🔴सिंधू नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: मानसरोवर मालिका, तिबेट (सेंगगे खाबाब परिसर)
• एकूण लांबी: सुमारे 3,180 किमी (जगातील प्रमुख नद्यांपैकी एक)
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → भारत (लडाख) → पाकिस्तान → अरबी समुद्र
• भारतामधील प्रवास: लडाखमधून वाहत पाकिस्तानमध्ये प्रवेश
• महत्व: प्राचीन सिंधू संस्कृती याच नदीकाठी विकसित; पाकिस्तानची जीवनरेखा; सिंचन, कृषी, वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

⸻

सिंधूच्या प्रमुख उपनद्या

भारतामधील (मुख्य उपनद्या)
• झंस्कार (Zanskar)
• शायोक (Shyok)
• सुरू (Suru)
• नुब्रा (Nubra)

पाकिस्तान भागातील प्रमुख उपनद्या

पाच प्रमुख पंजाब नदी (Five Rivers of Punjab):
• झेलम
• चिनाब
• रावी
• बियास
• सतलज

(या नद्यांमुळे पाकिस्तानला “पंजाब” – पंज = पाच, आब = पाणी – हे नाव पडले.)
Join us https://t.me/masterclass19/1064

🔴ब्रह्मपुत्रा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: तिबेटमधील अंग्सी ग्लेशियर (चेमायुंगदुंग क्षेत्र)
• तिबेटमधील नाव: यारलुंग त्सांगपो
• एकूण लांबी: सुमारे 2,900 किमी
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → अरुणाचल प्रदेश → आसाम → बांग्लादेश
• भारतामधील नाव: अरुणाचलमध्ये सियांग/दिहांग, आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा
• वैशिष्ट्य:
• जगातील काही मोठ्या मेँडरिंग व बाढप्रवण नद्यांपैकी एक
• खोल दऱ्या आणि जगातील सर्वात लांब नदीखोऱ्यांपैकी एक
• बांग्लादेशात गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा तयार करून पद्मा/जमुना नावाने विलीन

⸻

ब्रह्मपुत्राच्या प्रमुख उपनद्या

अरुणाचल प्रदेशातील उपनद्या
• दिबांग
• लोहत (Lohit)
• सुबसुन्सिरी (Subansiri) – सर्वात मोठी उपनदी
• कामेंग (Kameng)
• टांगन/नोआदिहिंग (Noa-Dihing)

आसाममधील उपनद्या
• मानस (Manas)
• सान्कोश (Sankosh)
• दुधनाई (Dudhnai)
• कपिली (Kapili)
• जिया भोयर (Jia Bharali)
Join us @masterclass19

🔴गोदावरी नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: त्र्यंबकेश्वर, नाशिक (महाराष्ट्र)
• एकूण लांबी: सुमारे 1,465 किमी (भारताची दुसरी सर्वात लांब नदी)
• प्रवाह मार्ग: महाराष्ट्र → तेलंगणा → आंध्र प्रदेश → छत्तीसगडचा काही भाग → बंगालचा उपसागर
• उपनाम: दक्षिण गंगा / दक्षिणेची गंगा
• महत्व: दक्षिण भारतातील सर्वात मोठी नदी; सिंचन, पाणीपुरवठा, शेती आणि वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

अतिशय छोटा परीक्षेपुरता सारांश
• Left Bank: painganga, वैनगंगा, वर्धा, प्राणहिता, इंद्रावती, सबरी
• Right Bank: प्रवरा, मंजरा, पुर्ना, दुधना, कादम

🔴कृष्णा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: महाबळेश्वर (वेना तलावाजवळ), महाराष्ट्र
• लांबी: सुमारे 1,400 किमी
• प्रवाह मार्ग: महाराष्ट्र → कर्नाटक → तेलंगणा → आंध्र प्रदेश
• शेवट: बंगालच्या उपसागरात विलीन
• उपनाम: दक्षिण भारतातील प्रमुख नदी

⸻

कृष्णा नदीच्या उपनद्या (Left Bank व Right Bank)

⸻

✅ Left Bank Tributaries (डाव्या काठाच्या उपनद्या)

