بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

از شمارِ دو چشم، یک تن کم
وز شمارِ خرد، هزاران بیش

⚫ با دریغی ژرف و دلی اندوهگین، درگذشت استاد فرهیخته، پزشک نام‌آور و پیشکسوت پزشکی کودکان ایران، زنده‌یاد استاد دکتر غلامرضا خاتمی (۱۳۰۹–۱۴۰۵ خورشیدی) ـ بنیان‌گذار رشتهٔ گوارش کودکان در ایران، رئیس پیشین انجمن پزشکان کودکان ایران و از برجسته‌ترین شاگردان زنده‌یاد استاد دکتر محمد قریب، پدر پزشکی نوین کودکان ایران ـ را به خاندان ارجمند ایشان، فرهیختگان و پزشکان کشور، به‌ویژه استادان و همکاران پزشکی کودکان و شاگردان پرشمار آن بزرگوار، از ژرفای دل تسلیت می‌گویم.

نام زنده‌یاد پروفسور غلامرضا خاتمی با تاریخ پزشکی کودکان ایران و پایه‌گذاری و بالندگی دانش گوارش کودکان در این سرزمین پیوندی ناگسستنی دارد. آن استاد بلندپایه، زندگانی پربار خویش را با دانایی، فروتنی و پایبندی به ارزش‌های والای پزشکی، در راه درمان بیماران، آموزش نسل‌های پیاپی پزشکان و اعتلای دانش پزشکی سپری کردند و گنجینه‌ای گران‌سنگ از دانش، نیک‌منشی و مردم‌دوستی به یادگار نهادند.

زنده‌یاد پروفسور خاتمی، دارندهٔ بالاترین نشان علمیِ بنیاد آکادمیک جهانی پروفسور علیرضا یلدا در جهان پزشکی و نشان بین‌المللی پورسینا از سوی آکادمی پزشکان و دندان‌پزشکان ایرانی در آلمان بودند و از اعضای بلندپایهٔ هر دو نهاد علمی نیز به شمار می‌رفتند.

بی‌گمان، دستاوردهای دانشی، کوشش‌های ماندگار و شاگردان شایسته و اثرگذار ایشان، درخشان‌ترین یادگارهای نیک آن بزرگ‌مردند؛ شاگردانی که با گام‌نهادن در راه استاد و با آموزش، پژوهش و خدمت به بیماران، چراغ دانش و منش والای ایشان را نسل‌به‌نسل فروزان نگاه خواهند داشت.

از درگاه خداوند مهربان، برای روان پاک آن استاد بزرگ، آرامش و آمرزش جاودان و برای خاندان ارجمند ایشان، همکاران، دوستان و شاگردان آن بزرگوار، شکیبایی و بردباری خواستارم.

یادشان گرامی، نامشان جاودان و راهشان پررهرو باد.

پروفسور علیرضا رنجبر
رئیس بنیاد آکادمیک جهانی پروفسور علیرضا یلدا در جهان پزشکی
و
رئیس آکادمی پزشکان و دندان‌پزشکان ایرانی در آلمان

سوم مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی ـ ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ میلادی
بن، آلمان

بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

نگاهی به داده‌های واکسن آنفلوانزای Hualan موجود در ایران و درخواست هم‌اندیشی علمی از استادان و همکاران ارجمند

بر پایهٔ برگهٔ راهنمای واکسن Hualan که واپسین بازنگری آن در ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ انجام شده است، این فرآورده با نام Influenza Vaccine (Split Virion), Inactivated، ساخت شرکت Hualan Biological Vaccine Inc. در شین‌شیانگ، استان هنان چین، یک واکسن آنفلوانزای سه‌ظرفیتی، ویروس‌شکافته و غیرفعال (IIV3) است که با تکثیر ویروس‌های آنفلوانزا در جنین مرغ تولید می‌شود [1].
هر نوبت واکسن ۰٫۵ میلی‌لیتر است و ۱۵ میکروگرم هماگلوتینین (HA) از هر یک از سه سویهٔ زیر را دربر دارد:
A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09-like virus — 15 µg hemagglutinin

A/Darwin/1454/2025 (H3N2)-like virus — 15 µg hemagglutinin

B/Tokyo/EIS13-175/2025 (B/Victoria lineage)-like virus — 15 µg hemagglutinin [1]

