Sonlarning tarixi (QIZIQ MA’lUMOT)
Son-matematikaning asosiy tushunchalaridan biri bo’lib , uning yordamida hisoblash yoki o’lchash natijalarini ifodalaymiz. Son tushunchasi matematikaning ko’pgina yo’nalishlari uchun juda muhimdir. Sonlar fizikada, mexanikada, ximiyada va boshqa fanlarda keng qo’llaniladi. Sonlar kundalik turmushimizda doimiy ishlatiladi.
Maktab matematika kursida biz qadamba-qadam barcha sonlar bilan, jumladan natural sonlar, haqiqiy sonlar , ratsional va irratsional sonlar bilan tanishamiz.
Pifagorchilar sonlarni sirli deb hisoblaganlar. Sonlar dunyoni boshqaradi va ma’lum tartiblarni o’rnatadi deyishgan.
Ba’zi sonlarning sirli xossalari bilan tanishamiz.
0 soni. Bu absolyutlik m cheksizlik simvoli bo’lib u hamma narsalarning boshlanishi. Bu sonni uyqu yoki o’lim deyishgan.
1 soni.Pifagor va uning maslakdoshlari 1 ni hamma sonlardan ustun qo’yishgan. Aynan 1 soni barcha narsalarning boshlanishi. Birsiz hattoki oddiygina sanash ham bo’lmasdi. Vertikal chiziq shaklida tasvirlanadi.
2 soni. Bu son muhabbat timsoli, muvozanat va o’zgaruvchanlik.U yaxshilik va yomonlik, sovuq va issiq , boylik va kambag’allik o’rtasida turadi.
3 soni. Judayam ko’p xalqlarda anchagina vaqt 3 soni sanashning oxiri bo’lgan.Uni to’liqlik va mukammallik timsoli deb bilishgan. Greklar bu sonni baxtli deyishgan. Uch soni afsona va ertaklarda eng sevimli songa aylangan.
4 soni . Qadimda bu sonni qa’tiylik va doimiylik timsoli deb bilishgan. Kvadratning to’rt tomonini olamning to’rt tomoniga qiyoslashgan Fasllar ham to’rtta, to’rt unsur: olov, yer , havo va suv. Yapon Xitoy dunyosida 4 eng muhim son.
5 soni. 5 soniga Pifagor alohida o’rin ajratgan. Uni eng baxli son deb atagan. Uni mustaqillik ramzi deb bilishgan. 5-tub son, beshta barmoq va …
6 soni. 6 soni yaratuvchi son deb atashgan. Xudo olamni 6 kunda yaratgan. 6 soni mukammal son.
7 soni Egipet va Vavilon falsafasi va astronomiyasiga ko’ra ikkita “hayotiy” sonlarning ( 3 va 4 ning) yig’indisiga teng. Uch odam- ota, ona va bola hayotning asosi, to’rt esa olamning to’rt yog’i.
8 soni . Qadimda 8 ni ishonchlilikning belgisi, mukammallik deb bilishgan.
9 soni. 9 sonini qadimdan sirli deb bilishgan. Ba’zida uni yaxshi xislatga, ba’zida esa yomon xislatga ega deb bilishgan. Yapon Xitoy dunyosida 9 ni baxtsiz son , kasallik belgisi deb bilishgan.
10 soni. 10 soni falsafiy tosh deyilgan, 10 =1+2+3+4 yig’indi shaklida yozilishi uchundir balki. 10 soni o’nli sanoq sistemaning asosi.
11 soni. Qadimda 11 ni yaxshi son emas deb hisoblashgan. Hozirda insonlarning sog’ligiga yomon ta’sir etadigan quyoshdagi aktiv jarayonlar har 11 yilda takrorlanishi aniqlangan.
13 soni. 13 soni esa har doim omadsiz son deb bilishgan. U tub sob, faqat o’ziga va 1 ga bo’linadi. Ko’pgina mamlakatlarning aholisi( Angliya, Fransiya, Pol’sha..) bu sonni baxtsizlik keltirishiga ishonishadi.
1001 soni. Bu sonni sehrli son deb hisoblashgan. 1001 soni uchta ketma-ket 7, 11 va 13 tub sonlarning ko’paytmasiga teng. Agar 1001 ni ixtiyoriy uch xonali songa ko’paytirlisa, o’sha son ketma-ket ikki marta yozligan son hosil bo’ladi.