कृष्णा नदीच्या उत्तरेकडून मिळणाऱ्या
• भीमा (सर्वात मोठी उपनदी)
• कोयना
• पंचगंगा
• दुधगंगा
• घटप्रभा
• मलप्रभा

⸻

✅ Right Bank Tributaries (उजव्या काठाच्या उपनद्या)

कृष्णा नदीच्या दक्षिणेकडून मिळणाऱ्या
• तुंगभद्रा (मोठी उपनदी – तुंग व भद्रा यांच्या संगमाने तयार)
• वेगवती
• मुसि (तेलंगणा)
• पेन्नारचा काही हिस्सा (उपसध्या प्रवाहांत संबंध) — शास्त्रीयदृष्ट्या वेगळ्या बेसिनची परंतु संदर्भांमध्ये कधी जोडतात

⸻

अतिशय छोटा परीक्षेपुरता सारांश
• Left Bank: भीमा, कोयना, पंचगंगा, दुधगंगा, घाटप्रभा, मालप्रभा
• Right Bank: तुंगभद्रा, वेगवती, मुसि

Join us @masterclass19

🚨गव्हर्नर जनरल्स व वायसरॉय 🚨

✅ हॅस्टिंग्ज (1773–85)
• रेग्युलेटिंग अॅक्ट
• कलकत्ता सर्वोच्च न्यायालय
• पिट्स इंडिया अॅक्ट
• एशियाटिक सोसायटी
• पहिला मराठा युद्ध
• रोहिला युद्ध
• दुसरे मैसूर युद्ध

✅ कॉर्नवॉलिस (1786–93)
• स्थायी जमिनी व्यवस्था (Permanent Settlement)
• कॉर्नवॉलिस कोड
• तिसरे मैसूर युद्ध

✅ वेलस्ली (1798–1805)
• साहाय्यकारी संधि (Subsidiary Alliance)
• चौथे मैसूर युद्ध
• दुसरे मराठा युद्ध

✅ हॅस्टिंग्ज (1813–23)
• तिसरे मराठा युद्ध
• आंग्ल-नेपाळ युद्ध
• पिंडाऱ्यांचा बंदोबस्त

✅ अॅम्हर्स्ट (1823–28)
• पहिले बर्मा युद्ध
• भरतपूर जिंकणे

✅ बेंटिंक (1828–35)
• सती प्रथा बंद
• इंग्रजी शिक्षणाची नीती
• ठगी प्रथेचे उच्चाटन

✅ डलहौसी (1848–56)
• रेल्वे, टेलिग्राफ व पोस्ट ऑफिस सुरू
• वुड्स डिस्पॅच
• विधवा पुनर्विवाह कायदा
• पंजाब व लोअर बर्मा विलीन

✅ कॅनिंग (1856–62)
• 1857 चा बंड
• गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया अॅक्ट 1858
• ASI स्थापन
• 3 विद्यापीठांची स्थापना

✅ लिटन (1876–80)
• वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट
• आर्म्स अॅक्ट
• दिल्ली दरबार
• दुष्काळ

✅ रिपन (1880–84)
• स्थानिक स्वराज्य
• फॅक्टरी अॅक्ट
• इल्बर्ट बिल

✅ डफरिन (1885)
• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस स्थापन
Join us @masterclass19

✅ कर्झन (1899–1905)
• बंगाल फाळणी
• विद्यापीठ कायदा
• प्राचीन स्मारक कायदा

✅ मिंटो II (1905–10)
• मॉर्ले–मिंटो सुधारणा
• वेगळी मतदारसंघ व्यवस्था (Separate Electorates)

✅ हार्डिंज II (1910–16)
• राजधानी दिल्लीला हलवली
• होम रुल चळवळ सुरू

✅ चेल्म्सफर्ड (1916–21)
• मांटेग्यू–चेल्म्सफर्ड सुधारणा
• जलियांवाला बाग हत्याकांड
• असहकार आंदोलन

✅ इर्विन (1926–31)
• सायमन आयोग
• लाहोर अधिवेशन 1929
• दांडी मार्च
• गांधी–इर्विन करार

