1) परिचय
• भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे प्रमुख म्हणजे भारताचे मुख्य न्यायाधीश (Chief Justice of India – CJI).
• CJI हे न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख, तसेच न्यायिक प्रशासनाचे सर्वोच्च अधिकारी मानले जातात.

⸻

2) नियुक्ती (Appointment)
• भारताचे राष्ट्रपती CJI ची नियुक्ती करतात.
• परंपरेनुसार, सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात वरिष्ठ न्यायाधीशाला CJI म्हणून नियुक्त केले जाते (Collegium System Norm).
• संविधानातील कलम 124(2) नुसार नियुक्ती होते.

⸻

3) कार्यकाळ (Tenure)
• CJI वयाच्या 65 वर्षांपर्यंत पदावर राहू शकतात.
• ठराविक कार्यकाळ नसून निवृत्तीपर्यंत सेवा.

⸻

4) काढून टाकण्याची प्रक्रिया (Removal / Impeachment)
• संविधानातील कलम 124(4) नुसार
• “proved misbehaviour or incapacity” या कारणांवरूनच CJI ला काढून टाकता येते.
• हे संसदेच्या विशेष बहुमताने (Special Majority) पास झालेल्या प्रस्तावाद्वारेच शक्य.

⸻

5) प्रमुख अधिकार व भूमिका (Powers & Functions)

(a) न्यायिक अधिकार
• सर्वोच्च न्यायालयाचे प्रमुख – बेंच गठनाची (Bench formation) शक्ती.
• संविधानिक खटल्यांसाठी संविधान पीठ (Constitution Bench) गठित करतात.

(b) प्रशासकीय अधिकार
• सर्वोच्च न्यायालयातील कार्यभार वाटप (Roster) ठरवतात.
• न्यायाधीशांच्या बदली, नियुक्तीसाठी Collegium System चे नेतृत्व.

(c) नियुक्ती संबंधित भूमिका
• उच्च न्यायालयांच्या न्यायाधीशांच्या नियुक्ती/बदलीसाठी राष्ट्रपतींसोबत सल्लामसलत.

(d) इतर अधिकार
• राष्ट्रीय न्यायिक अकादमी (National Judicial Academy) चे अध्यक्ष.
• न्यायालयीन सुधारणा व तंत्रज्ञानाच्या अंमलबजावणीचे मार्गदर्शन.

⸻

6) शपथ (Oath of Office)
• संविधानातील तिसरी अनुसूची (Third Schedule) नुसार राष्ट्रपती त्यांना शपथ देतात.

⸻

7) CJI चे स्थान
• भारतातील मानद क्रमवारीत (Order of Precedence) CJI यांचा क्रमांक 6वा आहे.

⸻

8) महत्वाचे मुद्दे – प्रिलिम्स/मेनससाठी
• CJI चे पद संविधानात स्पष्ट उल्लेख (कलम 124).
• वरिष्ठता हे परंपरागत निकष, संविधानिक बंधन नाही.
• Collegium चे प्रमुख.
• Removal प्रक्रिया कठीण – दोन्ही सभागृहात Special Majority आवश्यक.

Join @masterclass19

🔹 ऑपरेशन सागर बंधू :

चक्रीवादळग्रस्त श्रीलंकेला मदत करण्यासाठी ऑपरेशन सागर बंधू हे एनडीआरएफ पथके आणि आयएएफ विमाने आवश्यक साहित्य पोहोचवत आहेत.

🇮🇳 Taxation Related Committees (From 1947 to Present)

(Chronological List)

⸻

1) जॉन मथाई स्थायी अर्थसंकल्प समिती – 1950
• भारताची पहिली महत्त्वाची वित्त व कर संबंधित समिती.

⸻

2) महालनोबिस कर संरचना आयोग – 1953
• थेट व अप्रत्यक्ष कराची कार्यक्षमता तपासली.

⸻

3) बूटवाला समिती (Direct Taxes Administration Enquiry Committee) – 1957
• थेट कर प्रशासन सुधारणा.

⸻

4) कोठारी आयोग / कराधान रचना आयोग (Taxation Enquiry Commission – TE Commission) – 1958 (Mahalanobis Committee II)
• सर्वाधिक प्रभावी समिती
• कर रचना, दर, प्रशासनात मोठे बदल सुचवले.

⸻

5) वांचू समिती – 1965
• अप्रत्यक्ष कर आणि सीमा शुल्क सुधारणा.

