Сыртқы дала.
Пан:Не болды? Айта бер. Бірақ бірден айтайын,саған сарайдағы құпияларды айтатын жайым жоқ,егер қыздар жайлы сұрасаң босқа қиялдама ол қыздар тек мұрагерлерге арналған.
Энби:Жоға,Пан аға не айтып кеттің?
Пан:Қарның ашып жүр ма? Асханадан қосымша тамақ сұраттайын ба?
Энби:Айтарым басқа Пан аға! – басын шайқай.
Пан:Ал,енді не тез айт.
Энби:Пан аға,көз алдында жүргеніме біраз болды.Ал,сен менің кім екенімді әлі байқамадын.
Пан:Менің Кери деген туысым жоқ сияқты еді ғой? – ойлана қарап.
Энби:Алдымен мені тыңдашы Пан ағатай.
Энби:Кезінде жауыздықпен өлтірілген Тян Яо императордың тұңғыш ұлы Хуан Энбимін.
Пан:Сен кімді алдағын келіп тұр а?
Энби мойның ашты да,бала кездегі бар тыртығын көрсетті.Бұл тырттық туылғалы бар еді,бұл тырттықты көре сала Пан Энбидің бала кезің бірден есіңе түсірді.
Оның көздері үлкейіп,қолдары дірілдеп кетті.Тұрған жерінен жерге жығыла кетіп:Кешіріңіз мені мұрагер.Кешіріңіз өтінемін.Менің жанымды ала көрмеңіз.Маған аяушылық беріңіз өтінемін.Менің еш кінәм жоқ,күн көру үшін Хуан әулетінің қол астына кірдім.Өтінемін кешіріңіз мені. – жылай сөйлеп.
Энби:Не істеп жатсың Пан аға,тұр тезірек.Біреулер көріп қойса қазір. – жан жағына қарап.
Энби:Мен бұл жерге сенен өш алу үшін келмедім,қане тұр.
Пан:Сен...сен қалай тірі қалдың? Көз алдымда сені пышақтап еді ғой,балам.
Энби:Ол мен емес,мені әкемнің көмекшісі қорғап қалды.Міне солай тірі қалдым,ал ендігібар ойым императордан өш алу.Ал сен соған көмектес Пан аға.
Пан:Мен не істей аламын балам ау? Сол баяғы қарап күтетін көмекшімін.
Энби:Бірақ,сен сарайда не болып жатқанын бәрінен хабардарсын ғой.Маған жаңалықтарды жеткізіп отыр.Император болғанымда сені де тыс қалдырмаймын.
Бір сәтте сарай ішінде адамдар шулап ,дүрбелең болып кетті.Энби мен Пан түсінбей ішке кірген еді,қарауылдар Коззиді қоршай қорғап тұр.Пан жүгіріп жаңдарына барған еді,Коззи көздерінен жас тама, үлкен бөлмеге қарай жүгірді.
Энби:Не болып жатыр? Пан аға?
Пан:Шамасы Императорға қастаңдық жасалды.- дауысы дірілдей.
Энби Коззидің артынан жүгіре, оның қолынан шап беріп ұстап:Мұрагер сізге ол жаққа болмайды.Сізге де қастаңдық жасалуы мүмкін.
Коззи:Жоламай ары кет. – қолын жұлып алып,император бөлмесіне жүгіріп кетті.
Энби:Қарғыс атқыр! Қайсысы ол жолыма бөгет болып,императорды менен
бұрын өлтірген?! Қай оңбаған?! Көзің құртпасам бірден – жоспарының қүл талқаны шыққанына ашуы келе.
Императорға қастаңдық жасалғаннан кейін 3 күн өтті.
Шығарып салу рәсімі.
Коззи қайғыдан әлі есің жинай алмауда,күні түні әкесінің бет бейнесі елестеп шизофрения болғанын іштей сезуде.
Императордың денесіне күнде адамдар келіп тағзым жасап кетуде,бұл сәтте сырттан қарап отыратын жақындары.
Коззидің жаңына ханзада Джо Хен келіп отыра:Қатты қайғыра бермеңіз,мұрагер.Бұлай,құлай берсеңіз халықты кім басқармақ м?- тиіссе сөйлеп.
Сол сәтте Коззидің есіңе Кэйдтің өлер алдында айтқан сөздері есіңе түсіп кетті.
«Сенің ертең әкең өледі,оныСо Джо хен өлтіреді де таққа бас бұрады Коззи!»
Коззидің ашудан көздері қызарып кетті,бірден Джо Хенның жағасынан ұстап :Ашуымды келтірмей жайына кет,енді бір артық сөйлесең көзіңді құратымын.- деді де орнынан тұрып бөлмесіне кетті.
Түн.
Коззи азаннан бері ішімдік ішуін тоқтатпауда, Пан әрең дегенде жуындыруға көңдіріп,киіндірмекші еді Коззи қарсыласа көңбей қойды.Бұл жағдайды сыртта бақылап тұрған Энби жақын келді де:Пан аға,болмаса мен киіндірейін.
Пан:Жоға,өзім киіндіремін бара бере ғой.
Энби:Күшіңіз жетпейді,маған беріңіз
Пан сыртқа су алып келуге шығып кетті.Бөлмеде тек Коззи мен Энби.
Энби оған көз тастады,тура алдында есің білмейтін киімсіз тыр жалаңаш мұрагер Коззи.
Энби жейделі көйлекті алып,Коззидің қолдарын алып өзіне тарта тұрғызып еді,Коззи көздерін аша алмай:Сен кімсің өзі? Неге тым әдемісің? А? Әттең, саған тиісе алмаймын сен меңдік емессің.Кэйдтікісің ғой -төсекке құлай.
Энби:Недейсің? Кэйд? – шыңтағымен жерді тірей, оны бетіне жақындай.
Коззи оның беттің ұстап өзіңе өте жақын тартты да,ерінінен қысып сүйді.
Пан:Не болды? Айта бер. Бірақ бірден айтайын,саған сарайдағы құпияларды айтатын жайым жоқ,егер қыздар жайлы сұрасаң босқа қиялдама ол қыздар тек мұрагерлерге арналған.
