنیم.
د. جهان شکسته ی مدرن و معضلی به نام «را» نشانه مفعول
اولین نکته درباره‌ی این «را» ی مادرمرده آن است که تا می‌توانید آن را نزدیک به مفعول استفاده کنید نه این که مفعول بیاید و یک وجب پایین‌تر نشانه‌اش، مثال: سرم که از سنگینی می‌ترکید و موهایم بالایش کشیده می‌شد و روی بالش بود و خیلی وقت‌ها اینگونه بود که ندانم مال من است یا دیگری یا اصلا سر من است یا ته من را خاراندم. (مثال فوق تنها ناشی از تخیل بیمار نویسنده‌ی این مقاله است و به هیچ داستان حقیقی اشاره ندارد. م)
و اما اصل ماجرای «را»:
اگر می‌خواهید در جملاتی شکسته از «را» استفاده کنید دو راه بیشتر ندارد یا آن را به صورت «رو» بنویسید: اون کتاب رو به من بده.
یا این که به صورت «و» که به کلمه چسبیده باشد: اون کتابو به من بده.
نکته‌ی بسیار مهم: صورت من درآوردی واو که جداگانه از کلمه نوشته شود بی برو برگرد غلط است: اون کتاب و بده. ( این مشکل هم دستپخت دوستان ادب دوست و باسواد و فرهیخته است که در هیچ منبع و کتاب فارسی پایه و اساسی درباره‌ی آن نمی‌توان یافت.) استفاده از ضمه روی مفعول غلط است: اون کتابُ بده.
پیشنهاد: قسم‌تان می‌دهم یا بنویسید کتابو بده یا کتاب رو بده. یا اصلا اگر قرار است از واو جدا یا ضمه استفاده کنید بروید خودتان کتاب را بردارید، یا اصلا قید کتاب را بزنید.
ه. «می» استمراری و «ها» را نچسبانید.
علما معتقدند بین «می» استمراری و «ها» باید نیم‌فاصله گذاشت. نیم‌فاصله در صفحه کلید با گرفتن همزمان کلیدهای کنترل، شیفت و عدد 2 امکان پذیر است. مثال: می‌روم.
پیشنهاد: اگر یادتان رفته و می‌ها را چسبانده‌اید یا به جای نیم‌فاصله بین «می» و قسمت اصلی فعل یک فاصله گذاشته‌اید با دستور ریپلیس (جایگزین) در نرم‌افزار وورد به سرعت همه‌ی نیم‌فاصله‌ها را جایگزین کنید. البته برای این کار دقت کنید؛ مثلا اگر در جمله‌ای داشته باشید: آدمی باید... در صورت استفاده از دستور ریپلیس چون نرم‌افزار وورد ذوق ادبی ندارد آن را به صورت آدمی‌باید می‌نویسد.
و. سجاوندی
- یک اصل اولیه را به خاطر بسپارید. نقطه و ویرگول به آخرین کلمه ی جمله باید بچسبد و از کلمه ی اول جمله ی بعد باید یک فاصله داشته باشد. پس ننویسید: علی آمد.جواد رفت. بنویسید: علی آمد. جواد رفت.
- از ویرگول در مکث‌های کم یا برای جلوگیری از غلط خواندن استفاده کنید. ویرگول دوست شماست.
- از ویرگول زیادی استفاده نکنید.
ز. پاراگراف بندی کنید.
گاهی فشار دادن دکمه‌ی« اینتر» (معادل فارسی اش باید دکمه ی بیا برو توش باشد) و به پایین پرت شدن جمله‌ی بعدی می‌تواند مکثی به داستان شما بدهد که یا گذشت زمان را نشان بدهد یا جایی برای نفس کشیدن خواننده باشد یا بخواهد تغییر مفهوم یا مکان را گوشزد کند یا...
پیشنهاد: از انگشت‌تان گاهی برای فشار دادن دکمه‌ی بیا برو توش استفاده کنید.
ح. ضمایر ملکی یا نشانه های تر و ترین را بچسبانیم یا نچسبانیم.
در این زمینه هریک از علما نظری دارد و مطمئن باشید ویراستار هر ناشر با توجه به روال مرسوم آن نشر تمام تفکرات شما را برهم خواهد زد.
پیشنهاد: اگر می‌خواهید بچسبانید بچسبانید اگر می‌خواهید نچسبانید نچسبانید. اگر می خواهید بنویسید کتابش یا کتاب‌اش همه‌جا یک جور بنویسید. مهم این است که در طول داستان‌تان از یک روال پیروی کنید. به شما اطمینان می‌دهیم که ناشر و ویراستارش دو زار اهمیت برای نظر شما قائل نخواهند شد.