در بخش «روش و مقدار مصرف» برگهٔ راهنما به‌روشنی آمده است که افراد ۳ ساله و بزرگ‌تر یک نوبت ۰٫۵ میلی‌لیتری دریافت کنند. بنابراین، بر پایهٔ برگهٔ راهنمای بازنگری‌شدهٔ سال ۲۰۲۶، این فرآورده برای افراد ۳ سال و بالاتر در نظر گرفته شده است [1]. برای کودکان زیر ۳ سال باید از فرآورده‌ای استفاده شود که به‌طور مشخص برای این گروه سنی مجوز مصرف داشته باشد.

بارداری و شیردهی

در بخش مربوط به گروه‌های ویژه در برگهٔ راهنمای Hualan آمده است که دربارهٔ زنان باردار و شیرده، دادهٔ اختصاصی از کارآزمایی‌های بالینی در دسترس نیست و کاربرد واکسن باید با احتیاط و پس از سنجش سود و خطر انجام گیرد [1].
با این همه، این عبارت را نباید به معنای منع کلی واکسن‌های غیرفعال آنفلوانزا در دوران بارداری دانست. سازمان جهانی بهداشت در موضع‌نامهٔ سال ۲۰۲۲ خود، زنان باردار را از گروه‌های مهم هدف واکسیناسیون آنفلوانزا می‌داند و شواهد موجود از ایمنی واکسن‌های غیرفعال آنفلوانزا در دوران بارداری پشتیبانی می‌کنند [2,3]. واکسیناسیون مادر، افزون بر محافظت از خودِ مادر، از راه انتقال پادتن‌های مادری می‌تواند در ماه‌های نخست زندگی نیز برای شیرخوار محافظت فراهم آورد.

حساسیت به تخم‌مرغ

دربارهٔ حساسیت به تخم‌مرغ باید میان متن برگهٔ راهنمای اختصاصی این فرآورده و شواهد و راهنماهای نوین واکسیناسیون تمایز قائل شد. واکسن Hualan با بهره‌گیری از جنین مرغ تولید می‌شود و در برگهٔ راهنمای آن، حساسیت شناخته‌شده به اجزای واکسن، از جمله تخم‌مرغ، در شمار موارد منع مصرف آمده است [1].
واکسن‌های آنفلوانزای تولیدشده بر پایهٔ تخم‌مرغ ممکن است مقادیر بسیار اندکی از پروتئین‌های تخم‌مرغ، از جمله اُوالبومین (ovalbumin)، در خود داشته باشند. با این حال، مجموعهٔ داده‌های علمی موجود افزایش قابل‌توجه خطر واکنش آلرژیک شدید پس از دریافت واکسن‌های آنفلوانزای مبتنی بر تخم‌مرغ را در افراد دارای حساسیت به تخم‌مرغ نشان نداده است [5–8].
بر پایهٔ توصیه‌های کمیتهٔ مشورتی روش‌های ایمن‌سازی آمریکا (ACIP/CDC)، افراد ۶ ماهه و بزرگ‌تر که به تخم‌مرغ حساسیت دارند، صرف‌نظر از شدت واکنش پیشین، می‌توانند هر واکسن آنفلوانزایی را که از نظر سن و وضعیت سلامت برای آنان مناسب است، چه از نوع تولیدشده بر پایهٔ تخم‌مرغ و چه غیرتخم‌مرغی، دریافت کنند [5–7]. این توصیه حتی افرادی را که در گذشته در پی مصرف تخم‌مرغ دچار واکنش سیستمیک شدید یا آنافیلاکسی شده‌اند نیز دربر می‌گیرد.
بنابراین، صرف حساسیت به تخم‌مرغ، حتی با پیشینهٔ آنافیلاکسی به تخم‌مرغ، از دیدگاه ACIP به‌تنهایی مانع دریافت واکسن آنفلوانزا نیست و نیازمند اقدام احتیاطی افزوده‌ای فراتر از اقدامات معمول واکسیناسیون نیست [5–7]. با این همه، همانند هر واکسیناسیون دیگری، تزریق باید در جایی انجام گیرد که کارکنان آموزش‌دیده و امکانات لازم برای شناسایی و درمان فوری واکنش‌های آلرژیک شدید و آنافیلاکسی در دسترس باشند.
در بازبینی شواهد از سوی ACIP، داده‌های ۲۰ مطالعه بررسی شدند که ۱۳ مورد از آنها افرادی با پیشینهٔ واکنش شدید یا آنافیلاکسی به تخم‌مرغ را نیز دربر می‌گرفتند؛ در این مجموعه موردی از آنافیلاکسی پس از واکسیناسیون گزارش نشد [6]. با این حال، میزان اطمینان به این شواهد بسیار پایین (very low certainty) ارزیابی شده است. ازاین‌رو، از دیدگاه علمی بهتر است به‌جای بیان مطلق «خطر وجود ندارد»، گفته شود که شواهد موجود افزایش قابل‌توجهی در خطر نشان نداده‌اند.
در اینجا باید میان آنافیلاکسی به تخم‌مرغ و آنافیلاکسی پس از نوبت پیشین واکسن آنفلوانزا یا حساسیت شدید به یکی دیگر از اجزای خودِ واکسن تمایز گذاشت. حالت دوم، بسته به نوع واکسن، می‌تواند منع مصرف یا نیازمند احتیاط ویژه باشد و در برخی موارد ارزیابی تخصصی آلرژی سودمند است [5].