Энби:Жоға,Пан аға не айтып кеттің?
Пан:Қарның ашып жүр ма? Асханадан қосымша тамақ сұраттайын ба?
Энби:Айтарым басқа Пан аға! – басын шайқай.
Пан:Ал,енді не тез айт.
Энби:Пан аға,көз алдында жүргеніме біраз болды.Ал,сен менің кім екенімді әлі байқамадын.
Пан:Менің Кери деген туысым жоқ сияқты еді ғой? – ойлана қарап.
Энби:Алдымен мені тыңдашы Пан ағатай.
Энби:Кезінде жауыздықпен өлтірілген Тян Яо императордың тұңғыш ұлы Хуан Энбимін.
Пан:Сен кімді алдағын келіп тұр а?
Энби мойның ашты да,бала кездегі бар тыртығын көрсетті.Бұл тырттық туылғалы бар еді,бұл тырттықты көре сала Пан Энбидің бала кезің бірден есіңе түсірді.
Оның көздері үлкейіп,қолдары дірілдеп кетті.Тұрған жерінен жерге жығыла кетіп:Кешіріңіз мені мұрагер.Кешіріңіз өтінемін.Менің жанымды ала көрмеңіз.Маған аяушылық беріңіз өтінемін.Менің еш кінәм жоқ,күн көру үшін Хуан әулетінің қол астына кірдім.Өтінемін кешіріңіз мені. – жылай сөйлеп.
Энби:Не істеп жатсың Пан аға,тұр тезірек.Біреулер көріп қойса қазір. – жан жағына қарап.
Энби:Мен бұл жерге сенен өш алу үшін келмедім,қане тұр.
Пан:Сен...сен қалай тірі қалдың? Көз алдымда сені пышақтап еді ғой,балам.
Энби:Ол мен емес,мені әкемнің көмекшісі қорғап қалды.Міне солай тірі қалдым,ал ендігібар ойым императордан өш алу.Ал сен соған көмектес Пан аға.
Пан:Мен не істей аламын балам ау? Сол баяғы қарап күтетін көмекшімін.
Энби:Бірақ,сен сарайда не болып жатқанын бәрінен хабардарсын ғой.Маған жаңалықтарды жеткізіп отыр.Император болғанымда сені де тыс қалдырмаймын.
Бір сәтте сарай ішінде адамдар шулап ,дүрбелең болып кетті.Энби мен Пан түсінбей ішке кірген еді,қарауылдар Коззиді қоршай қорғап тұр.Пан жүгіріп жаңдарына барған еді,Коззи көздерінен жас тама, үлкен бөлмеге қарай жүгірді.
Энби:Не болып жатыр? Пан аға?
Пан:Шамасы Императорға қастаңдық жасалды.- дауысы дірілдей.
Энби Коззидің артынан жүгіре, оның қолынан шап беріп ұстап:Мұрагер сізге ол жаққа болмайды.Сізге де қастаңдық жасалуы мүмкін.
Коззи:Жоламай ары кет. – қолын жұлып алып,император бөлмесіне жүгіріп кетті.
Энби:Қарғыс атқыр! Қайсысы ол жолыма бөгет болып,императорды менен
бұрын өлтірген?! Қай оңбаған?! Көзің құртпасам бірден – жоспарының қүл талқаны шыққанына ашуы келе.
Императорға қастаңдық жасалғаннан кейін 3 күн өтті.
Шығарып салу рәсімі.
Коззи қайғыдан әлі есің жинай алмауда,күні түні әкесінің бет бейнесі елестеп шизофрения болғанын іштей сезуде.
Императордың денесіне күнде адамдар келіп тағзым жасап кетуде,бұл сәтте сырттан қарап отыратын жақындары.
Коззидің жаңына ханзада Джо Хен келіп отыра:Қатты қайғыра бермеңіз,мұрагер.Бұлай,құлай берсеңіз халықты кім басқармақ м?- тиіссе сөйлеп.
Сол сәтте Коззидің есіңе Кэйдтің өлер алдында айтқан сөздері есіңе түсіп кетті.
«Сенің ертең әкең өледі,оныСо Джо хен өлтіреді де таққа бас бұрады Коззи!»
Коззидің ашудан көздері қызарып кетті,бірден Джо Хенның жағасынан ұстап :Ашуымды келтірмей жайына кет,енді бір артық сөйлесең көзіңді құратымын.- деді де орнынан тұрып бөлмесіне кетті.
Түн.
Коззи азаннан бері ішімдік ішуін тоқтатпауда, Пан әрең дегенде жуындыруға көңдіріп,киіндірмекші еді Коззи қарсыласа көңбей қойды.Бұл жағдайды сыртта бақылап тұрған Энби жақын келді де:Пан аға,болмаса мен киіндірейін.
Пан:Жоға,өзім киіндіремін бара бере ғой.
Энби:Күшіңіз жетпейді,маған беріңіз
Пан сыртқа су алып келуге шығып кетті.Бөлмеде тек Коззи мен Энби.
Энби оған көз тастады,тура алдында есің білмейтін киімсіз тыр жалаңаш мұрагер Коззи.
Энби жейделі көйлекті алып,Коззидің қолдарын алып өзіне тарта тұрғызып еді,Коззи көздерін аша алмай:Сен кімсің өзі? Неге тым әдемісің? А? Әттең, саған тиісе алмаймын сен меңдік емессің.Кэйдтікісің ғой -төсекке құлай.
Энби:Недейсің? Кэйд? – шыңтағымен жерді тірей, оны бетіне жақындай.
Коззи оның беттің ұстап өзіңе өте жақын тартты да,ерінінен қысып сүйді.
7 БӨЛІМ
Кэйд мұз болып қатқаннан кейін ритуал аяқталып, Коззи есін білмей жерге құлап түсті.
— Пан: Мұрагер, мұрагер… — оны құшақтап, басын сипай, шаманға қарап:
— Пан: Мұрагерге не болды?!Неге есінен танып қалды?!
— Шаман: Кэйдті мәңгілік мұзға жібердік. Соңы көтере алмай есінен танып қалды. Бірақ мұрагерде бәрі жақсы, алаңдама.
