جماعت دعوت و اصلاح

مولانا در نقد فقیهان

✍صدیق قطبی

تصریحات مولانا در نقدِ فقیهان، کم‌شمار است. اما در همان موارد، فشرده‌ی ارزیابی او را می‌شود یافت:

ای فقیه از بهرِ لِللّه علمِ عشق آموز تو
ز آنکه بعد از مرگ حلّ و حُرمت و ایجاب کو؟

خطاب او نکوهش‌گرانه نیست. دعوتی نیک‌خواهانه است. ترغیب می‌کند تا دانش عشق را فراگیرند. چرا که به باورِ او تمام دانش‌های ناظر به حلال و حرام و ایجاب و قبول، تا قبل از مرگ کارآمدند و به کار تمشیت و به‌سامان شدنِ کارِ این جهان می‌آیند. بسته به حیات این‌جهانی‌اند. به باور او آنچه در حیات ابدی سودمند است، دانش عشق است. گر چه این نوع دانش از مقوله ورزیدن و مهارت یافتن، از جنسِ چشم یافتن و بینا شدن است؛ نه انباشتن معلومات. ببینید نظر مولانا را درباره همه‌ی دانش‌های بشری:

«جمله‌ٔ علومِ عُلمای جهان که در عالَم کسب می‌کند تا لبِ گور است، دیگر پیشتر نمی‌گذرد.

چو مالْ این عِلم مانَد مُردِریگَت
نه تو مانی نه علمی که گزیدی

اما اعتقاد آن است که از آن عالم آمده است باز بدآن عالَم به‌هم می‌رود.»
(مناقب العارفین، به کوشش تحسین یازیجی، جلد اول، ص ۳۰۰، نشر دنیای کتاب، ۱۳۶۲)

می‌گوید علم نیز سرآخر مُرده‌ریگ و میراث تو می‌شود. در نظرِ او، هر دانشی جز دانشِ عشق، سرنوشتی همانندِ اموال دارد. با ما نمی‌آید، از ما به جا می‌مانَد. مانندِ تن ما که برجای می‌مانَد. آنچه با ما در ابدیت می‌مانَد چیزی است که سرشت ابدی دارد. چیزی است که با جانِ ما می‌آمیزد. رابیندرانات تاگور می‌گفت:

«روزی این را خواهم دانست
که مرگ را
هرگز
یارای آن نیست
که آن چه را روان‌مان یافته
از ما برباید،
چراکه یافته‌هایش با او یگانه‌اند.»

آیا به به همین دلیل نبود که شمس تبریزی می‌گفت:

«خاکِ کفشِ کهنِ یک عاشق راستین را ندهم به سرِ عاشقان و مشایخ روزگار.»(مقالات، تصحیح محمدعلی موحد، ص۹۱)

تعابیر مولانا در ارزیابی هر دانشی جز دانشِ عشق، گاهی گزنده و تحقیرآمیز است. می‌گوید همه علوم عقلی و نقلی، در خدمت سامان یافتن این جهانند. و این جهان در نظر او کفِ دریاست. طبیعی است که ارزیابی او هم از دانش‌های مرتبط به این کف، قرین تخفیف باشد. می‌گوید همه این علوم، علمِ «بنایِ آخور» اند و به کار «استبقای حیوان» می‌آیند. برای بقای بُعد حیوانی ما خوبند. برای حیات این‌جهانی ما. ارتباطی به ابدیت ندارند. به حیات‌های دیگر راهی نمی‌بَرند:

که تَعَلُّق با همین دنیاسْتَش
رَهْ به هفتم آسْمان بر نیسْتَش
(مثنوی، دفتر چهارم)

داوری او در گوش ما که در این روزگار زندگی می‌کنیم طنین خوبی ندارد. ما که می‌دانیم چقدر دانش‌های معمول و رایج بشری به کار می‌آیند. اما از منظر او نباید ساده گذشت و به بهانه‌ی طنین و تعبیرِ درشت، به آن اعتنا نکرد. اگر ابدیتی در پیش است، اگر جان ما در تمنّای حیاتی دیگر و برتر است، آن وقت می‌توانیم به منظر مولانا نزدیک شویم و دریابیم که چرا دانش‌های رایج، نردبانی به حیات‌ دیگر نیستند و به تعبیر دقیقِ او تنها نردبان این جهانند:

حسِّ دنیا نردبانِ این جهان
حسِّ دینی نردبانِ آسْمان
(مثنوی، دفتر اول)

تذکّر مولانا را باید به گوشِ جان شنید و ارج نهاد. دانشی که تنها تا لبِ گور می‌آید، هم‌ارزشِ دیگر داشته‌های عاریتی و وانهادنی ماست.

🔖پیوست:

«در این شک نیست که این فقیهان، زیرک‌اند و دَه اندر دَه[کامل و تمام‌عیار] می‌بینند در فن خود. ولیکن میان ایشان و آن عالَم، دیواری کشیده‌اند برای نظامِ یَجُوز ولایَجُوز! که اگر آن دیوار، حجاب‌شان نشود، هیچ آن را نخوانند و آن کار معطّل مانَد. و نظیر این، مولانای بزرگ[بهاءولد] فرموده است که آن عالَم به مانندِ دریایی است و این عالم، مثالِ کف. و خدای خواست که کف را معمور دارد، قومی را پشت به دریا کرد برای عمارت کفک. اگر ایشان به این مشغول نشوند، خلق یکدیگر را فنا کنند و از آن، خرابیِ کفک لازم آید.

پس خیمه‌ای است که زده‌اند برای شاه، و قومی را در عمارت این خیمه مشغول گردانیده. یکی می‌گوید که اگر من طناب نساختمی، خیمه چون راست آمدی؟! و آن دیگر می‌گوید که: اگر من میخ نسازم، طناب از کجا بندند؟! همه کس دانند که این‌همه، بندگان آن شاه‌اند که در خیمه خواهد نشستن و تفرّج معشوق خواهد کردن. پس اگر جولاه[بافنده]، ترکِ جولاهی کند برای طلب وزیری، همه‌ی عالَم برهنه و عور بمانند! پس او را در آن شیوه ذوقی بخشیدند که خرسند شده است.

پس این قوم را برای نظامِ عالَم کفک آفریده‌اند و عالم برای نظام آن ولی. خُنُک آن را که عالَم را برای نظام او آفریده باشند نه او را برای نظام عالم! پس هر یکی را در آن کار، خدای خرسندی و خوشی می‌بخشد که اگر او را صدهزار سال عمر باشد همان کار می‌کند و هر روز عشق او در آن کار بیشتر می‌شود و وی را در آن پیشه دقیقه‌ها می‌زاید و لذت‌ها و خوشی‌ها از آن می‌گیرد که: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ[اسراء، ۴۴].

👍1

1.44K viewsedited 05:46