نکتهٔ مهم آن است که میان متن برخی برگه‌های راهنمای فرآورده‌های مبتنی بر تخم‌مرغ و راهنماهای بالینی نوین تفاوت وجود دارد. دربارهٔ Hualan نیز از یک سو برگهٔ راهنمای خودِ فرآورده، حساسیت به تخم‌مرغ را در شمار موارد منع مصرف آورده است [1] و از سوی دیگر، ACIP بر پایهٔ شواهد موجود، حساسیت به تخم‌مرغ ــ حتی با پیشینهٔ آنافیلاکسی ــ را به‌تنهایی مانع واکسیناسیون آنفلوانزا نمی‌داند [5–7].
ازاین‌رو، باید میان توصیهٔ عمومی و مبتنی بر شواهد دربارهٔ واکسیناسیون افراد دارای حساسیت به تخم‌مرغ و موارد منع مصرف و الزامات نظارتی یک فرآوردهٔ مشخص تمایز گذاشت. در کاربرد عملی Hualan، در کنار یافته‌های علمی و راهنماهای روز، برگهٔ راهنمای همان فرآورده و ضوابط نهاد ناظر کشور محل مصرف نیز باید مورد توجه قرار گیرند.

واکسن ساخت Hualan و پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت؛ ۳ سال یا بالاتر از ۹ سال؟

این موضوع نیازمند جداسازی دقیق اسنادی است که به دوره‌های زمانی و چارچوب‌های نظارتی متفاوت تعلق دارند.
سازمان جهانی بهداشت در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۵ اعلام کرد که واکسن فصلی آنفلوانزای تولیدشده توسط Hualan Biological Bacterin Corporation پیش‌تأیید این سازمان را دریافت کرده است. در همان اطلاعیه، فرآوردهٔ پیش‌تأییدشده برای استفاده در افراد بالاتر از ۹ سال معرفی شده بود [4].
در برابر، در برگهٔ راهنمای کنونی Hualan با واپسین بازنگری ۲۰ آوریل ۲۰۲۶، در بخش روش و مقدار مصرف به‌روشنی عبارت “Persons 3 years of age and older” و مقدار ۰٫۵ میلی‌لیتر درج شده است [1].

*بنابراین، بر پایهٔ اسناد مورد بررسی:
پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۵: افراد بالاتر از ۹ سال.