Кіші сарай.
Коззи есін жиып, көзін ашса, дәл бетіне тақалып Пан қарап тұр.
— Коззи: Не істеп тұрсың, Пан аға? — бұртия.
— Пан: Ее, мұрагерім менің, сен екенсің. Шынымен де бұл Кэйд деген арамзадан құтылдық-ау, — қуанып, қолымен шапалақтап.
— Коззи: Ақырын, ақырын. Біреу естіп қояр.
— Коззи: Бүгін базардағы тігінханама барамын. Қарапайым киім дайындашы.
— Пан: Жақсы, мұрагерім.
Коззи ақырын орнынан тұрып, жіптерін тексеру үшін өзінің жеке шкафын ашып еді, бір бүктеліп жатқан ақ қағазды көрді. Ашып қараса, ішінде оққағар Керидің, яғни Энбидің суреті салынған екен. Астына “Мәңгілік махаббатым” деп жазылған. Бұны Кэйд салған ғой, демек Кэйд Кериге ғашық болған ба деп ойланып қалды да, бұны ешкімге көрсетпей лақтыру керек деп, қалтасына сала салды. Тамақтанып болған соң тігінханаға жолға шықты.
Тігінханаға барар жол.
Тек Коззи мен Энби, өзге ешкім жоқ.
— Энби: Тігінханаға қашаннан бері баратын болған? Не істейді ол жерде? — артынан ере, Коззиді бақылай.
Бірде алдынан шөп салынған арбамен бір бала жүгіріп шығып, Коззиді қағып кетті. Энби жүгіріп келіп, уайымдап:
— Мұрагер, сізде бәрі жақсы ма? Ешбір жеріңіз ауырмады ма?
— Коззи: Иә, бәрі жақсы, — қолдарын дереу тартып алып, орнынан тезірек тұрып кетті.
Энби Коззиден бір суықтықты байқағандай болды. Бөтен біреу секілді — бұрынғыдай ойнап-күлген, жымиған көзқарас жоқ.
Коззи тұрып бара жатып, қалтасынан ақ қағаздың түсіп қалғанын байқамады. Энби бұл қағазды көріп қалып, ашып қарап еді. Ішінен өз бет-бейнесін көріп, астындағы сөзді оқығаннан сасып қалды.
— Энби іштей: Менің суретімді салып, неге қалтасына салып жүр? Мұрагер мені жақсы көре ме? — бұл ойлардан жүрегі тез соғып кетті. Қобалжығаннан бұл қағазды не істерін білмей, бір орында тұрып қалды.
Коззи тігінхананың есігін ашып жатып, артынан еріп келген Энбиге:
— Коззи: Сен кете берсең болады, — суық үнмен.
— Энби: Сізді жалғыз қалдыра алмаймын, мұрагер, — ерекше жымия қарап. Жаңағы сурет пен сөзден кейін көңіл күйі көтеріле.
Коззи түсінбей қарап тұрды да:
— Мен бұл жерде шығармашылықпен айналысамын. Маған кедергі жасайсың, — столдағы жіптерді орнына қоя.
— Энби: Ал сізге біреу шабуылдаса ше? Жоқ, — еркелей сөйлеп.
— Коззи: Мыжымай кетші, — жаман қарап.
— Энби: Сізді бір бұрышта отырып тосамын, алаңдамаңыз!
Коззи басын шайқап, өз ісіне кірісті.
Энбидің бұл ақ қағаздан мүлде хабары жоқ, оны Кэйд салғанын қайдан білсін — жай ғана ұялғаннан осындай суықтық шығар деп ойлады. Басында мүлдем мұрагерді өлтіру мақсатында келген Энбидің жоспары түгелінен өзгерді. Мұрагер арқылы басқаратын орынға дейін барып, императордан өш алу, ал жазықсыз мұрагерге жоламай, осылай әкем мен анамның өшін аламын деп өзің іштей жұбатты.
Энбидің де әкесі ауқатты кісі болған. Коззидің әкесі мен Энбидің әкесі бірге қосылып жерді қорғағаннан, екеуінің балалық шағы бірге өтті. Алайда Энби оны таныса да, Коззиге өзі жайлы айта алмайды. Айтса, қиындық туындап, бірден басы шабыларын білді.
Кешкі кіші сарай.
Коззи тігінханадан келгеннен кейін оны император шақырып алып кетті. Сыртта Энби мен Пан және бірнеше оққағар қалды. Энби осы сәтті пайдаланып, Панға өзінің кім екенін айтуға дайындалды.
— Энби: Пан аға? — қолын түртіп.
— Пан: Ау, не болды? — қабағын шытып қарап.
— Энби: Сізбен жеке сөйлескім келеді.
Сыртқы дала.
— Пан: Не болды? Айта бер. Бірақ бірден айтайын, саған сарайдағы құпияларды айтатын жайым жоқ. Егер қыздар жайлы сұрасаң, босқа қиялдама — ол қыздар тек мұрагерлерге арналған.
— Энби: Жоға, Пан аға, не айтып кеттің?
— Пан: Қарның ашып жүр ме? Асханадан қосымша тамақ сұратайын ба?
— Энби: Айтарым басқа, Пан аға! — басын шайқап.
— Пан: Ал енді тез айт.
— Энби: Пан аға, көз алдыңда жүргеніме біраз болды. Ал сен менің кім екенімді әлі байқамадың.
— Пан: Менің Кери деген туысым жоқ сияқты еді ғой? — ойлана қарап.
Кэйд мұз болып қатқаннан кейін ритуал аяқталып, Коззи есін білмей жерге құлап түсті.
— Пан: Мұрагер, мұрагер… — оны құшақтап, басын сипай, шаманға қарап:
— Пан: Мұрагерге не болды?!Неге есінен танып қалды?!
— Шаман: Кэйдті мәңгілік мұзға жібердік. Соңы көтере алмай есінен танып қалды. Бірақ мұрагерде бәрі жақсы, алаңдама.
Кіші сарай.
Коззи есін жиып, көзін ашса, дәл бетіне тақалып Пан қарап тұр.