تبصره: اگر چسباندن ضمیر ملکی کلمه را از نظر تعداد دندانه با ازدیاد بیش از حد روبرو می‌کند رحم کنید و نچسبانید. مثال: خال گوشتیش. در این موارد خیلی ساده بنویسید: خال گوشتیش یا گوشتی‌اش
ط. همزه یا ی
در این زمینه هم نظرات فراوان است و اگر وارد بحث شوید شاید زنده بیرون نیایید. یا «همزه» بگذارید یا «ی». ولی در کل متن از یک روال پیروی کنید، ناشر محترم خودش بعدها متن شما را به خاک و خون خواهد کشید.
ی. معضلی به نام نخواندن
در زمانه‌ای هستیم که کسی حال و حوصله‌ی خواندن ندارد، اما آیا می‌توان از نویسنده‌ای پذیرفت که داستان خودش را هم حال نداشته باشد بعد از تایپ (معادل فارسی‌اش را نمی‌دانم) یک بار، فقط یک بار دیگر بخواند، غلط‌های املایی، سجاوندی و تایپی‌اش را بگیرد، فونت (معادل فارسی‌اش را نمی‌دانم) و اندازه‌ی آن و فاصله‌ی خط درست و براساس فراخوان مسابقه یا دستورالعمل ناشر انتخاب کند، دقت کند که جملات و پاراگراف‌ها منظم باشند و برخی میان نویس نباشند درحالی که بقیه از دو طرف مرتب شده‌اند.
پیشنهاد: بعد از پایان نوشتن داستان و بازنویسی، یک بار داستان‌تان را بلند بلند برای خودتان بخوانید. این کار باعث می‌شود علاوه بر رفع مشکلات نثری آهنگ جملات را هم بتوانید تصحیح کنید. پس از آن، داستان را بدهید یکی از دوستان‌تان که بیسواد نباشد و در عین‌حال خیلی هم کتابخوان نباشد آن را بلند برای‌تان بخواند تا باز هم اگر مشکلی در نثر، در آهنگ جملات یا در بیان درست جملات هست رفعش کنید.
امیدواریم نکات گفته شده بتواند شکل ظاهری و نگارش داستان‌ها را درست کند، که چه بسیار داستان‌های خوب از جوانانی با تخیل بالا که به خاطر عدم توجه به همین نکات ساده راه به جایی نمی‌برند و خوانده نمی‌شوند.
پی‌نوشت: در همین متن نوشته شده هم می‌توان مشکلات و غلط‌هایی پیدا کرد. فراموش نکنید هدف کم کردن اشتباه است وگرنه به قول بیلی وایلدر هیچکس کامل نیست.
- از ویرگول زیادی استفاده نکنید.
ز. پاراگراف بندی کنید.
گاهی فشار دادن دکمه‌ی« اینتر» (معادل فارسی اش باید دکمه ی بیا برو توش باشد) و به پایین پرت شدن جمله‌ی بعدی می‌تواند مکثی به داستان شما بدهد که یا گذشت زمان را نشان بدهد یا جایی برای نفس کشیدن خواننده باشد یا بخواهد تغییر مفهوم یا مکان را گوشزد کند یا...
پیشنهاد: از انگشت‌تان گاهی برای فشار دادن دکمه‌ی بیا برو توش استفاده کنید.
ح. ضمایر ملکی یا نشانه های تر و ترین را بچسبانیم یا نچسبانیم.
در این زمینه هریک از علما نظری دارد و مطمئن باشید ویراستار هر ناشر با توجه به روال مرسوم آن نشر تمام تفکرات شما را برهم خواهد زد.
پیشنهاد: اگر می‌خواهید بچسبانید بچسبانید اگر می‌خواهید نچسبانید نچسبانید. اگر می خواهید بنویسید کتابش یا کتاب‌اش همه‌جا یک جور بنویسید. مهم این است که در طول داستان‌تان از یک روال پیروی کنید. به شما اطمینان می‌دهیم که ناشر و ویراستارش دو زار اهمیت برای نظر شما قائل نخواهند شد.
تبصره: اگر چسباندن ضمیر ملکی کلمه را از نظر تعداد دندانه با ازدیاد بیش از حد روبرو می‌کند رحم کنید و نچسبانید. مثال: خال گوشتیش. در این موارد خیلی ساده بنویسید: خال گوشتیش یا گوشتی‌اش
ط. همزه یا ی
در این زمینه هم نظرات فراوان است و اگر وارد بحث شوید شاید زنده بیرون نیایید. یا «همزه» بگذارید یا «ی». ولی در کل متن از یک روال پیروی کنید، ناشر محترم خودش بعدها متن شما را به خاک و خون خواهد کشید.