✅ विलिंग्डन (1931–36)
• कम्युनल अवॉर्ड
• पुणे करार
• गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया अॅक्ट 1935
• RBI स्थापन

✅ लिनलिथगो (1936–44)
• भारत छोडो आंदोलन
• बंगाल दुष्काळ

✅ वॅव्हेल (1944–47)
• आयएनए खटले
• कॅबिनेट मिशन

✅ माउंटबॅटन (1947–48)
• 3 जून योजना
• भारत विभाजन
• भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल
Join us @masterclass19

Important 1 Question expected

@masterclass19

Join us @masterclass19

🔴हिमालयीन पर्वतरांगा : North to South

1️⃣ ट्रान्स-हिमालय (सर्वात उत्तरेस)
• काराकोरम पर्वतरांग
• लडाख पर्वतरांग
• झांस्कर पर्वतरांग
• कैलास पर्वतरांग

⸻

2️⃣ महान/हिमाद्री हिमालय
• सर्वात उंच आणि सतत पसरलेली रांग
• एव्हरेस्ट, कांचनजुंगा, नंदादेवी
• दिवसभर बर्फाने झाकलेली

⸻

3️⃣ लघु/हिमाचल हिमालय
• पीर पंजाल
• धौलाधार
• महाभारत रांग (नेपाळ)
• मध्यम उंचीच्या कठीण, दऱ्यांनी भरलेल्या रांगा

⸻

4️⃣ शिवालिक (सर्वात दक्षिणेकडील हिमालयीन रांग)
• पायथ्याची रांग
• सैल जमिनीचे, गोट्टे व वालुकाश्मांनी बनलेली

⸻

5️⃣ शिवालिकच्या दक्षिणेस आढळणारे भाग

(हिमालयाचा भाग नाही, पण MPSC मध्ये क्रम विचारतात)
• भाबर पट्टा
• तराई प्रदेश
• भांगर (जुनी गाळ जमीन)
• खादर (नवीन गाळ जमीन)

Join us @masterclass19

जा.क्र.११७/२०२५ महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ व जा.क्र.१२४/२०२५ महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ सुधारित दिनांकास म्हणजेच अनुक्रमे दिनांक ४ जानेवारी २०२६ व दिनांक ११ जानेवारी २०२६ रोजी आयोजित करण्यात येत आहेत. यासंदर्भातील शुध्दीपत्रक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रसिध्द करण्यात आले आहे.

जाहिरात क्रमांक ११८/२०२५ महाराष्ट्र गट-क सेवा मुख्य परीक्षा २०२४ मधील उद्योग निरीक्षक व तांत्रिक सहायक - संवर्गाच्या सर्वसाधारण गुणवत्ता यादी, तात्पुरती निवड यादी आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रसिध्द करण्यात आल्या आहेत. तसेच भरतीप्रक्रियेतून बाहेर पडण्याकरीता दि. ९ ते १५ डिसेंबर २०२५ या कालावधीत वेबलिंक उपलब्ध करुन देण्यात येत आहे.
https://mpsc.gov.in/provisional_selection_list/105#
https://mpsc.gov.in/results_merit_list/14#
https://mpsc.gov.in/announcement_and_circular/4#

⭐ पंचायतराज शिफारस समित्या – सविस्तर मराठी नोट्स

⸻

१) बलवंतराय मेहता समिती (1957)

परिस्थिती / पार्श्वभूमी:
• कम्युनिटी डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम (1952) व नॅशनल एक्स्टेन्शन सर्व्हिस (1953) यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी स्थापन.
• ग्रामीण विकासाचे काम प्रभावीपणे होत नसल्याचे निदर्शनास आले.

मुख्य शिफारसी:
1. त्रिस्तरीय पंचायतराज व्यवस्था निर्माण करावी:
• जिल्हा परिषद (District Level)
• पंचायत समिती (Block / Taluka Level)
• ग्रामपंचायत (Village Level)
2. विकास प्रशासनाचा केंद्रबिंदू पंचायत समिती असावी.
• म्हणजे सर्व विकास योजना तालुकास्तरावर नियंत्रित व अंमलात याव्यात.
3. ग्रामपंचायतीसाठी प्रत्यक्ष निवडणूक.
• अधिकारी नव्हे, तर जनता थेट आपल्या प्रतिनिधींची निवड करेल.
4. जिल्हा परिषदेला व्यापक अधिकार द्यावेत.
• शिक्षण, आरोग्य, रस्ते, कृषी इ. विषयांची जबाबदारी.
5. नियोजन आणि अंमलबजावणींमध्ये लोकसहभाग वाढवावा.
6. ग्रामसभा सक्रियपणे चालवणे बंधनकारक.