— Коззи: Не істеп тұрсың, Пан аға? — бұртия.
— Пан: Ее, мұрагерім менің, сен екенсің. Шынымен де бұл Кэйд деген арамзадан құтылдық-ау, — қуанып, қолымен шапалақтап.
— Коззи: Ақырын, ақырын. Біреу естіп қояр.
— Коззи: Бүгін базардағы тігінханама барамын. Қарапайым киім дайындашы.
— Пан: Жақсы, мұрагерім.
Коззи ақырын орнынан тұрып, жіптерін тексеру үшін өзінің жеке шкафын ашып еді, бір бүктеліп жатқан ақ қағазды көрді. Ашып қараса, ішінде оққағар Керидің, яғни Энбидің суреті салынған екен. Астына “Мәңгілік махаббатым” деп жазылған. Бұны Кэйд салған ғой, демек Кэйд Кериге ғашық болған ба деп ойланып қалды да, бұны ешкімге көрсетпей лақтыру керек деп, қалтасына сала салды. Тамақтанып болған соң тігінханаға жолға шықты.
Тігінханаға барар жол.
Тек Коззи мен Энби, өзге ешкім жоқ.
— Энби: Тігінханаға қашаннан бері баратын болған? Не істейді ол жерде? — артынан ере, Коззиді бақылай.
Бірде алдынан шөп салынған арбамен бір бала жүгіріп шығып, Коззиді қағып кетті. Энби жүгіріп келіп, уайымдап:
— Мұрагер, сізде бәрі жақсы ма? Ешбір жеріңіз ауырмады ма?
— Коззи: Иә, бәрі жақсы, — қолдарын дереу тартып алып, орнынан тезірек тұрып кетті.
Энби Коззиден бір суықтықты байқағандай болды. Бөтен біреу секілді — бұрынғыдай ойнап-күлген, жымиған көзқарас жоқ.
Коззи тұрып бара жатып, қалтасынан ақ қағаздың түсіп қалғанын байқамады. Энби бұл қағазды көріп қалып, ашып қарап еді. Ішінен өз бет-бейнесін көріп, астындағы сөзді оқығаннан сасып қалды.
— Энби іштей: Менің суретімді салып, неге қалтасына салып жүр? Мұрагер мені жақсы көре ме? — бұл ойлардан жүрегі тез соғып кетті. Қобалжығаннан бұл қағазды не істерін білмей, бір орында тұрып қалды.
Коззи тігінхананың есігін ашып жатып, артынан еріп келген Энбиге:
— Коззи: Сен кете берсең болады, — суық үнмен.
— Энби: Сізді жалғыз қалдыра алмаймын, мұрагер, — ерекше жымия қарап. Жаңағы сурет пен сөзден кейін көңіл күйі көтеріле.
Коззи түсінбей қарап тұрды да:
— Мен бұл жерде шығармашылықпен айналысамын. Маған кедергі жасайсың, — столдағы жіптерді орнына қоя.
— Энби: Ал сізге біреу шабуылдаса ше? Жоқ, — еркелей сөйлеп.
— Коззи: Мыжымай кетші, — жаман қарап.
— Энби: Сізді бір бұрышта отырып тосамын, алаңдамаңыз!
Коззи басын шайқап, өз ісіне кірісті.
Энбидің бұл ақ қағаздан мүлде хабары жоқ, оны Кэйд салғанын қайдан білсін — жай ғана ұялғаннан осындай суықтық шығар деп ойлады. Басында мүлдем мұрагерді өлтіру мақсатында келген Энбидің жоспары түгелінен өзгерді. Мұрагер арқылы басқаратын орынға дейін барып, императордан өш алу, ал жазықсыз мұрагерге жоламай, осылай әкем мен анамның өшін аламын деп өзің іштей жұбатты.
Энбидің де әкесі ауқатты кісі болған. Коззидің әкесі мен Энбидің әкесі бірге қосылып жерді қорғағаннан, екеуінің балалық шағы бірге өтті. Алайда Энби оны таныса да, Коззиге өзі жайлы айта алмайды. Айтса, қиындық туындап, бірден басы шабыларын білді.
Кешкі кіші сарай.
Коззи тігінханадан келгеннен кейін оны император шақырып алып кетті. Сыртта Энби мен Пан және бірнеше оққағар қалды. Энби осы сәтті пайдаланып, Панға өзінің кім екенін айтуға дайындалды.
— Энби: Пан аға? — қолын түртіп.
— Пан: Ау, не болды? — қабағын шытып қарап.
— Энби: Сізбен жеке сөйлескім келеді.
Сыртқы дала.
— Пан: Не болды? Айта бер. Бірақ бірден айтайын, саған сарайдағы құпияларды айтатын жайым жоқ. Егер қыздар жайлы сұрасаң, босқа қиялдама — ол қыздар тек мұрагерлерге арналған.
— Энби: Жоға, Пан аға, не айтып кеттің?
— Пан: Қарның ашып жүр ме? Асханадан қосымша тамақ сұратайын ба?
— Энби: Айтарым басқа, Пан аға! — басын шайқап.
— Пан: Ал енді тез айт.
— Энби: Пан аға, көз алдыңда жүргеніме біраз болды. Ал сен менің кім екенімді әлі байқамадың.
— Пан: Менің Кери деген туысым жоқ сияқты еді ғой? — ойлана қарап.
— Энби: Алдымен мені тыңдашы.
— Энби: Кезінде жауыздықпен өлтірілген Тян Яо императордың тұңғыш ұлы — Хуан Энбимін.
— Пан: Сен кімді алдағың келіп тұр, ә?
Энби түймелерін суыртып мойнын ашты да, бала кезден бар тыртығын көрсетті. Бұл тыртық туылғалы бар еді. Оны көре сала Панның есіне Энбидің бала кезі бірден түсті. Көздері үлкейіп, қолдары дірілдеп кетті. Тұрған жерінен жерге жығыла кетіп:
— Кешіріңіз мені, мұрагер. Кешіріңіз, өтінемін. Менің жанымды ала көрмеңіз. Маған аяушылық беріңіз, өтінемін. Менің еш кінәм жоқ, күн көру үшін Хуан әулетінің қол астына кірдім. Өтінемін, кешіріңіз мені, — жылай сөйлеп.