ی. معضلی به نام نخواندن
در زمانه‌ای هستیم که کسی حال و حوصله‌ی خواندن ندارد، اما آیا می‌توان از نویسنده‌ای پذیرفت که داستان خودش را هم حال نداشته باشد بعد از تایپ (معادل فارسی‌اش را نمی‌دانم) یک بار، فقط یک بار دیگر بخواند، غلط‌های املایی، سجاوندی و تایپی‌اش را بگیرد، فونت (معادل فارسی‌اش را نمی‌دانم) و اندازه‌ی آن و فاصله‌ی خط درست و براساس فراخوان مسابقه یا دستورالعمل ناشر انتخاب کند، دقت کند که جملات و پاراگراف‌ها منظم باشند و برخی میان نویس نباشند درحالی که بقیه از دو طرف مرتب شده‌اند.
پیشنهاد: بعد از پایان نوشتن داستان و بازنویسی، یک بار داستان‌تان را بلند بلند برای خودتان بخوانید. این کار باعث می‌شود علاوه بر رفع مشکلات نثری آهنگ جملات را هم بتوانید تصحیح کنید. پس از آن، داستان را بدهید یکی از دوستان‌تان که بیسواد نباشد و در عین‌حال خیلی هم کتابخوان نباشد آن را بلند برای‌تان بخواند تا باز هم اگر مشکلی در نثر، در آهنگ جملات یا در بیان درست جملات هست رفعش کنید.
امیدواریم نکات گفته شده بتواند شکل ظاهری و نگارش داستان‌ها را درست کند، که چه بسیار داستان‌های خوب از جوانانی با تخیل بالا که به خاطر عدم توجه به همین نکات ساده راه به جایی نمی‌برند و خوانده نمی‌شوند.
پی‌نوشت: در همین متن نوشته شده هم می‌توان مشکلات و غلط‌هایی پیدا کرد. فراموش نکنید هدف کم کردن اشتباه است وگرنه به قول بیلی وایلدر هیچکس کامل نیست.
الیوت شاعر بزرگی است. خوانندگان تایمز در پایان سال ۲۰۰۰ او را به عنوان بزرگ ترین شاعر قرن برگزیدند. او از حدود سال ۱۳۳۰ به بعد در ایران با ترجمه و چاپ اشعارش در مجلات شناخته شد و تاثیر زیادی بر شعر نو و شاعران ما در آن زمان گذاشت به طوری که در آن زمان در هر مجله یی می توانستی بخشی از اشعار الیوت را بخوانی.
کتاب «تی اس الیوت؛ نقد ساختاری منظومه ها» به کوشش بهروز حاجی محمدی که با تازگی توسط نشر ققنوس منتشر شده است یکی از معدود کتاب هایی است که به طور ساختاری و تحلیلی به اشعار الیوت پرداخته است.
مولف کتاب در جای جای کتاب نظر منتقدان متفاوت الیوت را مطرح می کند و نشان داده است با منابع کاملی به بررسی آثار حجیم الیوت پرداخته است و ما می توانیم با خواندن کتاب آرای متفاوتی از منتقدان الیوت را بازخوانی کنیم؛ نوع نگاهی به شعر و نقد شعر که خود الیوت هم می پسندید و از نقد هایی که از شخصیت و خاستگاه شاعر نتیجه های آنچنانی می گرفتند نفرت داشت.
در این کتاب ما با الیوت شاعر طرف هستیم نه الیوت منتقد یا نمایشنامه نویس. یکی از خصوصیات این کتاب که می توان از امتیازات آن دانست معطوف بودن مولف کتاب به شعر و ساختار شعری الیوت است (که با در نظر گرفتن اینکه الیوت یکی از شاعران سخت فهم یا مشکل گوی این دوران است وجود چنین کتابی لازم و ضروری بود). مولف سعی کرده به طور تخصصی در این باره بحث کند و از هر دری سخن نگوید و کتاب را در این حجم تبدیل به کلیات معلوم نکند هرچند ما به عنوان خواننده گاهی با خواندن اشعار نغز الیوت می خواهیم دیدگاه و مفهوم شاعر را نیز بدانیم.