@math_solver
Son-matematikaning asosiy tushunchalaridan biri bo’lib , uning yordamida hisoblash yoki o’lchash natijalarini ifodalaymiz. Son tushunchasi matematikaning ko’pgina yo’nalishlari uchun juda muhimdir. Sonlar fizikada, mexanikada, ximiyada va boshqa fanlarda keng qo’llaniladi. Sonlar kundalik turmushimizda doimiy ishlatiladi.
Maktab matematika kursida biz qadamba-qadam barcha sonlar bilan, jumladan natural sonlar, haqiqiy sonlar , ratsional va irratsional sonlar bilan tanishamiz.
Pifagorchilar sonlarni sirli deb hisoblaganlar. Sonlar dunyoni boshqaradi va ma’lum tartiblarni o’rnatadi deyishgan.
Ba’zi sonlarning sirli xossalari bilan tanishamiz.
0 soni. Bu absolyutlik m cheksizlik simvoli bo’lib u hamma narsalarning boshlanishi. Bu sonni uyqu yoki o’lim deyishgan.
1 soni.Pifagor va uning maslakdoshlari 1 ni hamma sonlardan ustun qo’yishgan. Aynan 1 soni barcha narsalarning boshlanishi. Birsiz hattoki oddiygina sanash ham bo’lmasdi. Vertikal chiziq shaklida tasvirlanadi.
2 soni. Bu son muhabbat timsoli, muvozanat va o’zgaruvchanlik.U yaxshilik va yomonlik, sovuq va issiq , boylik va kambag’allik o’rtasida turadi.
3 soni. Judayam ko’p xalqlarda anchagina vaqt 3 soni sanashning oxiri bo’lgan.Uni to’liqlik va mukammallik timsoli deb bilishgan. Greklar bu sonni baxtli deyishgan. Uch soni afsona va ertaklarda eng sevimli songa aylangan.
4 soni . Qadimda bu sonni qa’tiylik va doimiylik timsoli deb bilishgan. Kvadratning to’rt tomonini olamning to’rt tomoniga qiyoslashgan Fasllar ham to’rtta, to’rt unsur: olov, yer , havo va suv. Yapon Xitoy dunyosida 4 eng muhim son.
5 soni. 5 soniga Pifagor alohida o’rin ajratgan. Uni eng baxli son deb atagan. Uni mustaqillik ramzi deb bilishgan. 5-tub son, beshta barmoq va …
6 soni. 6 soni yaratuvchi son deb atashgan. Xudo olamni 6 kunda yaratgan. 6 soni mukammal son.
7 soni Egipet va Vavilon falsafasi va astronomiyasiga ko’ra ikkita “hayotiy” sonlarning ( 3 va 4 ning) yig’indisiga teng. Uch odam- ota, ona va bola hayotning asosi, to’rt esa olamning to’rt yog’i.
8 soni . Qadimda 8 ni ishonchlilikning belgisi, mukammallik deb bilishgan.
9 soni. 9 sonini qadimdan sirli deb bilishgan. Ba’zida uni yaxshi xislatga, ba’zida esa yomon xislatga ega deb bilishgan. Yapon Xitoy dunyosida 9 ni baxtsiz son , kasallik belgisi deb bilishgan.
10 soni. 10 soni falsafiy tosh deyilgan, 10 =1+2+3+4 yig’indi shaklida yozilishi uchundir balki. 10 soni o’nli sanoq sistemaning asosi.
11 soni. Qadimda 11 ni yaxshi son emas deb hisoblashgan. Hozirda insonlarning sog’ligiga yomon ta’sir etadigan quyoshdagi aktiv jarayonlar har 11 yilda takrorlanishi aniqlangan.
13 soni. 13 soni esa har doim omadsiz son deb bilishgan. U tub sob, faqat o’ziga va 1 ga bo’linadi. Ko’pgina mamlakatlarning aholisi( Angliya, Fransiya, Pol’sha..) bu sonni baxtsizlik keltirishiga ishonishadi.
1001 soni. Bu sonni sehrli son deb hisoblashgan. 1001 soni uchta ketma-ket 7, 11 va 13 tub sonlarning ko’paytmasiga teng. Agar 1001 ni ixtiyoriy uch xonali songa ko’paytirlisa, o’sha son ketma-ket ikki marta yozligan son hosil bo’ladi.