— Энби: Не істеп жатырсың, Пан аға, тұр тезірек. Біреулер көріп қойса қазір, — жан-жағына қарап.
— Мен бұл жерге сенен өш алу үшін келмедім. Қане, тұр.
— Пан: Сен… сен қалай тірі қалдың? Көз алдымда сені пышақтап еді ғой, балам.
— Энби: Ол мен емес. Мені әкемнің көмекшісі қорғап қалды. Міне, солай тірі қалдым. Ал ендігі бар ойым — императордан өш алу. Ал сен соған көмектес, Пан аға.
— Пан: Мен не істей аламын, балам-ау? Сол баяғы қарап күтетін көмекшімін.
— Энби: Бірақ сен сарайда не болып жатқанынан бәрінен хабардарсың ғой. Маған жаңалықтарды жеткізіп отыр. Император болғанымда сені де тыс қалдырмаймын.
Бір сәтте сарай ішінде адамдар шулап, дүрбелең болып кетті. Энби мен Пан түсінбей ішке кірген еді, қарауылдар Коззиді қоршап, қорғап тұр,ол көздерінен жас тама, үлкен бөлмеге қарай жүгірді.
— Энби: Не болып жатыр, Пан аға?
— Пан: Шамасы, императорға қастандық жасалды, — дауысы дірілдей.
Энби Коззидің артынан жүгіріп, оның қолынан шап беріп ұстап:
— Мұрагер, сізге ол жаққа болмайды. Сізге де қастандық жасалуы мүмкін.
— Коззи: Жапыспай құры, — қолын жұлып алып, император бөлмесіне жүгіріп кетті.
— Энби: Қарғыс атқыр! Қайсысы ол жолыма бөгет болып, императорды менен бұрын өлтірген?! Қай оңбаған?! Көзіңді құртпасам бірден! — жоспарының күл-талқаны шыққанына ашуы келіп.
Императорға қастандық жасалғаннан кейін 3 күн өтті.
Шығарып салу рәсімі.
Коззи қайғыдан әлі есін жинай алмауда, күні-түні әкесінің бет-бейнесі елестеп, шизофрения болғанын іштей сезуде.
Императордың денесіне күнде адамдар келіп тағзым жасап кетіп жатыр. Бұл сәтте сырттан қарап отыратын жақындары.
Коззидің жанына ханзада Джо Хен келіп отырып:
— Қатты қайғыра бермеңіз, мұрагер. Бұлай құлай берсеңіз, халықты кім басқармақ? — тиісіп сөйлеп.
Сол сәтте Коззидің есіне Кэйдтің өлер алдында айтқан сөздері түсіп кетті.
«Сенің ертең әкең өледі, оны Со Джо Хен өлтіреді де таққа бас бұрады, Коззи!»
Коззидің ашудан көздері қызарып кетті. Бірден Джо Хеннің жағасынан ұстап:
— Ашуымды келтірмей жайыңа кет. Енді бір артық сөйлесең, көзіңді құртамын!!!— деді де орнынан тұрып, бөлмесіне кетті.
Түн.
Коззи азаннан бері ішімдік ішуін тоқтатпады. Пан әрең дегенде жуындыруға көндіріп, киіндірмекші еді, Коззи қарсыласып, көнбей қойды. Бұл жағдайды сыртта бақылап тұрған Энби жақын келді де:
— Пан аға, болмаса мен киіндірейін.
— Пан: Жоға, өзім киіндіремін, бара бер ғой.
— Энби: Күшіңіз жетпейді, маған беріңіз.
Пан сыртқа су алып келуге шығып кетті. Бөлмеде тек Коззи мен Энби қалды.
Энби оған көз тастады — тура алдында есін білмейтін, киімсіз, тыр жалаңаш мұрагер Коззи.
Энби жейделі көйлекті алып, Коззидің қолдарынан ұстап, өзіне тартып тұрғызды. Коззи көздерін аша алмай:
— Сен кімсің өзі? М? Неге тым әдемісің? Аа? Әттең, саған тиісе алмаймын, сен мендік емессің. Кэйдтікісің ғоой, — деп төсекке құлады.
— Энби: Не дейсіз? Кэйд? — шынтағымен жерді тірей, оның бетіне жақындай түсті.
Коззи оның көздеріне ұзақ қарап тұрды да ,бетін ұстап өзіне өте жақын тартып ерінінен қысып сүйді.
— Энби: Кезінде жауыздықпен өлтірілген Тян Яо императордың тұңғыш ұлы — Хуан Энбимін.
— Пан: Сен кімді алдағың келіп тұр, ә?
Энби түймелерін суыртып мойнын ашты да, бала кезден бар тыртығын көрсетті. Бұл тыртық туылғалы бар еді. Оны көре сала Панның есіне Энбидің бала кезі бірден түсті. Көздері үлкейіп, қолдары дірілдеп кетті. Тұрған жерінен жерге жығыла кетіп:
— Кешіріңіз мені, мұрагер. Кешіріңіз, өтінемін. Менің жанымды ала көрмеңіз. Маған аяушылық беріңіз, өтінемін. Менің еш кінәм жоқ, күн көру үшін Хуан әулетінің қол астына кірдім. Өтінемін, кешіріңіз мені, — жылай сөйлеп.
— Энби: Не істеп жатырсың, Пан аға, тұр тезірек. Біреулер көріп қойса қазір, — жан-жағына қарап.
— Мен бұл жерге сенен өш алу үшін келмедім. Қане, тұр.
— Пан: Сен… сен қалай тірі қалдың? Көз алдымда сені пышақтап еді ғой, балам.
— Энби: Ол мен емес. Мені әкемнің көмекшісі қорғап қалды. Міне, солай тірі қалдым. Ал ендігі бар ойым — императордан өш алу. Ал сен соған көмектес, Пан аға.
— Пан: Мен не істей аламын, балам-ау? Сол баяғы қарап күтетін көмекшімін.
