🇮🇳 Taxation Related Committees (From 1947 to Present)

(Chronological List)

⸻

1) जॉन मथाई स्थायी अर्थसंकल्प समिती – 1950
• भारताची पहिली महत्त्वाची वित्त व कर संबंधित समिती.

⸻

2) महालनोबिस कर संरचना आयोग – 1953
• थेट व अप्रत्यक्ष कराची कार्यक्षमता तपासली.

⸻

3) बूटवाला समिती (Direct Taxes Administration Enquiry Committee) – 1957
• थेट कर प्रशासन सुधारणा.

⸻

4) कोठारी आयोग / कराधान रचना आयोग (Taxation Enquiry Commission – TE Commission) – 1958 (Mahalanobis Committee II)
• सर्वाधिक प्रभावी समिती
• कर रचना, दर, प्रशासनात मोठे बदल सुचवले.

⸻

5) वांचू समिती – 1965
• अप्रत्यक्ष कर आणि सीमा शुल्क सुधारणा.

⸻

6) बोस समिती – 1970
• केंद्र व राज्यांच्या महसूल संरचनेचे मूल्यांकन.

⸻

7) राज समिती (Indirect Taxation Enquiry Committee – L.K. Jha / Raja Committee) – 1977–1978
• Excise duty सुधारणा
• MODVAT संकल्पनेची पायाभरणी

⸻

8) दत्तोपंत ठेंगडी समिती – 1980
• करसंबंधी कामगार संघटनांचे शिफारसी.

⸻

9) चेलैया समिती (Chelliah Committee) – 1991–93
• थेट कर सुधारणा
• आयकर, कॉर्पोरेट कर सुलभता
• कमी कर दर, अधिक अनुपालन

⸻

10) केळकर समिती – 2002
• थेट कर सुधारणा
• कर सवलती कमी करण्याची शिफारस

⸻

11) विजय केळकर टास्क फोर्स – 2003
• GST लागू करण्याची शिफारस
• अप्रत्यक्ष करांचे एकत्रीकरण

⸻

12) परथसारथी शोम समिती – 2012
• GAAR
• Taxpayer friendly प्रशासन

⸻

13) GST Empowered Committee – 2000–2016
• GST चे फ्रेमवर्क तयार केले
• केंद्र–राज्य दर संरचना

⸻

14) अरविंद सुब्रमणियन समिती – 2015
• GST चा RNR (Revenue Neutral Rate)
• Single GST Rate Model

⸻

15) GST Council – 2016 पासून
• भारतात करनिर्धारणाची सर्वात प्रभावी संस्था
• कर दर, ITC, नियम बदल यांचे निर्णय

⸻

16) GoM (Group of Ministers) on GST – 2021–2023
• ऑनलाइन गेमिंग, ई-कॉमर्स, परतावा, ITC इत्यादी विषयांवरील समित्या.

Join @masterclass19

📘 Banking Related Committees – Short Notes (Marathi)

1) ग्रामीण कर्ज सर्वेक्षण समिती (1951 – Gorwala Committee)

• ग्रामीण कर्जव्यवस्थेचा अभ्यास
• सहकारी बँकिंग मजबूत करण्याची शिफारस
• SBI स्थापनेची पायाभरणी

⸻

2) नरसिंहम समिती – I (1991)

• बँकिंग क्षेत्रातील व्यापक सुधारणा
• NPA कमी करण्याचे उपाय
• CRR–SLR दर कमी करण्याची शिफारस
• खासगी बँकांना परवानगी

⸻

3) नरसिंहम समिती – II (1998)

• आर्थिक क्षेत्र अधिक सक्षम बनवणे
• ARC (Asset Reconstruction Company) ची शिफारस
• भांडवल पुरेसे ठेवण्याचे (Capital Adequacy) निकष
• बँकांच्या विलीनीकरणावर भर

⸻

4) रघुराम राजन समिती – 2008 (Financial Sector Reforms)