⸻

6) बोस समिती – 1970
• केंद्र व राज्यांच्या महसूल संरचनेचे मूल्यांकन.

⸻

7) राज समिती (Indirect Taxation Enquiry Committee – L.K. Jha / Raja Committee) – 1977–1978
• Excise duty सुधारणा
• MODVAT संकल्पनेची पायाभरणी

⸻

8) दत्तोपंत ठेंगडी समिती – 1980
• करसंबंधी कामगार संघटनांचे शिफारसी.

⸻

9) चेलैया समिती (Chelliah Committee) – 1991–93
• थेट कर सुधारणा
• आयकर, कॉर्पोरेट कर सुलभता
• कमी कर दर, अधिक अनुपालन

⸻

10) केळकर समिती – 2002
• थेट कर सुधारणा
• कर सवलती कमी करण्याची शिफारस

⸻

11) विजय केळकर टास्क फोर्स – 2003
• GST लागू करण्याची शिफारस
• अप्रत्यक्ष करांचे एकत्रीकरण

⸻

12) परथसारथी शोम समिती – 2012
• GAAR
• Taxpayer friendly प्रशासन

⸻

13) GST Empowered Committee – 2000–2016
• GST चे फ्रेमवर्क तयार केले
• केंद्र–राज्य दर संरचना

⸻

14) अरविंद सुब्रमणियन समिती – 2015
• GST चा RNR (Revenue Neutral Rate)
• Single GST Rate Model

⸻

15) GST Council – 2016 पासून
• भारतात करनिर्धारणाची सर्वात प्रभावी संस्था
• कर दर, ITC, नियम बदल यांचे निर्णय

⸻

16) GoM (Group of Ministers) on GST – 2021–2023
• ऑनलाइन गेमिंग, ई-कॉमर्स, परतावा, ITC इत्यादी विषयांवरील समित्या.

Join @masterclass19

📘 Banking Related Committees – Short Notes (Marathi)

1) ग्रामीण कर्ज सर्वेक्षण समिती (1951 – Gorwala Committee)

• ग्रामीण कर्जव्यवस्थेचा अभ्यास
• सहकारी बँकिंग मजबूत करण्याची शिफारस
• SBI स्थापनेची पायाभरणी

⸻

2) नरसिंहम समिती – I (1991)

• बँकिंग क्षेत्रातील व्यापक सुधारणा
• NPA कमी करण्याचे उपाय
• CRR–SLR दर कमी करण्याची शिफारस
• खासगी बँकांना परवानगी

⸻

3) नरसिंहम समिती – II (1998)

• आर्थिक क्षेत्र अधिक सक्षम बनवणे
• ARC (Asset Reconstruction Company) ची शिफारस
• भांडवल पुरेसे ठेवण्याचे (Capital Adequacy) निकष
• बँकांच्या विलीनीकरणावर भर

⸻

4) रघुराम राजन समिती – 2008 (Financial Sector Reforms)

• वित्तीय क्षेत्रात स्पर्धा वाढवणे
• Financial Inclusion सुधारणा
• Small Finance Banks चा पाया

⸻

5) नाचिकेत मोर समिती – 2013

• Financial Inclusion Committee
• Payments Bank व Small Finance Bank सुचवले
• Universal Electronic Bank Account ची शिफारस

⸻

6) पी. जे. नायक समिती – 2014

• Public Sector Banks चे Governance सुधारणा
• Bank Board Bureau (BBB) स्थापन करण्याची शिफारस

⸻

7) उर्जित पटेल समिती – 2014

• चलनविषयक धोरण चौकट (Monetary Policy Framework)
• CPI आधारित महागाई लक्ष्य निर्धारण
• Monetary Policy Committee (MPC) ची शिफारस

⸻

8) दिपक मोहंती समिती – 2015

• वित्तीय समावेशनाचा रोडमॅप
• Jan-Dhan, DBT, डिजिटल बँकिंग सुधारणा

⸻

9) मालेगाव समिती – 2011

• Microfinance क्षेत्राचे नियमन
• व्याज मर्यादा व ग्राहक संरक्षण

⸻

10) बिमल जालान समिती – 2019

• RBI चा राखीव निधी (Reserves) व्यवस्थापन
• Economic Capital Framework निश्चित केले