@math_solver
KANALGA KIRIB CHIQUVCHI UKALARIMIZGA...
Hozirda telegramda matematikaga doir kanallar juda koʻpayib ketgan. Ularni yarmidan koʻpini talabalar va abituriyentlar boshqaradi. Ana shu kanallarda baʼzan oʻquvchilarni ustozlaridan olgan ilmlariga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlar uchramoqda.
Buning evaziga ko’pchilik u kanaldan bu kanalga o’tib qaysi ma’lumot haqiqiy ekanini ajratolmay qolmoqda.
Abituriyentlarga maslahatim Ustozlar tomonidan yuritiladigan kanallardan ma’lumot olsangiz foydaliroq. (Shaxsiy fikr albatta)
Biz quyida Xalq Taʼlim Vazirligi tomonidan tasdiqlangan maktab darsliklaridan foydalangan holda quyida siz uchun muhim maʻlumotlarni taqdim etamiz. Ha aytgancha bu darsliklarni umrini fanga bagʻishlagan fan doktorlari, fan nomzodlari va xalq taʼlim aʼlochisi unvonlarini olgan MATEMATIKLAR yozishgan.
1⃣ Manfiy sonlar uchun juft-toqlik tushunchalari ishlatilmaydi. Juft-toqlik tushunchalari faqat 0 va natural sonlar uchun holos.
2⃣ 0 (nol) soni juft son.
3⃣ Xona tushunchasi natural sonlar uchun ishlatiladi. Manfiy sonlar uchun ishlatilmaydi.
Masalan: 23 - ikki xonali son.
4⃣ 2 va 3 sonlari egizak tub sonlar emas.
5⃣ Manfiy sonlar uchun marta kichik yoki marta katta tushunchalari ishlatilmaydi va ularning foizlari aniqlanmaydi.
6⃣ 1 soni 1 soniga oʻzaro tub hisoblanadi. EKUB(1; 1)=1
#sonlarningfoydaliligi
@math_solver
Hozirda telegramda matematikaga doir kanallar juda koʻpayib ketgan. Ularni yarmidan koʻpini talabalar va abituriyentlar boshqaradi. Ana shu kanallarda baʼzan oʻquvchilarni ustozlaridan olgan ilmlariga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlar uchramoqda.
Buning evaziga ko’pchilik u kanaldan bu kanalga o’tib qaysi ma’lumot haqiqiy ekanini ajratolmay qolmoqda.
Abituriyentlarga maslahatim Ustozlar tomonidan yuritiladigan kanallardan ma’lumot olsangiz foydaliroq. (Shaxsiy fikr albatta)
Biz quyida Xalq Taʼlim Vazirligi tomonidan tasdiqlangan maktab darsliklaridan foydalangan holda quyida siz uchun muhim maʻlumotlarni taqdim etamiz. Ha aytgancha bu darsliklarni umrini fanga bagʻishlagan fan doktorlari, fan nomzodlari va xalq taʼlim aʼlochisi unvonlarini olgan MATEMATIKLAR yozishgan.
1⃣ Manfiy sonlar uchun juft-toqlik tushunchalari ishlatilmaydi. Juft-toqlik tushunchalari faqat 0 va natural sonlar uchun holos.
2⃣ 0 (nol) soni juft son.
3⃣ Xona tushunchasi natural sonlar uchun ishlatiladi. Manfiy sonlar uchun ishlatilmaydi.
Masalan: 23 - ikki xonali son.
4⃣ 2 va 3 sonlari egizak tub sonlar emas.
5⃣ Manfiy sonlar uchun marta kichik yoki marta katta tushunchalari ishlatilmaydi va ularning foizlari aniqlanmaydi.
6⃣ 1 soni 1 soniga oʻzaro tub hisoblanadi. EKUB(1; 1)=1
#sonlarningfoydaliligi
@math_solver
SONLAR INFOGRAFIKASI... (inglizchada tushunmasangiz adminga murojaat qiling)
@math_solver
@math_solver
#Eslatma !!!
“0” haqidagi fikrga diqqat qiling!
“0” soni juda tortishuvlarga sabab bo’lgan sondir.
Maktab darsligiga tayangan holda aytamizki, “0” NATURAL SON EMAS
@math_solver
“0” haqidagi fikrga diqqat qiling!
“0” soni juda tortishuvlarga sabab bo’lgan sondir.