परिणाम:
• 2 ऑक्टोबर 1959 रोजी राजस्थान हे पंचायतराज लागू करणारे पहिले राज्य.
• नंतर आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र आणि इतर राज्यांनी हळूहळू अवलंब केला.
• आजच्या पंचायतराज व्यवस्थेचा पाया हाच.


Join us @masterclass19

२) अशोक मेहता समिती (1977–78)

परिस्थिती:
• पंचायतराज 20 वर्षे चालूनही अपेक्षित परिणाम नाहीत.
• अनेक ग्रामपंचायती निष्क्रिय, निधीअभावी आणि प्रशासनिक अडचणी.

मुख्य शिफारसी:
1. द्विस्तरीय पंचायतराज (2-tier system):
• जिल्हा परिषद
• मंडल पंचायत (काही छोट्या ग्रामपंचायती एकत्र)
2. पंचायती निवडणुका राजकीय पक्षांवर आधारित असाव्यात.
• पारदर्शकता, जबाबदारीसाठी.
3. जिल्हा परिषद ही ग्रामीण विकासाची मुख्य संस्था बनवावी.
4. न्याय पंचायत स्थापन कराव्यात – लहान वाद- विवाद निपटारा.
5. नियोजन प्रक्रिया जिल्हास्तरावर केंद्रीत करावी.
6. महिला, SC/ST, जमातीसाठी आरक्षण वाढवावे.

परिणाम:
• सरकारने सर्व शिफारसी स्वीकारल्या नाहीत.
• पण 73व्या दुरुस्तीचा पाया यातील अनेक कल्पना ठरल्या.

Join us @masterclass19

३) जी. व्ही. के. राव समिती (1985)

परिस्थिती:
• विकास योजना लोकांपर्यंत पोहोचत नाहीत.
• प्रशासनिक अकार्यक्षमता.

मुख्य शिफारसी:
1. जिल्हा परिषदेला विकास प्रशासनाचे केंद्र बनवावे.
2. Collector चा रोलनिर्देश पुन्हा ठरवावा
• जिल्हाधिकारी फक्त कायदा व सुव्यवस्था
• विकास → ZP कडे
3. Planning, Agriculture, Health, Education या विभागांचे अधिकार ZP कडे हस्तांतरित करावे.
4. Block Development Officer (BDO) मजबूत करणे.
5. लोकसहभाग वाढवण्यासाठी ग्रामसभा अनिवार्य करावी.

परिणाम:
• विकास कार्यांचे अधिकार हळूहळू स्थानिक संस्थांकडे दिले गेले.
• 73व्या दुरुस्तीसाठी मार्ग मोकळा झाला.

Join us @@masterclass19

४) एल. एम. सिंगवी समिती (1986)

परिस्थिती:
• पंचायतीकडे अधिकार कमी, निधी कमी, निवडणुका अनियमित.

मुख्य शिफारसी:
1. पंचायतराज संस्थांना संविधानिक दर्जा द्यावा — सर्वात महत्त्वाची शिफारस.
2. ग्रामसभा ही लोकशाहीची प्राथमिक व सर्वोच्च संस्था.
3. न्याय पंचायत (Nyaya Panchayat) निर्माण कराव्यात
• लहान फौजदारी/नागरी प्रकरणांसाठी.
4. कर वसुलीचे हक्क पंचायतींना देणे.
5. पंचायतींच्या निवडणुका नियमितपणे घेण्यासाठी राज्य निवडणूक आयोग स्थापन करावा.

परिणाम:
• या शिफारसींमुळेच पुढे 73 वी घटना दुरुस्ती शक्य झाली.

Join us @@masterclass19