— Энби: Бірақ сен сарайда не болып жатқанынан бәрінен хабардарсың ғой. Маған жаңалықтарды жеткізіп отыр. Император болғанымда сені де тыс қалдырмаймын.
Бір сәтте сарай ішінде адамдар шулап, дүрбелең болып кетті. Энби мен Пан түсінбей ішке кірген еді, қарауылдар Коззиді қоршап, қорғап тұр,ол көздерінен жас тама, үлкен бөлмеге қарай жүгірді.
— Энби: Не болып жатыр, Пан аға?
— Пан: Шамасы, императорға қастандық жасалды, — дауысы дірілдей.
Энби Коззидің артынан жүгіріп, оның қолынан шап беріп ұстап:
— Мұрагер, сізге ол жаққа болмайды. Сізге де қастандық жасалуы мүмкін.
— Коззи: Жапыспай құры, — қолын жұлып алып, император бөлмесіне жүгіріп кетті.
— Энби: Қарғыс атқыр! Қайсысы ол жолыма бөгет болып, императорды менен бұрын өлтірген?! Қай оңбаған?! Көзіңді құртпасам бірден! — жоспарының күл-талқаны шыққанына ашуы келіп.
Императорға қастандық жасалғаннан кейін 3 күн өтті.
Шығарып салу рәсімі.
Коззи қайғыдан әлі есін жинай алмауда, күні-түні әкесінің бет-бейнесі елестеп, шизофрения болғанын іштей сезуде.
Императордың денесіне күнде адамдар келіп тағзым жасап кетіп жатыр. Бұл сәтте сырттан қарап отыратын жақындары.
Коззидің жанына ханзада Джо Хен келіп отырып:
— Қатты қайғыра бермеңіз, мұрагер. Бұлай құлай берсеңіз, халықты кім басқармақ? — тиісіп сөйлеп.
Сол сәтте Коззидің есіне Кэйдтің өлер алдында айтқан сөздері түсіп кетті.
«Сенің ертең әкең өледі, оны Со Джо Хен өлтіреді де таққа бас бұрады, Коззи!»
Коззидің ашудан көздері қызарып кетті. Бірден Джо Хеннің жағасынан ұстап:
— Ашуымды келтірмей жайыңа кет. Енді бір артық сөйлесең, көзіңді құртамын!!!— деді де орнынан тұрып, бөлмесіне кетті.
Түн.
Коззи азаннан бері ішімдік ішуін тоқтатпады. Пан әрең дегенде жуындыруға көндіріп, киіндірмекші еді, Коззи қарсыласып, көнбей қойды. Бұл жағдайды сыртта бақылап тұрған Энби жақын келді де:
— Пан аға, болмаса мен киіндірейін.
— Пан: Жоға, өзім киіндіремін, бара бер ғой.
— Энби: Күшіңіз жетпейді, маған беріңіз.
Пан сыртқа су алып келуге шығып кетті. Бөлмеде тек Коззи мен Энби қалды.
Энби оған көз тастады — тура алдында есін білмейтін, киімсіз, тыр жалаңаш мұрагер Коззи.
Энби жейделі көйлекті алып, Коззидің қолдарынан ұстап, өзіне тартып тұрғызды. Коззи көздерін аша алмай:
— Сен кімсің өзі? М? Неге тым әдемісің? Аа? Әттең, саған тиісе алмаймын, сен мендік емессің. Кэйдтікісің ғоой, — деп төсекке құлады.
— Энби: Не дейсіз? Кэйд? — шынтағымен жерді тірей, оның бетіне жақындай түсті.
Коззи оның көздеріне ұзақ қарап тұрды да ,бетін ұстап өзіне өте жақын тартып ерінінен қысып сүйді.
1.Қылмыстық құқық кроссворд
2.Силлабус жауап
3.Қылмыстық кодекс қарау
4.Қылмыс құрамының түсінігі(қылмыстң объектісі,субъектісі, объективтік және субъективті жағы)баяндама
2.Силлабус жауап
3.Қылмыстық кодекс қарау
4.Қылмыс құрамының түсінігі(қылмыстң объектісі,субъектісі, объективтік және субъективті жағы)баяндама
Қылмыс құрамының түсінігі(қылмыстң объектісі,субъектісі, объективтік және субъективті жағы) баяндама жасап берші,қатессіз,ғылымдардың да пікірін қосып
Қылмыс құрамының түсінігі және оның элементтері
Кіріспе
Қылмыс құрамы – қылмыстық құқық ғылымындағы іргелі ұғымдардың бірі. Ол – белгілі бір әрекетті қылмыс деп тану үшін қылмыстық заңда көрсетілген объективтік және субъективтік белгілердің жиынтығы. Қылмыс құрамының болуы – қылмыстық жауаптылықтың жалғыз әрі жеткілікті заңды негізі.
Қылмыстық құқық теориясында бұл ұғым латынның corpus delicti («қылмыстың денесі», «қылмыстың негізі») терминімен байланысты қарастырылады. Ғалымдардың пікірінше, қылмыс құрамы – бұл заңда бекітілген модель. Нақты іс-әрекет осы модельдің белгілеріне сәйкес келген жағдайда ғана ол қылмыс деп танылады.
Қылмыс құрамы төрт элементтен тұрады:
1. Қылмыстың объектісі
2. Қылмыстың объективтік жағы
3. Қылмыстың субъектісі
4. Қылмыстың субъективтік жағы
Бұл элементтер өзара тығыз байланысты және біреуінің болмауы қылмыс құрамының жоқтығын білдіреді.
⸻
1. Қылмыстың объектісі
Қылмыстың объектісі – қылмыстық заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастар. Яғни қылмыс сол қатынастарға зиян келтіреді немесе зиян келтіру қаупін тудырады.
Объектінің маңызы
Объект қылмыстың қоғамға қауіптілік дәрежесін айқындайды. Мысалы, адам өміріне қол сұғу меншікке зиян келтіруден әлдеқайда қауіпті болып саналады. Сондықтан объект қылмыстарды жүйелеуде және саралауда маңызды рөл атқарады.
Объектінің түрлері
1. Жалпы объект – қылмыстық заң қорғайтын барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы.