Maktab darsligiga tayangan holda aytamizki, “0” NATURAL SON EMAS
@math_solver
MATH SOLVER | SAT | MILLIY SERTIFIKAT
MANTIQIY SAVOL-18 Rasmda nechta qalam bor? 😉 @math_solver
Juda tez javob olishga erishdik 1-muallif Ayyubxon Akbarov
To’g’ri javob: 72 ta
To’g’ri javob: 72 ta
MANTIQIY SAVOL-19
#Sonlarga oid
Sonlarni kataklarga qoidaga ko’ra joylang!
(Ingliz tilini tushunmagan so’rasin 😀😉)
@math_solver
#Sonlarga oid
Sonlarni kataklarga qoidaga ko’ra joylang!
(Ingliz tilini tushunmagan so’rasin 😀😉)
@math_solver
Forwarded from GET- Chmolar maktabi
📣📣📣ТАЛАБА БУЛОЛМАГАНЛАР .....
Қўшма таълим дастурлар асосида кадрлар тайёрлаш янада кенгайтирилди
Ўзбекистон Республикаси таълим муассасаларига ўқишга қабул қилиш бўйича Давлат комиссияси мажлисининг 8-сон баёни билан Наманган давлат университети, Тошкент давлат иқтисодиёт ва Тошкент давлат аграр университетларига 2018/2019 ўқув йили учун хорижий олий таълим муассасалари билан қўшма таълим дастурлари асосида бакалавр ва магистрлар тайёрлаш бўйича қўшимча квоталар белгиланди.
Жумладан, Наманган давлат университетида Россия Федерацияси Санкт-Петербург давлат педагогика университети билан ҳамкорликдаги қўшма дастур асосида 60 нафар талаба қабул қилинади.
Тошкент давлат иқтисодиёт университетида Урал давлат иқтисодиёт университети билан ҳамкорликда тўртта йўналишда 125 нафар, Тошкент давлат аграр университетида эса Волгоград давлат аграр университети билан биргаликда битта йўналишда 20 нафар талаба қўшимча қабул қилинади.
Қўшма дастурда белиланган қабул квоталарида ўқиш тўлов-контракт асосида бўлиб, бакалаврият ва магистратурага абитуриентлардан ҳужжатлар шу йилнинг 15 сентябригача қабул қилинади.
Кириш имтиҳонлари олий таълим муассасалари томонидан шу йилнинг 17-22 сентябрь кунлари ўтказилади.
Имтиҳонлардан муваффақиятли ўтган абитуриентлар учун ўқиш истисно тариқасида жорий йилнинг 1 октябридан бошланади.
Қўшма дастур доирасида таълим оладиган талабалар ўқув жараёнини бир қисмини хорижий олий таълим муассасасида амалга оширади.
Манба: @eduuz
@math_solver
Қўшма таълим дастурлар асосида кадрлар тайёрлаш янада кенгайтирилди
Ўзбекистон Республикаси таълим муассасаларига ўқишга қабул қилиш бўйича Давлат комиссияси мажлисининг 8-сон баёни билан Наманган давлат университети, Тошкент давлат иқтисодиёт ва Тошкент давлат аграр университетларига 2018/2019 ўқув йили учун хорижий олий таълим муассасалари билан қўшма таълим дастурлари асосида бакалавр ва магистрлар тайёрлаш бўйича қўшимча квоталар белгиланди.
Жумладан, Наманган давлат университетида Россия Федерацияси Санкт-Петербург давлат педагогика университети билан ҳамкорликдаги қўшма дастур асосида 60 нафар талаба қабул қилинади.
Тошкент давлат иқтисодиёт университетида Урал давлат иқтисодиёт университети билан ҳамкорликда тўртта йўналишда 125 нафар, Тошкент давлат аграр университетида эса Волгоград давлат аграр университети билан биргаликда битта йўналишда 20 нафар талаба қўшимча қабул қилинади.
Қўшма дастурда белиланган қабул квоталарида ўқиш тўлов-контракт асосида бўлиб, бакалаврият ва магистратурага абитуриентлардан ҳужжатлар шу йилнинг 15 сентябригача қабул қилинади.
Кириш имтиҳонлари олий таълим муассасалари томонидан шу йилнинг 17-22 сентябрь кунлари ўтказилади.