بهروز حاجی محمدی در پرداخت تحلیلی اش به اشعار الیوت روش ثابتی را در پیش می گیرد؛ برای نشان دادن آهنگ کلمات و ترکیب بندی جمله ها دائم به متن اصلی شعرها رجوع می کند تا ساختار بندی و فرم کار هم مشخص شود. بعد از آن شعر را قطعه قطعه کرده و هر بخش را به فراخور خود تفسیر و تعبیر می کند؛ کاری که گاه با برداشت های ویژه و نگاه خاصی صورت می گیرد و ما با خواندن آن نه تنها با خاستگاه اسطوره یی و تمثیلی شعر آشنا می شویم بلکه هر بند را به طور مستقل در میان کل شعر درمی یابیم و جایگاهش را (از نظر آهنگ، وزن و روایی) پیدا می کنیم.
«... در سطرهای ششم و هفتم این بند به خراباتی می رسیم و ولگردانی را سرگرم قماربازی می بینیم. سطر هفتم را می توان تلمیحی به انجیل دانست؛ و به صلیبش کشیدند و جامه هایش را قسمت کردند. (انجیل متی، ۲۷؛۳۵) پایان بند دوم، نیل به مقصد، و یافتن «مکان» (مکان تولد مسیح در بیت اللحم) است...» (ص ۵۱)
ولی گاهی به آسانی از کنار متن و بندها می گذرد و تعابیر تبدیل به توضیح واضحات می شود.
«بند پایانی این شعر چهار مصرع دارد؛
جهان را این گونه پایان است
جهان را این گونه پایان است
جهان را این گونه پایان است
نه با صدای انفجار، که با ناله یی.
این تکرار توجه مخاطب را به آخرین مصرع جلب می کند و آن را مرکز توجه خواننده قرار می دهد.»
در این حالت حاجی محمدی به عنوان یک پژوهشگر سعی کرده تنها به روایت و حضور شعر اشاره کند و جای نگاه و نظر خود را خالی بگذارد؛ کاری که تا پایان کتاب به آن وفادار مانده است و ما به جز نظراتی درباره بخش های مختلف یک شعر و خاستگاه و تمثیلات آن، چیزی درباره نگرش شاعر به جهان در موقع سرودن یا در مقام مقایسه برآمدن او با دیگران نمی بینیم.
درباره اشعار الیوت جدا از نظر مولف کتاب حاضر (که نظر خود را به صراحت بیان نکرده است) یا دیگر محققان، به نظر من اشعار ابتدایی او تا سال های میانسالی (۱۹۲۵)، چه از لحاظ تصویرسازی که بیشتر شهری و قابل لمس است و چه از نظر محتوایی، مدرن تر و امروزی تر است. در واقع الیوت وقتی به دوران کهولت نزدیک می شود کم کم به وادی احساسات و مسائل مذهبی نزدیک تر شده و سعی می کند این احساسات و اندیشه های محافظه کارانه اش را در قالب تمثیلات و سمبل های مسیحی بیان کند. اما آنچه به طور کلی در تمامی اشعار او هویداست قدرت خلاقانه او در ساخت تصاویر و فضاسازی است. به طوری که بی آنکه به شکل دانای کل از اشیا یا شخصیت های موجود یا رخدادها در روایت شعری اش بپردازد به تاثیرات حسی ناشی از آن می پردازد؛ در واقع شکلی از ادبیات امپرسیونیستی که در تمام اشعار الیوت جاری و پررنگ است. هر چند در این زمینه می توان گفت الیوت در زمینه سرایش شعر یکی از مرتجعان عصر خود بود.
چیزی که درباره کوارتت های الیوت می توان گفت و در کتاب از این منظر به آن اشاره نشده است شباهت ساختاری این اشعار با ساختار موسیقایی کوارتت است؛ در موسیقی کلاسیک ابتدا کوارتت ها از چهار موومان تشکیل می شدند که اولی تند، دومی کند، سومی با تم رقص و چهارمی دوباره تمی تند داشت که از زمان بتهوون به بعد ساختار کوارتت ها تغییر یافت و از چهار موومان به پنج، شش و هفت موومان رسید.
کتاب «تی اس الیوت؛ نقد ساختاری منظومه ها» به کوشش بهروز حاجی محمدی که با تازگی توسط نشر ققنوس منتشر شده است یکی از معدود کتاب هایی است که به طور ساختاری و تحلیلی به اشعار الیوت پرداخته است.
مولف کتاب در جای جای کتاب نظر منتقدان متفاوت الیوت را مطرح می کند و نشان داده است با منابع کاملی به بررسی آثار حجیم الیوت پرداخته است و ما می توانیم با خواندن کتاب آرای متفاوتی از منتقدان الیوت را بازخوانی کنیم؛ نوع نگاهی به شعر و نقد شعر که خود الیوت هم می پسندید و از نقد هایی که از شخصیت و خاستگاه شاعر نتیجه های آنچنانی می گرفتند نفرت داشت.