برگهٔ راهنمای بازنگری‌شدهٔ Hualan در سال ۲۰۲۶: افراد ۳ ساله و بزرگ‌تر*

این دو سند را نباید بی‌درنگ متناقض دانست، زیرا به دو دورهٔ زمانی و چارچوب‌های نظارتی متفاوت مربوط‌اند. در عین حال، از برگهٔ راهنمای سال ۲۰۲۶ نمی‌توان نتیجه گرفت که سازمان جهانی بهداشت نیز دامنهٔ سنی پیش‌تأیید خود را از بالاتر از ۹ سال به ۳ سال و بالاتر گسترش داده است. برای چنین نتیجه‌ای باید سند رسمی سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ تغییر دامنهٔ پیش‌تأیید در دسترس باشد.
بنابراین، آنچه بر پایهٔ اسناد موجود می‌توان با اطمینان گفت این است که برگهٔ راهنمای بازنگری‌شدهٔ شرکت سازنده در سال ۲۰۲۶، مصرف این فرآورده را برای افراد ۳ ساله و بزرگ‌تر ذکر می‌کند؛ در حالی که اطلاعیهٔ رسمی سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ پیش‌تأیید سال ۲۰۱۵، فرآوردهٔ مورد اشاره در آن زمان را برای افراد بالاتر از ۹ سال معرفی کرده بود [1,4].

همچنین، وجود پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت برای یک فرآوردهٔ مشخص را نباید بدون تطبیق دقیق هویت فرآورده، فرمولاسیون، شکل ارائه و دامنهٔ سنی به همهٔ فرآورده‌های Hualan تعمیم داد. از سوی دیگر، نداشتن پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت برای یک فرآورده یا کاربرد مشخص نیز به‌خودی‌خود به معنای ناایمن یا ناکارآمد بودن آن نیست؛ زیرا پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت و صدور مجوز از سوی نهادهای ناظر ملی، دو فرایند نظارتی جداگانه با هدف‌های متفاوت‌اند.

سخن پایانی و درخواست هم‌اندیشی علمی

آنچه در این نوشتار آمده است، برآیند بررسی و گردآوری داده‌ها و مستندات علمی‌ای است که تاکنون دربارهٔ واکسن آنفلوانزای Hualan در دسترس من قرار گرفته است. دسترسی به برگهٔ راهنمای بازنگری‌شدهٔ سال ۲۰۲۶، بخشی از ابهام‌ها، به‌ویژه دربارهٔ ترکیب واکسن، مقدار مصرف و محدودهٔ سنی مصرف از ۳ سالگی را روشن‌تر کرده است؛ با این همه، برخی پرسش‌های نظارتی، به‌ویژه دربارهٔ دامنهٔ دقیق و وضعیت کنونی پیش‌تأیید سازمان جهانی بهداشت، همچنان نیازمند بررسی و تطبیق با اسناد رسمی مربوط به همان فرآورده است.
از استادان و همکاران ارجمند بسیار سپاسگزار خواهم بود اگر دیدگاه‌های علمی، نقدها، اصلاحات، مستندات و نکات تکمیلی خود را در این زمینه به اشتراک بگذارند تا از رهگذر گفت‌وگویی علمی، نقادانه و بر پایهٔ شواهد، بتوان به جمع‌بندی هرچه دقیق‌تر و قابل‌اتکاتری دست یافت.

هدف از این هم‌اندیشی نه تأیید یا رد یک فرآورده، بلکه روشن‌تر ساختن شواهد علمی، جداسازی داده‌های اختصاصی خودِ فرآورده از توصیه‌های عمومی واکسیناسیون و فراهم آوردن اطلاعاتی دقیق، مستند و سودمند برای جامعهٔ پزشکی است؛ اطلاعاتی که در نهایت بتواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و خدمت بهتر به سلامت بیماران یاری رساند.

با سپاس فراوان
پروفسور علیرضا رنجبر
بن، آلمان

References:

1. Hualan Biological Vaccine Inc. Package Insert of Influenza Vaccine (Split Virion), Inactivated. Approval No. GYZZ7 S20083016. Revised April 20, 2026.

2. World Health Organization. Vaccines against influenza: WHO position paper – May 2022. Weekly Epidemiological Record. 2022;97(19):185–208.

3. WHO Position Paper – Influenza Vaccines, May 2022⁠
World Health Organization. Influenza Vaccines: WHO Vaccine Position Paper, May 2022 – Evidence-to-Recommendations Framework. Geneva: World Health Organization; 2022.