Имтиҳонлардан муваффақиятли ўтган абитуриентлар учун ўқиш истисно тариқасида жорий йилнинг 1 октябридан бошланади.
Қўшма дастур доирасида таълим оладиган талабалар ўқув жараёнини бир қисмини хорижий олий таълим муассасасида амалга оширади.
Манба: @eduuz
@math_solver
Sonlar ustida amallar infografikasi
@math_solver
@math_solver
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
Kanalimiz azolari bu mayatnikning tebranish davrini o'lchanglarchi nechi chiqarkin 😂😂😂
2-dars:
Sonlarning bo’linish alomatlarini sinflarga quyidagicha ajratish mumkin:
Oxirgi raqam bo’yicha bo’linishj alomatlari.
Natural sonlarning oxirgi raqami bo’yicha bo’linish alomatlarini qurish:
Agar 10k soni qandaydir natural songa bo’linsa, u holda 10n ko’rinishdagi son ham o’sha songa bo’linadi, bunda n>k.
2 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami 2 ga bo’linsa yoki nol bo’lsa, bunday son 2 ga bo’linadi.
10 soni 2 ga bo’linadi, demak 100, 1000, … sonlar ham 2 ga bo’linadi. U holda sonning oxirgi raqami nol bo’lsa yoki 2 ga bo’linsa bunday son 2 ga bo’linadi.
10 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami nol bo’lsa bunday son 10 ga bo’linadi.
10 soni 10 ga bo’linadi, demak 100, 1000, .. sonlar ham 10 ga bo’linadi. Demak, sonning oxirgi raqami nol bo’lsa bunday son 10 ga bo’linadi.
5 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami nol yoki 5 bo’lsa bunday son 5 ga bo’linadi.
100 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nol bo’lsa, bunday son 100 ga bo’linadi.
1000 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nol bo’lsa, bunday son 1000 ga bo’linadi.
4 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nol bo’lsa yoki 4 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 4 ga bo’linadi.
Isbot. 100, 1000, 10000, … sonlar 4 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 4 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 4 ga bo’linadi.
8 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki ular 8 ga bo’linadigan son hosil qilsa, bunday son 8 ga bo’linadi.
Isbot: 1000, 10000, … sonlar 8 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak, sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki ular 8 ga bo’linadigan son hosil qilsa, bunday son 8 ga bo’linadi
25 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 25 bo’linadigan son bo’lsa bunday sonlar 25 ga bo’linadi.
Isbot: 100, 1000, 10000, … sonlar 25 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak, sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 25 bo’linadigan son bo’lsa bunday sonlar 25 ga bo’linadi.
125 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki 125 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 125 ga bo’linadi.
Isbot: 1000, 10000,100000, … sonlar 125 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki 125 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 125 ga bo’linadi.
Sonlarning raqamlari yig’indisiga ko’ra bo’linish alomatlari.
Bunaqa bo’linish alomatlarini qurish uchun 10k (bunda k-natural son) ko’rinishdagi sonlarning berilgan songa bo’lgandagi qoldiqlarni bilishimiz kerak bo’ladi.
Sonlarning bo’linish alomatlarini sinflarga quyidagicha ajratish mumkin:
Oxirgi raqam bo’yicha bo’linishj alomatlari.
Natural sonlarning oxirgi raqami bo’yicha bo’linish alomatlarini qurish:
Agar 10k soni qandaydir natural songa bo’linsa, u holda 10n ko’rinishdagi son ham o’sha songa bo’linadi, bunda n>k.
2 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami 2 ga bo’linsa yoki nol bo’lsa, bunday son 2 ga bo’linadi.
10 soni 2 ga bo’linadi, demak 100, 1000, … sonlar ham 2 ga bo’linadi. U holda sonning oxirgi raqami nol bo’lsa yoki 2 ga bo’linsa bunday son 2 ga bo’linadi.
10 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami nol bo’lsa bunday son 10 ga bo’linadi.
10 soni 10 ga bo’linadi, demak 100, 1000, .. sonlar ham 10 ga bo’linadi. Demak, sonning oxirgi raqami nol bo’lsa bunday son 10 ga bo’linadi.
5 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi raqami nol yoki 5 bo’lsa bunday son 5 ga bo’linadi.
100 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nol bo’lsa, bunday son 100 ga bo’linadi.
1000 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nol bo’lsa, bunday son 1000 ga bo’linadi.