Join @masterclass19

🔴गंगा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगमस्थान: गंगोत्री हिमनदी (गौमुख), उत्तराखंड
• एकूण लांबी: सुमारे 2,525 किमी
• प्रवाह मार्ग: उत्तराखंड → उत्तर प्रदेश → बिहार → झारखंड → पश्चिम बंगाल → बांग्लादेश
• संगम/शेवट: गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा तयार करून बंगालच्या उपसागरात विलीन होते
• महत्व: भारतातील सर्वात पवित्र नदी; शेती, पाणीपुरवठा, सिंचन, वीज निर्मिती आणि दैनंदिन जीवनासाठी अत्यंत महत्वाची

⸻

गंगेच्या प्रमुख उपनद्या

डाव्या काठाच्या उपनद्या
• रामगंगा
• गोमती
• घाघरा
• गंडक
• कोसी
• महानंदा

उजव्या काठाच्या उपनद्या
• यमुना (सर्वात मोठी उपनदी)
• सोन
• टोंस
Join us @masterclass19

🔴सिंधू नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: मानसरोवर मालिका, तिबेट (सेंगगे खाबाब परिसर)
• एकूण लांबी: सुमारे 3,180 किमी (जगातील प्रमुख नद्यांपैकी एक)
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → भारत (लडाख) → पाकिस्तान → अरबी समुद्र
• भारतामधील प्रवास: लडाखमधून वाहत पाकिस्तानमध्ये प्रवेश
• महत्व: प्राचीन सिंधू संस्कृती याच नदीकाठी विकसित; पाकिस्तानची जीवनरेखा; सिंचन, कृषी, वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

⸻

सिंधूच्या प्रमुख उपनद्या

भारतामधील (मुख्य उपनद्या)
• झंस्कार (Zanskar)
• शायोक (Shyok)
• सुरू (Suru)
• नुब्रा (Nubra)

पाकिस्तान भागातील प्रमुख उपनद्या

पाच प्रमुख पंजाब नदी (Five Rivers of Punjab):
• झेलम
• चिनाब
• रावी
• बियास
• सतलज

(या नद्यांमुळे पाकिस्तानला “पंजाब” – पंज = पाच, आब = पाणी – हे नाव पडले.)
Join us https://t.me/masterclass19/1064

🔴ब्रह्मपुत्रा नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: तिबेटमधील अंग्सी ग्लेशियर (चेमायुंगदुंग क्षेत्र)
• तिबेटमधील नाव: यारलुंग त्सांगपो
• एकूण लांबी: सुमारे 2,900 किमी
• प्रवाह मार्ग: तिबेट → अरुणाचल प्रदेश → आसाम → बांग्लादेश
• भारतामधील नाव: अरुणाचलमध्ये सियांग/दिहांग, आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा
• वैशिष्ट्य:
• जगातील काही मोठ्या मेँडरिंग व बाढप्रवण नद्यांपैकी एक
• खोल दऱ्या आणि जगातील सर्वात लांब नदीखोऱ्यांपैकी एक
• बांग्लादेशात गंगा–ब्रह्मपुत्रा डेल्टा तयार करून पद्मा/जमुना नावाने विलीन

⸻

ब्रह्मपुत्राच्या प्रमुख उपनद्या

अरुणाचल प्रदेशातील उपनद्या
• दिबांग
• लोहत (Lohit)
• सुबसुन्सिरी (Subansiri) – सर्वात मोठी उपनदी
• कामेंग (Kameng)
• टांगन/नोआदिहिंग (Noa-Dihing)

आसाममधील उपनद्या
• मानस (Manas)
• सान्कोश (Sankosh)
• दुधनाई (Dudhnai)
• कपिली (Kapili)
• जिया भोयर (Jia Bharali)
Join us @masterclass19

🔴गोदावरी नदी – थोडक्यात माहिती🔴

• उगम: त्र्यंबकेश्वर, नाशिक (महाराष्ट्र)
• एकूण लांबी: सुमारे 1,465 किमी (भारताची दुसरी सर्वात लांब नदी)
• प्रवाह मार्ग: महाराष्ट्र → तेलंगणा → आंध्र प्रदेश → छत्तीसगडचा काही भाग → बंगालचा उपसागर
• उपनाम: दक्षिण गंगा / दक्षिणेची गंगा
• महत्व: दक्षिण भारतातील सर्वात मोठी नदी; सिंचन, पाणीपुरवठा, शेती आणि वीज निर्मितीसाठी अत्यंत महत्वाची

अतिशय छोटा परीक्षेपुरता सारांश
• Left Bank: painganga, वैनगंगा, वर्धा, प्राणहिता, इंद्रावती, सबरी
• Right Bank: प्रवरा, मंजरा, पुर्ना, दुधना, कादम