• वित्तीय क्षेत्रात स्पर्धा वाढवणे
• Financial Inclusion सुधारणा
• Small Finance Banks चा पाया

⸻

5) नाचिकेत मोर समिती – 2013

• Financial Inclusion Committee
• Payments Bank व Small Finance Bank सुचवले
• Universal Electronic Bank Account ची शिफारस

⸻

6) पी. जे. नायक समिती – 2014

• Public Sector Banks चे Governance सुधारणा
• Bank Board Bureau (BBB) स्थापन करण्याची शिफारस

⸻

7) उर्जित पटेल समिती – 2014

• चलनविषयक धोरण चौकट (Monetary Policy Framework)
• CPI आधारित महागाई लक्ष्य निर्धारण
• Monetary Policy Committee (MPC) ची शिफारस

⸻

8) दिपक मोहंती समिती – 2015

• वित्तीय समावेशनाचा रोडमॅप
• Jan-Dhan, DBT, डिजिटल बँकिंग सुधारणा

⸻

9) मालेगाव समिती – 2011

• Microfinance क्षेत्राचे नियमन
• व्याज मर्यादा व ग्राहक संरक्षण

⸻

10) बिमल जालान समिती – 2019

• RBI चा राखीव निधी (Reserves) व्यवस्थापन
• Economic Capital Framework निश्चित केले

Join @masterclass19

🔴गंगा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगमस्थान: गंगोत्री हिमनदी (गौमुख), उत्तराखंड
• एकूण लांबी: सुमारे 2,525 किमी
• प्रवाह मार्ग: उत्तराखंड → उत्तर प्रदेश → बिहार → झारखंड → पश्चिम बंगाल → बांग्लादेश
• संगम/शेवट: गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा तयार करून बंगालच्या उपसागरात विलीन होते
• महत्व: भारतातील सर्वात पवित्र नदी; शेती, पाणीपुरवठा, सिंचन, वीज निर्मिती आणि दैनंदिन जीवनासाठी अत्यंत महत्वाची

⸻

गंगेच्या प्रमुख उपनद्या

डाव्या काठाच्या उपनद्या
• रामगंगा
• गोमती
• घाघरा
• गंडक
• कोसी
• महानंदा

उजव्या काठाच्या उपनद्या
• यमुना (सर्वात मोठी उपनदी)
• सोन
• टोंस
Join us @masterclass19

🔴सिंधू नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: मानसरोवर मालिका, तिबेट (सेंगगे खाबाब परिसर)
• एकूण लांबी: सुमारे 3,180 किमी (जगातील प्रमुख नद्यांपैकी एक)
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → भारत (लडाख) → पाकिस्तान → अरबी समुद्र
• भारतामधील प्रवास: लडाखमधून वाहत पाकिस्तानमध्ये प्रवेश
• महत्व: प्राचीन सिंधू संस्कृती याच नदीकाठी विकसित; पाकिस्तानची जीवनरेखा; सिंचन, कृषी, वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

⸻

सिंधूच्या प्रमुख उपनद्या

भारतामधील (मुख्य उपनद्या)
• झंस्कार (Zanskar)
• शायोक (Shyok)
• सुरू (Suru)
• नुब्रा (Nubra)

पाकिस्तान भागातील प्रमुख उपनद्या

पाच प्रमुख पंजाब नदी (Five Rivers of Punjab):
• झेलम
• चिनाब
• रावी
• बियास
• सतलज

(या नद्यांमुळे पाकिस्तानला “पंजाब” – पंज = पाच, आब = पाणी – हे नाव पडले.)
Join us https://t.me/masterclass19/1064