4 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nol bo’lsa yoki 4 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 4 ga bo’linadi.
Isbot. 100, 1000, 10000, … sonlar 4 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 4 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 4 ga bo’linadi.
8 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki ular 8 ga bo’linadigan son hosil qilsa, bunday son 8 ga bo’linadi.
Isbot: 1000, 10000, … sonlar 8 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak, sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki ular 8 ga bo’linadigan son hosil qilsa, bunday son 8 ga bo’linadi
25 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 25 bo’linadigan son bo’lsa bunday sonlar 25 ga bo’linadi.
Isbot: 100, 1000, 10000, … sonlar 25 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak, sonning oxirgi ikkita raqami nollar bo’lsa yoki 25 bo’linadigan son bo’lsa bunday sonlar 25 ga bo’linadi.
125 ga bo’linish alomati. Agar sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki 125 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 125 ga bo’linadi.
Isbot: 1000, 10000,100000, … sonlar 125 ga qoldiqsiz bo’linadi. Demak sonning oxirgi uchta raqami nollar bo’lsa yoki 125 ga bo’linadigan son hosil qilsa bunday son 125 ga bo’linadi.
Sonlarning raqamlari yig’indisiga ko’ra bo’linish alomatlari.
Bunaqa bo’linish alomatlarini qurish uchun 10k (bunda k-natural son) ko’rinishdagi sonlarning berilgan songa bo’lgandagi qoldiqlarni bilishimiz kerak bo’ladi.
Paskal usuli. Bu usul Paskal alomatiga asoslangan.
Blez Paskal ( 1623 yilda tug’ilgan) –insoniyat tarixidagi eng taniqli insonlardan biridir. Paskal 39 yoshida vafot etgan. Qisqa umr ko’rgan bo’lsada u buyuk matematik, fizik, filosof va yozuvchi sifatida tarixda qolgan. Uning xizmatlari evaziga bosim birligi (paskal) va bugungu kunda mashhur programmalash tillaridan biri uning nomi bilan ataladi.
Blez Paskal birinchi kalkulyatorning yaratuvchisi. Uning ilmiy qiziqishlari faqat bu bilan cheklanmagan: u ixtiyoriy butun sonning boshqa butun songa bo’linish alomatini qurishning umumiy algoritmini topdi. Bundan tashqari binomial koeffitsiyentlarni hisoblash usulini hamda ehtimolliklar nazariyasining bir qator asosiy holatlarini tuzdi.
Paskal alomati quyidagicha bayon qilinadi.
Paskal alomati:
Agar a sonni xona martabalari bo’yicha b songa bo’lgandagi qoldiqlar yig’indisi b ga bo’linsa, u holda a sonning o’zi ham b ga bo’linadi.
3 ga va 9 ga bo’linish alomatlari.
Agar sonning raqamlari yig’indisi 3 ga bo’linsa, shu sonning o’zi ham 3 ga bo’linadi. Agar sonning raqamlari yig’indisi 9 ga bo’linsa, shu sonning o’zi ham 9 ga bo’linadi.
Isbot: 1, 10, 100, 1000, … sonlarni 3 ga yoki 9 ga bo’lganda qodiq 1 ga teng bo’ladi.
Demak, sonning raqamlari yig’indisi 3 ga bo’linsa, shu son ham 3 ga bo’linadi. Shuningdek raqamlari yig’indisi 9 ga bo’lingan sonning o’zi ham 9 ga bo’linadi.
11 ga bo’linish alomati. Agar sonning toq o’rinlardagi raqamlari yig’indisi bilan juft o’rinlardagi raqamlari yig’indisi teng bo’lsa, yoki ularning ayirmasi 11 ga bo’linsa shu sonning o’zi ham 11 ga bo’linadi.
Isbot:
10=11-1, bu son 11 ga bo’linishi uchun 1 yetishmaydi ;
100=11·9+1, bu sonni 11 ga bo’lganda 1 qoldiq qoladi ;
1000=11·91-1;
10 000=11·909+1,
100 000=11·9091-1,
1000 000= 11·90909+1.
Endi , barcha qoldiqlar yig’indisini topish kerak.
Demak, agar sonning toq o’rinlardagi raqamlari yig’indis juft o’rinlardagi raqamlar yig’indisiga teng bo’lsa yoki ularning ayirmasi 11 ga karrali bo’lsa shu sonning o’zi ham 11 ga bo’linadi.