در این کتاب ما با الیوت شاعر طرف هستیم نه الیوت منتقد یا نمایشنامه نویس. یکی از خصوصیات این کتاب که می توان از امتیازات آن دانست معطوف بودن مولف کتاب به شعر و ساختار شعری الیوت است (که با در نظر گرفتن اینکه الیوت یکی از شاعران سخت فهم یا مشکل گوی این دوران است وجود چنین کتابی لازم و ضروری بود). مولف سعی کرده به طور تخصصی در این باره بحث کند و از هر دری سخن نگوید و کتاب را در این حجم تبدیل به کلیات معلوم نکند هرچند ما به عنوان خواننده گاهی با خواندن اشعار نغز الیوت می خواهیم دیدگاه و مفهوم شاعر را نیز بدانیم.
بهروز حاجی محمدی در پرداخت تحلیلی اش به اشعار الیوت روش ثابتی را در پیش می گیرد؛ برای نشان دادن آهنگ کلمات و ترکیب بندی جمله ها دائم به متن اصلی شعرها رجوع می کند تا ساختار بندی و فرم کار هم مشخص شود. بعد از آن شعر را قطعه قطعه کرده و هر بخش را به فراخور خود تفسیر و تعبیر می کند؛ کاری که گاه با برداشت های ویژه و نگاه خاصی صورت می گیرد و ما با خواندن آن نه تنها با خاستگاه اسطوره یی و تمثیلی شعر آشنا می شویم بلکه هر بند را به طور مستقل در میان کل شعر درمی یابیم و جایگاهش را (از نظر آهنگ، وزن و روایی) پیدا می کنیم.
«... در سطرهای ششم و هفتم این بند به خراباتی می رسیم و ولگردانی را سرگرم قماربازی می بینیم. سطر هفتم را می توان تلمیحی به انجیل دانست؛ و به صلیبش کشیدند و جامه هایش را قسمت کردند. (انجیل متی، ۲۷؛۳۵) پایان بند دوم، نیل به مقصد، و یافتن «مکان» (مکان تولد مسیح در بیت اللحم) است...» (ص ۵۱)
ولی گاهی به آسانی از کنار متن و بندها می گذرد و تعابیر تبدیل به توضیح واضحات می شود.
«بند پایانی این شعر چهار مصرع دارد؛
جهان را این گونه پایان است
جهان را این گونه پایان است
جهان را این گونه پایان است
نه با صدای انفجار، که با ناله یی.
این تکرار توجه مخاطب را به آخرین مصرع جلب می کند و آن را مرکز توجه خواننده قرار می دهد.»
در این حالت حاجی محمدی به عنوان یک پژوهشگر سعی کرده تنها به روایت و حضور شعر اشاره کند و جای نگاه و نظر خود را خالی بگذارد؛ کاری که تا پایان کتاب به آن وفادار مانده است و ما به جز نظراتی درباره بخش های مختلف یک شعر و خاستگاه و تمثیلات آن، چیزی درباره نگرش شاعر به جهان در موقع سرودن یا در مقام مقایسه برآمدن او با دیگران نمی بینیم.
درباره اشعار الیوت جدا از نظر مولف کتاب حاضر (که نظر خود را به صراحت بیان نکرده است) یا دیگر محققان، به نظر من اشعار ابتدایی او تا سال های میانسالی (۱۹۲۵)، چه از لحاظ تصویرسازی که بیشتر شهری و قابل لمس است و چه از نظر محتوایی، مدرن تر و امروزی تر است. در واقع الیوت وقتی به دوران کهولت نزدیک می شود کم کم به وادی احساسات و مسائل مذهبی نزدیک تر شده و سعی می کند این احساسات و اندیشه های محافظه کارانه اش را در قالب تمثیلات و سمبل های مسیحی بیان کند. اما آنچه به طور کلی در تمامی اشعار او هویداست قدرت خلاقانه او در ساخت تصاویر و فضاسازی است. به طوری که بی آنکه به شکل دانای کل از اشیا یا شخصیت های موجود یا رخدادها در روایت شعری اش بپردازد به تاثیرات حسی ناشی از آن می پردازد؛ در واقع شکلی از ادبیات امپرسیونیستی که در تمام اشعار الیوت جاری و پررنگ است. هر چند در این زمینه می توان گفت الیوت در زمینه سرایش شعر یکی از مرتجعان عصر خود بود.