🔴ब्रह्मपुत्रा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: तिबेटमधील अंग्सी ग्लेशियर (चेमायुंगदुंग क्षेत्र)
• तिबेटमधील नाव: यारलुंग त्सांगपो
• एकूण लांबी: सुमारे 2,900 किमी
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → अरुणाचल प्रदेश → आसाम → बांग्लादेश
• भारतामधील नाव: अरुणाचलमध्ये सियांग/दिहांग, आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा
• वैशिष्ट्य:
• जगातील काही मोठ्या मेँडरिंग व बाढप्रवण नद्यांपैकी एक
• खोल दऱ्या आणि जगातील सर्वात लांब नदीखोऱ्यांपैकी एक
• बांग्लादेशात गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा तयार करून पद्मा/जमुना नावाने विलीन

⸻

ब्रह्मपुत्राच्या प्रमुख उपनद्या

अरुणाचल प्रदेशातील उपनद्या
• दिबांग
• लोहत (Lohit)
• सुबसुन्सिरी (Subansiri) – सर्वात मोठी उपनदी
• कामेंग (Kameng)
• टांगन/नोआदिहिंग (Noa-Dihing)

आसाममधील उपनद्या
• मानस (Manas)
• सान्कोश (Sankosh)
• दुधनाई (Dudhnai)
• कपिली (Kapili)
• जिया भोयर (Jia Bharali)
Join us @masterclass19

🔴गोदावरी नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: त्र्यंबकेश्वर, नाशिक (महाराष्ट्र)
• एकूण लांबी: सुमारे 1,465 किमी (भारताची दुसरी सर्वात लांब नदी)
• प्रवाह मार्ग: महाराष्ट्र → तेलंगणा → आंध्र प्रदेश → छत्तीसगडचा काही भाग → बंगालचा उपसागर
• उपनाम: दक्षिण गंगा / दक्षिणेची गंगा
• महत्व: दक्षिण भारतातील सर्वात मोठी नदी; सिंचन, पाणीपुरवठा, शेती आणि वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

अतिशय छोटा परीक्षेपुरता सारांश
• Left Bank: painganga, वैनगंगा, वर्धा, प्राणहिता, इंद्रावती, सबरी
• Right Bank: प्रवरा, मंजरा, पुर्ना, दुधना, कादम

🔴कृष्णा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: महाबळेश्वर (वेना तलावाजवळ), महाराष्ट्र
• लांबी: सुमारे 1,400 किमी
• प्रवाह मार्ग: महाराष्ट्र → कर्नाटक → तेलंगणा → आंध्र प्रदेश
• शेवट: बंगालच्या उपसागरात विलीन
• उपनाम: दक्षिण भारतातील प्रमुख नदी

⸻

कृष्णा नदीच्या उपनद्या (Left Bank व Right Bank)

⸻

✅ Left Bank Tributaries (डाव्या काठाच्या उपनद्या)

कृष्णा नदीच्या उत्तरेकडून मिळणाऱ्या
• भीमा (सर्वात मोठी उपनदी)
• कोयना
• पंचगंगा
• दुधगंगा
• घटप्रभा
• मलप्रभा

⸻

✅ Right Bank Tributaries (उजव्या काठाच्या उपनद्या)

कृष्णा नदीच्या दक्षिणेकडून मिळणाऱ्या
• तुंगभद्रा (मोठी उपनदी – तुंग व भद्रा यांच्या संगमाने तयार)
• वेगवती
• मुसि (तेलंगणा)
• पेन्नारचा काही हिस्सा (उपसध्या प्रवाहांत संबंध) — शास्त्रीयदृष्ट्या वेगळ्या बेसिनची परंतु संदर्भांमध्ये कधी जोडतात

⸻

अतिशय छोटा परीक्षेपुरता सारांश
• Left Bank: भीमा, कोयना, पंचगंगा, दुधगंगा, घाटप्रभा, मालप्रभा
• Right Bank: तुंगभद्रा, वेगवती, मुसि

Join us @masterclass19

🚨गव्हर्नर जनरल्स व वायसरॉय 🚨

✅ हॅस्टिंग्ज (1773–85)
• रेग्युलेटिंग अॅक्ट
• कलकत्ता सर्वोच्च न्यायालय
• पिट्स इंडिया अॅक्ट
• एशियाटिक सोसायटी
• पहिला मराठा युद्ध
• रोहिला युद्ध
• दुसरे मैसूर युद्ध