2. Тектік (топтық) объект – біртекті қоғамдық қатынастар (мысалы, жеке адамға қарсы қылмыстар, меншікке қарсы қылмыстар).
3. Тікелей объект – нақты бір қылмыс арқылы зиян келтірілетін қоғамдық қатынас.
Кейбір жағдайларда қосымша объект те болады (мысалы, қарақшылық кезінде меншікпен қатар адамның денсаулығына да зиян келуі мүмкін).
Ғылыми көзқарастар
Қылмыстық құқық теориясында объект мәселесі терең зерттелген. Белгілі ғалымдар объектіні «қоғамдық қатынастар жүйесі» деп қарастырады. Кейбір авторлар объектіні «құқықтық игілік» (жизненные блага) ұғымымен байланыстырады. Бұл бағытта неміс құқық теориясындағы «Rechtsgut» концепциясы кең таралған, онда объект құқықпен қорғалатын әлеуметтік құндылық ретінде түсіндіріледі.
⸻
2. Қылмыстың объективтік жағы
Объективтік жағы – қылмыстың сыртқы көрінісі, яғни адамның қоғамға қауіпті әрекеті немесе әрекетсіздігі және одан туындайтын салдар.
Міндетті белгілері
• Қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік
• Қоғамға қауіпті салдар (материалдық құрамда)
• Себепті байланыс
Факультативтік белгілері
• Қылмыс жасау уақыты
• Орны
• Тәсілі
• Құралы
• Жағдайы
Бұл белгілер кейбір құрамдарда міндетті сипатқа ие болуы мүмкін.
Материалдық және формальдық құрам
• Материалдық құрамда зиянның нақты туындауы міндетті (мысалы, денсаулыққа зиян келтіру).
• Формальдық құрамда әрекеттің өзі жеткілікті (мысалы, заңсыз қару сақтау).
Себепті байланыс
Себепті байланыс – әрекет пен салдар арасындағы тікелей байланыс. Егер салдар адамның әрекетінен туындамаса, объективтік жағы болмайды.
Ғалымдар объективтік жақты қылмыстың «сыртқы қаңқасы» деп атайды, өйткені дәл осы элемент арқылы қылмыс нақты өмірде көрініс табады.
⸻
3. Қылмыстың субъектісі
Қылмыстың субъектісі – қылмыс жасаған, есі дұрыс және заңда белгіленген жасқа толған жеке тұлға.
Міндетті белгілері
1. Жеке тұлға болуы
2. Есінің дұрыстығы
3. Қылмыстық жауаптылық жасына толуы
Жалпы жас – 16 жас. Кейбір ауыр қылмыстар үшін – 14 жас.
Есі дұрыстық
Есі дұрыстық – адамның өз әрекетінің мәнін түсінуі және оны басқара алу қабілеті. Есі дұрыс емес адам қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, бірақ оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін.
Арнайы субъект
Кейбір қылмыстарды тек арнайы белгілері бар тұлғалар жасай алады (мысалы, лауазымды адам, әскери қызметкер, ата-ана). Бұл жағдайда арнайы белгі құрамның міндетті шарты болып табылады.
Ғылыми әдебиеттерде субъект ұғымы «қылмыстық жауаптылықтың тасымалдаушысы» ретінде сипатталады.
⸻
4. Қылмыстың субъективтік жағы
Субъективтік жағы – адамның өз әрекетіне және оның салдарына психикалық қатынасы.
Негізгі элемент – кінә
Кінә екі нысанда болады:
1. Қасақаналық
Кіріспе
Қылмыс құрамы – қылмыстық құқық ғылымындағы іргелі ұғымдардың бірі. Ол – белгілі бір әрекетті қылмыс деп тану үшін қылмыстық заңда көрсетілген объективтік және субъективтік белгілердің жиынтығы. Қылмыс құрамының болуы – қылмыстық жауаптылықтың жалғыз әрі жеткілікті заңды негізі.
Қылмыстық құқық теориясында бұл ұғым латынның corpus delicti («қылмыстың денесі», «қылмыстың негізі») терминімен байланысты қарастырылады. Ғалымдардың пікірінше, қылмыс құрамы – бұл заңда бекітілген модель. Нақты іс-әрекет осы модельдің белгілеріне сәйкес келген жағдайда ғана ол қылмыс деп танылады.
Қылмыс құрамы төрт элементтен тұрады:
1. Қылмыстың объектісі
2. Қылмыстың объективтік жағы
3. Қылмыстың субъектісі
4. Қылмыстың субъективтік жағы
Бұл элементтер өзара тығыз байланысты және біреуінің болмауы қылмыс құрамының жоқтығын білдіреді.
⸻
1. Қылмыстың объектісі
Қылмыстың объектісі – қылмыстық заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастар. Яғни қылмыс сол қатынастарға зиян келтіреді немесе зиян келтіру қаупін тудырады.
Объектінің маңызы
Объект қылмыстың қоғамға қауіптілік дәрежесін айқындайды. Мысалы, адам өміріне қол сұғу меншікке зиян келтіруден әлдеқайда қауіпті болып саналады. Сондықтан объект қылмыстарды жүйелеуде және саралауда маңызды рөл атқарады.
Объектінің түрлері
1. Жалпы объект – қылмыстық заң қорғайтын барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы.
2. Тектік (топтық) объект – біртекті қоғамдық қатынастар (мысалы, жеке адамға қарсы қылмыстар, меншікке қарсы қылмыстар).
3. Тікелей объект – нақты бір қылмыс арқылы зиян келтірілетін қоғамдық қатынас.
Кейбір жағдайларда қосымша объект те болады (мысалы, қарақшылық кезінде меншікпен қатар адамның денсаулығына да зиян келуі мүмкін).
Ғылыми көзқарастар
Қылмыстық құқық теориясында объект мәселесі терең зерттелген. Белгілі ғалымдар объектіні «қоғамдық қатынастар жүйесі» деп қарастырады. Кейбір авторлар объектіні «құқықтық игілік» (жизненные блага) ұғымымен байланыстырады. Бұл бағытта неміс құқық теориясындағы «Rechtsgut» концепциясы кең таралған, онда объект құқықпен қорғалатын әлеуметтік құндылық ретінде түсіндіріледі.