چیزی که درباره کوارتت های الیوت می توان گفت و در کتاب از این منظر به آن اشاره نشده است شباهت ساختاری این اشعار با ساختار موسیقایی کوارتت است؛ در موسیقی کلاسیک ابتدا کوارتت ها از چهار موومان تشکیل می شدند که اولی تند، دومی کند، سومی با تم رقص و چهارمی دوباره تمی تند داشت که از زمان بتهوون به بعد ساختار کوارتت ها تغییر یافت و از چهار موومان به پنج، شش و هفت موومان رسید.
الیوت در این اشعار به ساختار مدرن کوارتت نظر داشته و بر اساس آن ساختار اشعارش را چیدمان کرده است.
«زمان حال و زمان گذشته
هر دو شاید در زمان آینده حاضرند
و زمان آینده نهفته در زمان گذشته.
اگر همه زمان تا ابد حاضر باشد
همه زمان برگشت ناپذیر است.»
اما در عین حال مولف در کتابش به طور مبسوط به چهار کوارتت الیوت پرداخته و آن را از منظر شعری واحد در بخش های متفاوت بررسی کرده است.
کتاب «تی اس الیوت؛ نقد ساختاری منظومه ها» شامل قطعات پراکنده یی از دوره های متفاوت شعر الیوت است که از پس هر کدام نقدی ساختاری نه معناگرایانه آورده شده است (چیزی که در عنوان کتاب هم به ما یادآور شده بود)؛ اشعاری که به ترتیب طبقه بندی اولیه کتاب از دوره های متفاوت شعر الیوت ردیف نشده است و قطعات پس و پیشی از جوانی تا کهولت شاعر آورده و تحلیل می شود، کاری که هرچند قابل تقدیر است اما در ترکیب بندی کتاب بهتر بود قطعات انتخاب شده در هر دوره کنار هم بررسی شوند تا یا خود نویسنده یا خواننده جمع بندی از نوع سرایش شعرهای الیوت و هم روحیات متفاوت او داشته باشد. این کار هم به شناخت بیشتر دیدگاه شاعر و هم به بازتر شدن نوع ساختار کارهایش کمک می کند. بر همین اساس می توانستیم وضعیت اجتماعی و تاریخی هنرمند را هم مورد بررسی یا حداقل بازبینی قرار دهیم زیرا به گفته خود مولف کتاب هیچ اثری در خلأ زاده نمی شود و شرایط مختلف فرهنگی، تاریخی، روانشناختی و اجتماعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم در خلق یک اثر هنری و قهراً بر نقد آن تاثیرگذار است هرچند نمی توان و نباید یک نقد تبدیل به نقدی تاریخی تذکره یی شود.
اما به هر حال غرض مولف کتاب تنها تحلیل اشعار الیوت به شکل فرمی و ساختاری است و بحث کلی درباره او و شعرهایش را به مقوله یی دیگر واگذار کرده است. به همین دلیل می توان گفت مولف کتاب به خوبی از پس این مقوله برآمده و ما در طول کتاب شاهد جراحی هستیم که اشعار را بند به بند جدا کرده و هماهنگی و عدم هماهنگی، استقلال و خصوصیت های ویژه هرکدام را به خواننده ا ش نشان می دهد.
● رابرت فراست
در کتاب «انسان در شعر رابرت فراست» حاجی محمدی دیدگاه دیگری به شعرهای رابرت فراست دارد و دیگر از آن نگاه صرفاً ساختارگرایانه که به شعرهای الیوت داشت خبری نیست. در این کتاب تنها متن اصلی شعرهای فراست وجود دارد و فقط وقتی نویسنده بخواهد درباره شعری حرف بزند یا نگاه معناگرایانه شاعر را بازیابد آن قطعه را به فارسی آورده و تحلیل می کند. محور تمامی تحلیل های حاجی محمدی در این کتاب پیدا کردن نوع نگاه شاعر به انسان و تقابل و تشابهش با موجودات و اشیای دیگر است. او که در مقدمه طویل خود در ابتدای کتاب دیدگاهش را به تفصیل شرح می دهد در بخش های بعدی با مثال های متعدد در پی اثبات دیدگاهش در اشعار فراست است.
شعرهای رابرت فراست در معدود شعرهایی به ورطه رمانتیک می افتد مثل شعر «دسته گل» که در آن در تمام اتفاقات و پدیده ها رابطه یی محکم و حلقه یی معنوی جست وجو می کند ولی بیشتر او را می توان یک شاعر زمینی- انسانی دانست که نگاهی مدرن به اطرافش دارد مثل شعر «مرمت دیوار» که دو همسایه که با هم کار می کنند هر بهار دیوار میان شان را که فرسوده شده، می چینند و آن را بلند تر می کنند. چیزی که در کتاب مشهود است ما هیچ نوع طبقه بندی یا نگاهی گذرا به دوره های متفاوت شعری فراست نداریم؛ دوره هایی که نگاه و خلق تصاویر در شعرهای فراست تغییرات محسوسی دارد.