✅ कॉर्नवॉलिस (1786–93)
• स्थायी जमिनी व्यवस्था (Permanent Settlement)
• कॉर्नवॉलिस कोड
• तिसरे मैसूर युद्ध

✅ वेलस्ली (1798–1805)
• साहाय्यकारी संधि (Subsidiary Alliance)
• चौथे मैसूर युद्ध
• दुसरे मराठा युद्ध

✅ हॅस्टिंग्ज (1813–23)
• तिसरे मराठा युद्ध
• आंग्ल-नेपाळ युद्ध
• पिंडाऱ्यांचा बंदोबस्त

✅ अॅम्हर्स्ट (1823–28)
• पहिले बर्मा युद्ध
• भरतपूर जिंकणे

✅ बेंटिंक (1828–35)
• सती प्रथा बंद
• इंग्रजी शिक्षणाची नीती
• ठगी प्रथेचे उच्चाटन

✅ डलहौसी (1848–56)
• रेल्वे, टेलिग्राफ व पोस्ट ऑफिस सुरू
• वुड्स डिस्पॅच
• विधवा पुनर्विवाह कायदा
• पंजाब व लोअर बर्मा विलीन

✅ कॅनिंग (1856–62)
• 1857 चा बंड
• गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया अॅक्ट 1858
• ASI स्थापन
• 3 विद्यापीठांची स्थापना

✅ लिटन (1876–80)
• वर्नाक्युलर प्रेस अॅक्ट
• आर्म्स अॅक्ट
• दिल्ली दरबार
• दुष्काळ

✅ रिपन (1880–84)
• स्थानिक स्वराज्य
• फॅक्टरी अॅक्ट
• इल्बर्ट बिल

✅ डफरिन (1885)
• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस स्थापन
Join us @masterclass19

✅ कर्झन (1899–1905)
• बंगाल फाळणी
• विद्यापीठ कायदा
• प्राचीन स्मारक कायदा

✅ मिंटो II (1905–10)
• मॉर्ले–मिंटो सुधारणा
• वेगळी मतदारसंघ व्यवस्था (Separate Electorates)

✅ हार्डिंज II (1910–16)
• राजधानी दिल्लीला हलवली
• होम रुल चळवळ सुरू

✅ चेल्म्सफर्ड (1916–21)
• मांटेग्यू–चेल्म्सफर्ड सुधारणा
• जलियांवाला बाग हत्याकांड
• असहकार आंदोलन

✅ इर्विन (1926–31)
• सायमन आयोग
• लाहोर अधिवेशन 1929
• दांडी मार्च
• गांधी–इर्विन करार

✅ विलिंग्डन (1931–36)
• कम्युनल अवॉर्ड
• पुणे करार
• गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया अॅक्ट 1935
• RBI स्थापन

✅ लिनलिथगो (1936–44)
• भारत छोडो आंदोलन
• बंगाल दुष्काळ

✅ वॅव्हेल (1944–47)
• आयएनए खटले
• कॅबिनेट मिशन

✅ माउंटबॅटन (1947–48)
• 3 जून योजना
• भारत विभाजन
• भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल
Join us @masterclass19

Important 1 Question expected

@masterclass19

Join us @masterclass19

🔴हिमालयीन पर्वतरांगा : North to South

1️⃣ ट्रान्स-हिमालय (सर्वात उत्तरेस)
• काराकोरम पर्वतरांग
• लडाख पर्वतरांग
• झांस्कर पर्वतरांग
• कैलास पर्वतरांग

⸻

2️⃣ महान/हिमाद्री हिमालय
• सर्वात उंच आणि सतत पसरलेली रांग
• एव्हरेस्ट, कांचनजुंगा, नंदादेवी
• दिवसभर बर्फाने झाकलेली