Misol. 865948732 soni 11 ga bo’linadimi?
8+5+4+7+2=26;
6+9+8+3=26; 26-26=0 demak berilgan son 11 ga bo’linadi.
Sonning 11 ga bo’linishining yana bitta alomatini qurish mumkin.
11 ga bo’linish alomati. Sonning raqamlarini o’ngdan chapga qarab ikkitadan qilib guruhlarag ajratib hosil qilingan sonlar yig’indisi 11 ga bo’linsa, berilgan sonning yig’indisi ham 11 ga bo’linadi.
Isbot:
100=11·9+1, 11 ga bo’lganda 1 ortadi;
10 000=11·909+1,
1000 000= 11·90909+1.
Demak, bo’linishining yana bitta alomatini qurish mumkin.
11 ga bo’linish alomati. Sonning raqamlarini o’ngdan chapga qarab ikkitadan qilib guruhlarag ajratib hosil qilingan sonlar yig’indisi 11 ga bo’linsa, berilgan sonning yig’indisi ham 11 ga bo’linadi
Misol. 2 37 84 95 68.
2+37+84+95+68=286.
2+86=8811Demak, berilgan son 11 ga bo’linadi.
Ana shu g’oyaning rivojlanishi matematikada “taqqoslamalar” tushunchasiga olib keldi.
Taqqoslamalar metodi.
Ikkita butun sonning ayirmasi biror m soniga bo’linsa, u holda bu sonlar m modul bo’yicha taqqoslanadi deyiladi.
“a coni b coni bilan m modul’ bo’yicha taqqoslanadi “ degan tasdiq
a ≡ b (mod m) kabi yoziladi va taqqoslama deyiladi.
Masalan: ya’ni (5-1) ayirma 2 ga karrali.
Taqqoslamalar metodi bo’yicha bo’linish alomatlarini quramiz.
Taqqoslamalar metodi bo’yicha bo’linish alomatlarining qurilishi -10k (bunda k-natural son) ko’rinishdagi sonlarni berilgan songa qoldiqli bo’lishga va qoldiqlar yig’indisining analiziga asoslangan.
3 ga va 9 ga bo’linish alomatlari.
Har qanday n sonini n=a+10b+100c+… ko’rinishda yozish mumkin.
, shuning uchun . Demak, n sonining raqamlari yig’indis 3 ga bo’linsagina va faqat shu holda sonning o’zi ham 3 ga bo’linadi. 9 ga bp’linish alomati ham shu yo’l bilan isbotlanadi.
37 ga bo’linish alomadi.
Agar sonni o’nli yozuvida raqamlarni o’ngdan chapga qarab uchtadan qilib guruhlarga ajratsak va hosil qilingan sonlarni qo’shsak hosil bo’lgan yig’indi 37 ga bo’linsa, u holda shu sonning o’zi ham 37 ga bo’linadi.
Isbot:
Bo’linish al
Blez Paskal ( 1623 yilda tug’ilgan) –insoniyat tarixidagi eng taniqli insonlardan biridir. Paskal 39 yoshida vafot etgan. Qisqa umr ko’rgan bo’lsada u buyuk matematik, fizik, filosof va yozuvchi sifatida tarixda qolgan. Uning xizmatlari evaziga bosim birligi (paskal) va bugungu kunda mashhur programmalash tillaridan biri uning nomi bilan ataladi.
Blez Paskal birinchi kalkulyatorning yaratuvchisi. Uning ilmiy qiziqishlari faqat bu bilan cheklanmagan: u ixtiyoriy butun sonning boshqa butun songa bo’linish alomatini qurishning umumiy algoritmini topdi. Bundan tashqari binomial koeffitsiyentlarni hisoblash usulini hamda ehtimolliklar nazariyasining bir qator asosiy holatlarini tuzdi.
Paskal alomati quyidagicha bayon qilinadi.
Paskal alomati:
Agar a sonni xona martabalari bo’yicha b songa bo’lgandagi qoldiqlar yig’indisi b ga bo’linsa, u holda a sonning o’zi ham b ga bo’linadi.
3 ga va 9 ga bo’linish alomatlari.
Agar sonning raqamlari yig’indisi 3 ga bo’linsa, shu sonning o’zi ham 3 ga bo’linadi. Agar sonning raqamlari yig’indisi 9 ga bo’linsa, shu sonning o’zi ham 9 ga bo’linadi.