شعرهای فراست برخلاف بیشتر کارهای الیوت روایتگرند و از نشانه ها و سمبل ها خبری نیست. قدرت تصویرگری فراست نیز به آن حد نیست اما چیزی که فراست را جدا از حس شاعرانه اش، خاص و ویژه می کند نگاه تیزبینانه او به اطرافش و انسان هاست. شاید به همین خاطر است که مولف کتاب به طور موضوعی به کارهای فراست پرداخته است هرچند در این کتاب نیز ما شاهد قطعه قطعه کردن اشعار و بیرون آوردن امر درونی شعر هستیم. فراست را می توان شاعر طبیعت نیز دانست؛ شاعری که حتی در آخرین دست نوشته هایش از کشمکش انسان و طبیعت حرف می زند و گاه انسان و گاه طبیعت را ملامت می کند.
«در سرنگونی یک درخت
برای طبیعت شکستی نمی بینم
یا برای خودم در عقب نشینی ام
برای ضربتی دیگر.»
چاپ و انتشار چنین کتاب هایی که ببه قیتحقیق و بررسی نویسندگان و شعرا می پردازد، اتفاق خوش یمنی در عرصه انتشارات کتاب است؛ نوع کتاب هایی که در زمینه های دیگر هنر جایشان کمابیش خالی است، کتاب هایی که به تحلیل و واکاوی متن نویسندگان می پردازد نه به تحلیل زندگی یا نوشتن زندگینامه آنها.
«زمان حال و زمان گذشته
هر دو شاید در زمان آینده حاضرند
و زمان آینده نهفته در زمان گذشته.
اگر همه زمان تا ابد حاضر باشد
همه زمان برگشت ناپذیر است.»
اما در عین حال مولف در کتابش به طور مبسوط به چهار کوارتت الیوت پرداخته و آن را از منظر شعری واحد در بخش های متفاوت بررسی کرده است.
کتاب «تی اس الیوت؛ نقد ساختاری منظومه ها» شامل قطعات پراکنده یی از دوره های متفاوت شعر الیوت است که از پس هر کدام نقدی ساختاری نه معناگرایانه آورده شده است (چیزی که در عنوان کتاب هم به ما یادآور شده بود)؛ اشعاری که به ترتیب طبقه بندی اولیه کتاب از دوره های متفاوت شعر الیوت ردیف نشده است و قطعات پس و پیشی از جوانی تا کهولت شاعر آورده و تحلیل می شود، کاری که هرچند قابل تقدیر است اما در ترکیب بندی کتاب بهتر بود قطعات انتخاب شده در هر دوره کنار هم بررسی شوند تا یا خود نویسنده یا خواننده جمع بندی از نوع سرایش شعرهای الیوت و هم روحیات متفاوت او داشته باشد. این کار هم به شناخت بیشتر دیدگاه شاعر و هم به بازتر شدن نوع ساختار کارهایش کمک می کند. بر همین اساس می توانستیم وضعیت اجتماعی و تاریخی هنرمند را هم مورد بررسی یا حداقل بازبینی قرار دهیم زیرا به گفته خود مولف کتاب هیچ اثری در خلأ زاده نمی شود و شرایط مختلف فرهنگی، تاریخی، روانشناختی و اجتماعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم در خلق یک اثر هنری و قهراً بر نقد آن تاثیرگذار است هرچند نمی توان و نباید یک نقد تبدیل به نقدی تاریخی تذکره یی شود.
اما به هر حال غرض مولف کتاب تنها تحلیل اشعار الیوت به شکل فرمی و ساختاری است و بحث کلی درباره او و شعرهایش را به مقوله یی دیگر واگذار کرده است. به همین دلیل می توان گفت مولف کتاب به خوبی از پس این مقوله برآمده و ما در طول کتاب شاهد جراحی هستیم که اشعار را بند به بند جدا کرده و هماهنگی و عدم هماهنگی، استقلال و خصوصیت های ویژه هرکدام را به خواننده ا ش نشان می دهد.