⸻

3️⃣ लघु/हिमाचल हिमालय
• पीर पंजाल
• धौलाधार
• महाभारत रांग (नेपाळ)
• मध्यम उंचीच्या कठीण, दऱ्यांनी भरलेल्या रांगा

⸻

4️⃣ शिवालिक (सर्वात दक्षिणेकडील हिमालयीन रांग)
• पायथ्याची रांग
• सैल जमिनीचे, गोट्टे व वालुकाश्मांनी बनलेली

⸻

5️⃣ शिवालिकच्या दक्षिणेस आढळणारे भाग

(हिमालयाचा भाग नाही, पण MPSC मध्ये क्रम विचारतात)
• भाबर पट्टा
• तराई प्रदेश
• भांगर (जुनी गाळ जमीन)
• खादर (नवीन गाळ जमीन)

Join us @masterclass19

जा.क्र.११७/२०२५ महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ व जा.क्र.१२४/२०२५ महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ सुधारित दिनांकास म्हणजेच अनुक्रमे दिनांक ४ जानेवारी २०२६ व दिनांक ११ जानेवारी २०२६ रोजी आयोजित करण्यात येत आहेत. यासंदर्भातील शुध्दीपत्रक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रसिध्द करण्यात आले आहे.

जाहिरात क्रमांक ११८/२०२५ महाराष्ट्र गट-क सेवा मुख्य परीक्षा २०२४ मधील उद्योग निरीक्षक व तांत्रिक सहायक - संवर्गाच्या सर्वसाधारण गुणवत्ता यादी, तात्पुरती निवड यादी आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रसिध्द करण्यात आल्या आहेत. तसेच भरतीप्रक्रियेतून बाहेर पडण्याकरीता दि. ९ ते १५ डिसेंबर २०२५ या कालावधीत वेबलिंक उपलब्ध करुन देण्यात येत आहे.
https://mpsc.gov.in/provisional_selection_list/105#
https://mpsc.gov.in/results_merit_list/14#
https://mpsc.gov.in/announcement_and_circular/4#

⭐ पंचायतराज शिफारस समित्या – सविस्तर मराठी नोट्स

⸻

१) बलवंतराय मेहता समिती (1957)

परिस्थिती / पार्श्वभूमी:
• कम्युनिटी डेव्हलपमेंट प्रोग्रॅम (1952) व नॅशनल एक्स्टेन्शन सर्व्हिस (1953) यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी स्थापन.
• ग्रामीण विकासाचे काम प्रभावीपणे होत नसल्याचे निदर्शनास आले.

मुख्य शिफारसी:
1. त्रिस्तरीय पंचायतराज व्यवस्था निर्माण करावी:
• जिल्हा परिषद (District Level)
• पंचायत समिती (Block / Taluka Level)
• ग्रामपंचायत (Village Level)
2. विकास प्रशासनाचा केंद्रबिंदू पंचायत समिती असावी.
• म्हणजे सर्व विकास योजना तालुकास्तरावर नियंत्रित व अंमलात याव्यात.
3. ग्रामपंचायतीसाठी प्रत्यक्ष निवडणूक.
• अधिकारी नव्हे, तर जनता थेट आपल्या प्रतिनिधींची निवड करेल.
4. जिल्हा परिषदेला व्यापक अधिकार द्यावेत.
• शिक्षण, आरोग्य, रस्ते, कृषी इ. विषयांची जबाबदारी.
5. नियोजन आणि अंमलबजावणींमध्ये लोकसहभाग वाढवावा.
6. ग्रामसभा सक्रियपणे चालवणे बंधनकारक.

परिणाम:
• 2 ऑक्टोबर 1959 रोजी राजस्थान हे पंचायतराज लागू करणारे पहिले राज्य.
• नंतर आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र आणि इतर राज्यांनी हळूहळू अवलंब केला.
• आजच्या पंचायतराज व्यवस्थेचा पाया हाच.


Join us @masterclass19