Master Of Persia

رضاشاه اولین مبارز ایرانی در جنگ نفت

بریده ای از کتاب "کالبد شکافی روشنفکران سیاسی"
نوشته سرور منوچهر یزدی

بخش ۱ از ٢

از سال ۱٣۰٨ تا ۱٣۱۱ به مدت سه سال مذاکره با انگلیسها بر سر نفت با سرسختی ادامه داشت. رضاشاه که در امر مملکتداری به ویژه مبارزه با مفاسد و برخورد با بیگانگان بسیار سختگیر و بیرحم بود هنگامی که شنید تیمورتاش در راه بازگشت از لندن به مسکو رفته و در قطار، کیف او توسط زن زیبا رویی که همراه او بوده، ربوده شده و اطلاعاتی درباره ارتباط پنهانی او با روسها بر سر زبانهاست و از سوی دیگر از مذاکرات با انگلستان نتیجه ای عاید نشده بود، خود شخصاً وارد میدان شد و یک روز که جلسۀ هیئت دولت در حضور رضاشاه تشکیل شده بود. پرونده نفت را مطالبه کرد. تیمورتاش آن را به رضاشاه تقدیم کرد و او آن را به درون بخاری در حال اشتعال انداخت و با صدای بلند گفت: "نمی روید تا امتیار نفت را لغو کنید."
ریاست هیئت دولت با مهدی قلیخان هدایت (مخبر السلطنه) بود که جلسه را ترک نکرد و نشستند و امتیاز نفت را لغو کردند و تقی زاده، وزیر دارایی، نامۀ بسیار مستدلی به جاکس، مدیر موقت انگلستانی شرکت نفت نوشت و لغو قرارداد را ابلاغ کرد. شرکت نفت و سپس وزارت خارجۀ انگلستان به لغو قرارداد به شدت اعتراض نمودند، ولی مجلس شورای ملی روز دهم آذر بر لغو قرارداد مهر تأیید نهاد. روز دوازده آذر ۱٣۱۱ خورشیدی نادر آراسته، فرماندار خوزستان، و رییس شهربانی به دستور رضاشاه به خرمشهر رفتند و اداره امور نفت را در ساختمان مرکزی شرکت نفت به عهده گرفتند و سربازان ایرانی در پالایشگاه و مراکز شرکت مستقر شدند.
کدمن، رییس شرکت، که در مرخصی به سر میبرد، سراسیمه به ایران بازگشت و به تهران آمد و مذاکرات از سر گرفته شد. بازتاب جهانی اقدام ایران در روزگار قدرت بریتانیای کبیر و ابرقدرت زمان با بُهت و حیرت محافل سیاسی و اقتصادی توام بود، اما تحلیل های جراید و محافل سیاسی آن روز از نگرانی بسیار حکایت میکرد، زیرا نیروی دریایی انگلستان به نفت ایران وابستگی فراوان داشت و انگلیسیها تا پای جنگ در خلیج فارس برای ادامۀ قرارداد دارسی ایستاده بودند. مذاکرات بی نتیجه بود و کدمن به لندن بازگشت و دولت انگلستان به جامعه ملل شکایت برد. هیئت ایرانی که شامل داور (وزیر دادگستری) و حسین علا (رییس بانک ملی) و نصرالله انتظام از وزارت خارجه بود، در دی ماه ۱٣۱۱ خورشیدی رهسپار ژنو شدند و مذاکرات در سطح وسیعی ادامه پیدا کرد.
مرحوم فروغی، وزیر خارجه ایران، با نظر رضاشاه هدایت هیئت ایرانی را به عهده داشت. سرانجام، شورای جامعه ملل با صدور قطعنامه ای دو طرف را به گفت و گوی مستقیم فراخواند و روز بیست و ششم اسفند داور و همراهان به ایران بازگشتند و روز چهاردهم فروردین ۱٣۱٢ سر جان کدمن همراه گروهی کارشناس نفتی و مشاور مالی به تهران آمدند. چند روز بعد هیئت ایرانی به ریاست تقی زاده و پنج کارشناس خارجی که در استخدام ایران بودند، با انگلیسیها وارد مذاکره نفس گیر شدند. گفت و گوها با تنش و قهر و آشتی و تهدید همراه بود تا آنجا که رضاشاه را به حمله نظامی تهدید کردند و کشتیهای جنگی انگلستان در سواحل ایران لنگر انداختند و آماده دستور شدند.

@paniranist_org

7 views01:20