● رابرت فراست
در کتاب «انسان در شعر رابرت فراست» حاجی محمدی دیدگاه دیگری به شعرهای رابرت فراست دارد و دیگر از آن نگاه صرفاً ساختارگرایانه که به شعرهای الیوت داشت خبری نیست. در این کتاب تنها متن اصلی شعرهای فراست وجود دارد و فقط وقتی نویسنده بخواهد درباره شعری حرف بزند یا نگاه معناگرایانه شاعر را بازیابد آن قطعه را به فارسی آورده و تحلیل می کند. محور تمامی تحلیل های حاجی محمدی در این کتاب پیدا کردن نوع نگاه شاعر به انسان و تقابل و تشابهش با موجودات و اشیای دیگر است. او که در مقدمه طویل خود در ابتدای کتاب دیدگاهش را به تفصیل شرح می دهد در بخش های بعدی با مثال های متعدد در پی اثبات دیدگاهش در اشعار فراست است.
شعرهای رابرت فراست در معدود شعرهایی به ورطه رمانتیک می افتد مثل شعر «دسته گل» که در آن در تمام اتفاقات و پدیده ها رابطه یی محکم و حلقه یی معنوی جست وجو می کند ولی بیشتر او را می توان یک شاعر زمینی- انسانی دانست که نگاهی مدرن به اطرافش دارد مثل شعر «مرمت دیوار» که دو همسایه که با هم کار می کنند هر بهار دیوار میان شان را که فرسوده شده، می چینند و آن را بلند تر می کنند. چیزی که در کتاب مشهود است ما هیچ نوع طبقه بندی یا نگاهی گذرا به دوره های متفاوت شعری فراست نداریم؛ دوره هایی که نگاه و خلق تصاویر در شعرهای فراست تغییرات محسوسی دارد.
شعرهای فراست برخلاف بیشتر کارهای الیوت روایتگرند و از نشانه ها و سمبل ها خبری نیست. قدرت تصویرگری فراست نیز به آن حد نیست اما چیزی که فراست را جدا از حس شاعرانه اش، خاص و ویژه می کند نگاه تیزبینانه او به اطرافش و انسان هاست. شاید به همین خاطر است که مولف کتاب به طور موضوعی به کارهای فراست پرداخته است هرچند در این کتاب نیز ما شاهد قطعه قطعه کردن اشعار و بیرون آوردن امر درونی شعر هستیم. فراست را می توان شاعر طبیعت نیز دانست؛ شاعری که حتی در آخرین دست نوشته هایش از کشمکش انسان و طبیعت حرف می زند و گاه انسان و گاه طبیعت را ملامت می کند.
«در سرنگونی یک درخت
برای طبیعت شکستی نمی بینم
یا برای خودم در عقب نشینی ام
برای ضربتی دیگر.»
چاپ و انتشار چنین کتاب هایی که ببه قیتحقیق و بررسی نویسندگان و شعرا می پردازد، اتفاق خوش یمنی در عرصه انتشارات کتاب است؛ نوع کتاب هایی که در زمینه های دیگر هنر جایشان کمابیش خالی است، کتاب هایی که به تحلیل و واکاوی متن نویسندگان می پردازد نه به تحلیل زندگی یا نوشتن زندگینامه آنها.
آنچه در هنر و ادبیات حائز اهمیت است متن نویسندگان است و تنها باید به متن های ادبی شان اعتماد کرد نه مصاحبه ها و جهت گیری هایشان؛ متنی که در آن نه تنها شخصیت و امر واقع وجودشان رخ می نماید بلکه ما تمام تلاطمات و بحران های یک عصر را با جوهر سیاه روی یک صفحه سفید شاهد هستیم به قول گونتر گراس؛ هنرمند متهم می کند، بیان می کند، عشق می ورزد. هنر یعنی نبرد میان زغال طراحی و کاغذ سفید و له شدنش بر سینه آن.
مهدی فاتحی
مهدی فاتحی
The Hollow Men
Mistah Kurtz-he dead
A penny for the Old Guy
I
We are the hollow men
We are the stuffed men
Leaning together
Headpiece filled with straw. Alas!
Our dried voices, when
We whisper together
Are quiet and meaningless
As wind in dry grass
Or rats' feet over broken glass
In our dry cellar
Shape without form, shade without colour,
Paralysed force, gesture without motion;
Those who have crossed
With direct eyes, to death's other Kingdom
Remember us-if at all-not as lost
Violent souls, but only
As the hollow men
The stuffed men.
II
...
Mistah Kurtz-he dead
A penny for the Old Guy
I
We are the hollow men
We are the stuffed men
Leaning together
Headpiece filled with straw. Alas!
Our dried voices, when
We whisper together
Are quiet and meaningless
As wind in dry grass
Or rats' feet over broken glass
In our dry cellar
Shape without form, shade without colour,
Paralysed force, gesture without motion;
Those who have crossed
With direct eyes, to death's other Kingdom
Remember us-if at all-not as lost
Violent souls, but only
As the hollow men
The stuffed men.
II
...