Isbot: 1, 10, 100, 1000, … sonlarni 3 ga yoki 9 ga bo’lganda qodiq 1 ga teng bo’ladi.
Demak, sonning raqamlari yig’indisi 3 ga bo’linsa, shu son ham 3 ga bo’linadi. Shuningdek raqamlari yig’indisi 9 ga bo’lingan sonning o’zi ham 9 ga bo’linadi.
11 ga bo’linish alomati. Agar sonning toq o’rinlardagi raqamlari yig’indisi bilan juft o’rinlardagi raqamlari yig’indisi teng bo’lsa, yoki ularning ayirmasi 11 ga bo’linsa shu sonning o’zi ham 11 ga bo’linadi.
Isbot:
10=11-1, bu son 11 ga bo’linishi uchun 1 yetishmaydi ;
100=11·9+1, bu sonni 11 ga bo’lganda 1 qoldiq qoladi ;
1000=11·91-1;
10 000=11·909+1,
100 000=11·9091-1,
1000 000= 11·90909+1.
Endi , barcha qoldiqlar yig’indisini topish kerak.
Demak, agar sonning toq o’rinlardagi raqamlari yig’indis juft o’rinlardagi raqamlar yig’indisiga teng bo’lsa yoki ularning ayirmasi 11 ga karrali bo’lsa shu sonning o’zi ham 11 ga bo’linadi.
Misol. 865948732 soni 11 ga bo’linadimi?
8+5+4+7+2=26;
6+9+8+3=26; 26-26=0 demak berilgan son 11 ga bo’linadi.
Sonning 11 ga bo’linishining yana bitta alomatini qurish mumkin.
11 ga bo’linish alomati. Sonning raqamlarini o’ngdan chapga qarab ikkitadan qilib guruhlarag ajratib hosil qilingan sonlar yig’indisi 11 ga bo’linsa, berilgan sonning yig’indisi ham 11 ga bo’linadi.
Isbot:
100=11·9+1, 11 ga bo’lganda 1 ortadi;
10 000=11·909+1,
1000 000= 11·90909+1.
Demak, bo’linishining yana bitta alomatini qurish mumkin.
11 ga bo’linish alomati. Sonning raqamlarini o’ngdan chapga qarab ikkitadan qilib guruhlarag ajratib hosil qilingan sonlar yig’indisi 11 ga bo’linsa, berilgan sonning yig’indisi ham 11 ga bo’linadi
Misol. 2 37 84 95 68.
2+37+84+95+68=286.
2+86=8811Demak, berilgan son 11 ga bo’linadi.
Ana shu g’oyaning rivojlanishi matematikada “taqqoslamalar” tushunchasiga olib keldi.
Taqqoslamalar metodi.
Ikkita butun sonning ayirmasi biror m soniga bo’linsa, u holda bu sonlar m modul bo’yicha taqqoslanadi deyiladi.
“a coni b coni bilan m modul’ bo’yicha taqqoslanadi “ degan tasdiq
a ≡ b (mod m) kabi yoziladi va taqqoslama deyiladi.
Masalan: ya’ni (5-1) ayirma 2 ga karrali.
Taqqoslamalar metodi bo’yicha bo’linish alomatlarini quramiz.
Taqqoslamalar metodi bo’yicha bo’linish alomatlarining qurilishi -10k (bunda k-natural son) ko’rinishdagi sonlarni berilgan songa qoldiqli bo’lishga va qoldiqlar yig’indisining analiziga asoslangan.
3 ga va 9 ga bo’linish alomatlari.
Har qanday n sonini n=a+10b+100c+… ko’rinishda yozish mumkin.
, shuning uchun . Demak, n sonining raqamlari yig’indis 3 ga bo’linsagina va faqat shu holda sonning o’zi ham 3 ga bo’linadi. 9 ga bp’linish alomati ham shu yo’l bilan isbotlanadi.
37 ga bo’linish alomadi.
Agar sonni o’nli yozuvida raqamlarni o’ngdan chapga qarab uchtadan qilib guruhlarga ajratsak va hosil qilingan sonlarni qo’shsak hosil bo’lgan yig’indi 37 ga bo’linsa, u holda shu sonning o’zi ham 37 ga bo’linadi.
Isbot:
Bo’linish al