شهرعرفان

https://telegram.me/jamtorbat از نکات سزاوار توجه درباره‌ی جام، مطالعه و بررسی در باب ترانه‌ها، سرود‌ها، دو بیتی‌ها، نغمه‌ها و تصنیف‌های محلی بسیاری است که در بین اهالی مرسوم و متداول است. این نکته شایان یادآوری است که به لحاظ استقرار آرامگاه عارف بزرگوار، شیخ الاسلام احمد جام در این سامان و به خاطر اهتمام عام در بزرگداشت یاد وی در خاطره‌ها، در غالب آن سرودها از عظمت مقام عارفانه و روحانیت شیخ، توصیف بناهای دینی ــ تاریخی وابسته به مزار، ایوان باشکوه، گلدسته‌ها، مسجدها و حتی درخت پسته کوهی معروف رسته در جوار مزار و موضوعاتی از این قبیل، یاد شده است.
اجزای دیگری از موضوع و محتوای ترانه‌ها را قصه‌ها، متل‌ها، سرگذشت، سنن و آداب رایج در فرهنگ عامه‌ی آن خطه تشکیل می‌دهد، بدان گونه که بعضی از آنها در واقع حکم آیینه‌ای را دارد که چهره‌ی واقعی خصلت‌ها و ویژگی‌های قومی مردم جام‌را به وضوح باز می‌نماید. جامی‌ها این آهنگ‌ها را که به«آواز» شهرت دارد و با شوق و علاقه‌مندی در یادداشت‌ها و در بیاض‌ها و دفتر‌هایی فراهم آمده، و یا بر روی نوار ضبط شده‌، در خانه و یا در محل کار خود دارند و در فرصت‌ها و مناسبت‌های گوناگون‌با خواندن و شنیدن آنها به وجد و حالی که با قیل و قال به وصف نیاید و از رایحه‌ی دماغ پرور آن گل‌های روح بخش‌،مشام جان را تازه و معطر می‌دارند.
موسیقی تربت جام، برخلاف بعضی از تصورات بی اساس، هیچ بوی و رنگ « مطربی » ندارد، بلکه طبع و خوی و رنگ و بوی خاص خود را داراست. در این عرصه هنر دوست، « هنر برای هنر » و در آخر « هنر برای مردم» عرضه می‌شود . خوانندگان و نوازندگان اصیل و نجیب تربت جامی در عرصه ی این هنر شریف بومی، بی هیچ روی قصد انتفاعی، سود جویی و مال اندوزی از این طریق را ندارد و به تعبیر روز کیسه ای برای آن ندوخته اند. در ترازوی نقد، کفه‌ی میزان هنر را در برابر سیم و زر، به سبکی و ابتذال نمی‌سپارند.
در یک کاوش دقیق و بی طرفانه به این نتیجه می‌رسیم که موسیقی تربت جام در واقع و نفس الامر، مزاجی عارفانه دارد، درست از آن دست است که در محافل عرفانی، در زاویه‌ها و خانقاه ها و در مجالس سماع اهل طریقت و روندگان حقیقت - کوتاه سخن - در خلوت اهل درد، با شور و حال و جذبه‌ای خاص ادا می‌شده، و حاضران در مجلس را به مدد نفحات و فیوضات روحانی خود در نهایت به سیر الی الله راهبر می گشته است. آری! چون نیک بنگریم، موسیقی اصیل جام چنین حال و هوایی داشته و دارد : حالت جذبه، وجد، اشراق،بی‌خودی از خویشتن خویش و در پایان به حقیقت پیوستن است.
در بین ابزار و ادوات موسیقی، مهمترین و رایج‌ترین ساز در تربت جام ( دوتار‌ ) است که به دوتایی هم شهرت دارد. نوازندگان دوتار را در این خطه، استاد می‌گویند. اساساً در یک تقسیم بندی کلی دوتار و موسیقس تربت جام در حوزه‌ی شرقی خراسان بزرگ قرار می‌گیرد که خود شهرهای تربت جام . خواف و تایباد را شامل می‌شود. بعضی شیوه‌ی نواختن دوتار کاشمر را نیز در این دسته قرار می‌دهند. اما هنرمندان تربت حامی با این عقیده همراهی ندارند.
دوتار در قدیم از چوب زردآلو و توت ساخته می شده، ولی امروز کاسه ی دوتار را از چوب توت، و دسته‌ی آن را از چوب عناب می‌سازند. طول کاسه 43 سانیمتر، و طول تمام دوتار معمولاً تا حدود 90 سانتیمتر است. در مقایسه س دوتار ساخت تربت جام با دوتار مناطق دیگر . دسته ی دوتار تربت جام بلندتر و وضع چهار گوش دارد.
دوتارهای اصیل معمولا اکثراً هشت پرده‌ی اصلی و یک پرده روی کاسه ( نیم پرده) دارد. اخیراً دوتارهای دوازده، سیزده و حتی شانزده پرده نیز استفاده می‌شود. البته انواع اخیر بیشتر وارداتی بود و شاید نوعی تلاش برای حذف اصالت موسیقی منطقه به شمار آید.
مردم تربت جام در ساخت و پرداخت این ساز مهارت و سلیقه قابل توجهی دارند. در بین استاد کاران دوتار ساز که تعدادشان در تربت جام کم نیست « اسفندیار تخم‌کار » و «حسین علی غمخوار احمدی» از شهرت زیادی برخوردارند.
یکی از مهارتهایی که استادان سره از ناسره را مشخص می‌کند، کوک کردن دوتار است. بسیاری عقیده دارند که بعضی از نوازندگانی که در گروه مطربی اقدام به نواختن دوتار می کنند، نمی‌تو.انند کوک‌های خاصی از شیوه‌های رایج در تربت جام را به دست آورند و به همین دلیل این نوازندگان را به راحتی می‌توان از نوازندگان اصیل تشخیص داد. به هرحال کوک‌ها متداول دوتار در منطقه ی تربت جام عبارتند از: اول کوک چهارم به نام کوک شیخ احمد جام برای اجرای مقام الله و… دوم موک پنجم برای اجرای مقامهای اشترخجو، صیاد و … سوم کوک دوم به نام کوک کردی برای اجرای مقامهای شاه ختائی ، الله مزار و … .

837 views14:22