⸻
2. Қылмыстың объективтік жағы
Объективтік жағы – қылмыстың сыртқы көрінісі, яғни адамның қоғамға қауіпті әрекеті немесе әрекетсіздігі және одан туындайтын салдар.
Міндетті белгілері
• Қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік
• Қоғамға қауіпті салдар (материалдық құрамда)
• Себепті байланыс
Факультативтік белгілері
• Қылмыс жасау уақыты
• Орны
• Тәсілі
• Құралы
• Жағдайы
Бұл белгілер кейбір құрамдарда міндетті сипатқа ие болуы мүмкін.
Материалдық және формальдық құрам
• Материалдық құрамда зиянның нақты туындауы міндетті (мысалы, денсаулыққа зиян келтіру).
• Формальдық құрамда әрекеттің өзі жеткілікті (мысалы, заңсыз қару сақтау).
Себепті байланыс
Себепті байланыс – әрекет пен салдар арасындағы тікелей байланыс. Егер салдар адамның әрекетінен туындамаса, объективтік жағы болмайды.
Ғалымдар объективтік жақты қылмыстың «сыртқы қаңқасы» деп атайды, өйткені дәл осы элемент арқылы қылмыс нақты өмірде көрініс табады.
⸻
3. Қылмыстың субъектісі
Қылмыстың субъектісі – қылмыс жасаған, есі дұрыс және заңда белгіленген жасқа толған жеке тұлға.
Міндетті белгілері
1. Жеке тұлға болуы
2. Есінің дұрыстығы
3. Қылмыстық жауаптылық жасына толуы
Жалпы жас – 16 жас. Кейбір ауыр қылмыстар үшін – 14 жас.
Есі дұрыстық
Есі дұрыстық – адамның өз әрекетінің мәнін түсінуі және оны басқара алу қабілеті. Есі дұрыс емес адам қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, бірақ оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін.
Арнайы субъект
Кейбір қылмыстарды тек арнайы белгілері бар тұлғалар жасай алады (мысалы, лауазымды адам, әскери қызметкер, ата-ана). Бұл жағдайда арнайы белгі құрамның міндетті шарты болып табылады.
Ғылыми әдебиеттерде субъект ұғымы «қылмыстық жауаптылықтың тасымалдаушысы» ретінде сипатталады.
⸻
4. Қылмыстың субъективтік жағы
Субъективтік жағы – адамның өз әрекетіне және оның салдарына психикалық қатынасы.
Негізгі элемент – кінә
Кінә екі нысанда болады:
1. Қасақаналық
• Тікелей қасақаналық
• Жанама қасақаналық
2. Абайсыздық
• Менмендік (жеңілтектік)
• Немқұрайлылық
«Кінәсіз жауаптылық болмайды» қағидасы – қылмыстық құқықтың негізгі принципі.
Қосымша элементтер
• Ниет
• Мақсат
• Эмоциялық күй
Кейбір құрамдарда мақсат міндетті белгі болып табылады (мысалы, пайдакүнемдік мақсат).
Ғалымдардың пікірінше, субъективтік жақ қылмыстың ішкі мазмұнын ашып көрсетеді. Ол әрекеттің моральдық және психологиялық жағын айқындайды.
⸻
Қорытынды
Қылмыс құрамы – қылмыстық құқықтың теориялық және практикалық негізі. Оның төрт элементі:
• Объект – қорғалатын қоғамдық қатынас
• Объективтік жағы – әрекеттің сыртқы көрінісі
• Субъект – жауаптылыққа тартылатын тұлға
• Субъективтік жағы – адамның кінә нысаны
Бұл элементтердің бірлігі ғана қылмыстық жауаптылықты туындатады. Қылмыс құрамын дұрыс анықтау – заңдылықты, әділеттілікті және құқықтық мемлекеттің қағидаларын қамтамасыз етудің басты шарты.
Егер қажет болса, осы баяндамаға:
• нақты баптармен мысалдар,
• ғалымдардың дәйексөздері,
• пайдаланылған әдебиеттер тізімі,
• немесе презентация нұсқасын
дайындап бере аламын.
• Жанама қасақаналық
2. Абайсыздық
• Менмендік (жеңілтектік)
• Немқұрайлылық
«Кінәсіз жауаптылық болмайды» қағидасы – қылмыстық құқықтың негізгі принципі.
Қосымша элементтер
• Ниет
• Мақсат
• Эмоциялық күй
Кейбір құрамдарда мақсат міндетті белгі болып табылады (мысалы, пайдакүнемдік мақсат).
Ғалымдардың пікірінше, субъективтік жақ қылмыстың ішкі мазмұнын ашып көрсетеді. Ол әрекеттің моральдық және психологиялық жағын айқындайды.
⸻
Қорытынды
Қылмыс құрамы – қылмыстық құқықтың теориялық және практикалық негізі. Оның төрт элементі:
• Объект – қорғалатын қоғамдық қатынас
• Объективтік жағы – әрекеттің сыртқы көрінісі
• Субъект – жауаптылыққа тартылатын тұлға
• Субъективтік жағы – адамның кінә нысаны
Бұл элементтердің бірлігі ғана қылмыстық жауаптылықты туындатады. Қылмыс құрамын дұрыс анықтау – заңдылықты, әділеттілікті және құқықтық мемлекеттің қағидаларын қамтамасыз етудің басты шарты.
Егер қажет болса, осы баяндамаға:
• нақты баптармен мысалдар,
• ғалымдардың дәйексөздері,
• пайдаланылған әдебиеттер тізімі,
• немесе презентация нұсқасын
дайындап бере аламын.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет: түсінігі, механизмдері және даму институттары
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет: түсінігі, мазмұны, функциялары. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мінез-құлық: түсінігі, құрылымы, қалыптасу ерекшеліктері. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы азаматтық қоғамның рөлі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет: түсінігі, мазмұны, функциялары. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мінез-құлық: түсінігі, құрылымы, қалыптасу ерекшеліктері. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы азаматтық қоғамның рөлі.