4. World Health Organization. WHO Prequalifies Chinese Influenza Vaccine. June 12, 2015.
WHO – Hualan Influenza Vaccine Prequalification⁠

5. Grohskopf LA, et al. Prevention and Control of Seasonal Influenza with Vaccines: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2025–26 Influenza Season. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2025;74.
CDC/ACIP Influenza Recommendations⁠

6. Centers for Disease Control and Prevention; Advisory Committee on Immunization Practices. Grading of Recommendations, Assessment, Development, and Evaluation (GRADE): Safety of Influenza Vaccines for Persons with Egg Allergy. Atlanta, GA: CDC.
CDC/ACIP – Influenza Vaccination and Egg Allergy: GRADE Review⁠

7. Centers for Disease Control and Prevention; Advisory Committee on Immunization Practices. Evidence to Recommendations Framework: Safety of Influenza Vaccines for Persons with Egg Allergy. Atlanta, GA: CDC.
CDC/ACIP – Evidence to Recommendations: Egg Allergy⁠

8. Greenhawt M, Turner PJ, Kelso JM. Administration of influenza vaccines to egg allergic recipients: A practice parameter update 2017. Ann Allergy Asthma Immunol. 2018;120(1):49–52. doi:10.1016/j.anai.2017.10.020.

بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

نوبل پزشکی ۲۰۲۶؛ هنگامی که نور به ابزاری برای شناخت مغز بدل شد.

امروز، پنجم اکتبر ۲۰۲۶، مجمع نوبل در مؤسسهٔ کارولینسکا جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۶ را به کارل دایسروت (Karl Deisseroth)، پیتر هگمان (Peter Hegemann) و گئورگ ناگل (Georg Nagel) برای «کشف‌های مربوط به کانال‌های یونی حساس به نور و اپتوژنتیک» اهدا کرد؛ دستاوردی که بی‌گمان یکی از اثرگذارترین پیشرفت‌های علوم اعصاب در چند دههٔ اخیر به شمار می‌رود.
داستان این کشف، نمونه‌ای برجسته از آن است که چگونه یک پرسش بنیادی و ظاهراً ساده در زیست‌شناسی می‌تواند سرانجام به ابزاری مهم در پزشکی و علوم اعصاب بینجامد. پژوهش دربارهٔ اینکه جلبک تک‌سلولی Chlamydomonas چگونه نور را احساس می‌کند و به سوی آن حرکت می‌کند، هگمان و ناگل را به شناسایی و بررسی پروتئین‌های channelrhodopsin رساند؛ پروتئین‌هایی غشایی که در پاسخ به نور، امکان عبور یون‌ها را از غشا فراهم می‌کنند و از این راه می‌توانند پتانسیل غشایی و تحریک‌پذیری سلول را تغییر دهند.
گام تعیین‌کنندهٔ بعدی هنگامی برداشته شد که دایسروت و همکارانش نشان دادند می‌توان ژن‌های این پروتئین‌های حساس به نور را در نورون‌ها بیان کرد و سپس با تاباندن نور، فعالیت الکتریکی سلول عصبی را با دقت زمانی بسیار بالا تعدیل کرد. این دستاورد در سال ۲۰۰۵ منتشر شد و اندکی بعد، امکان به‌کارگیری این رویکرد در مغز جانور زنده نیز فراهم آمد. از پیوند اپتیک و ژنتیک، رویکردی پدید آمد که امروز آن را Optogenetics ــ اپتوژنتیک می‌نامیم.
اهمیت اپتوژنتیک تنها در پیدایش یک روش آزمایشگاهی تازه نیست؛ این فناوری شیوهٔ پرسشگری ما دربارهٔ مغز را دگرگون کرد. پیش از آن، در بسیاری از پژوهش‌های علوم اعصاب می‌توانستیم مشاهده کنیم که هنگام یک رفتار، حالت هیجانی یا بیماری، کدام ناحیه یا گروه نورونی فعال می‌شود؛ اما تعیین اینکه فعالیت همان نورون‌ها در ایجاد آن پدیده نقشی علّی دارد، بسیار دشوارتر بود. اپتوژنتیک امکان داد جمعیت‌های مشخصی از نورون‌ها در مغز زنده، با بهره‌گیری از راهبردهای ژنتیکی و تحریک نوری، به‌طور انتخابی فعال یا مهار شوند و پیامد این دست‌کاری بر رفتار و کارکرد مغز مستقیماً بررسی شود. بدین‌ترتیب، علوم اعصاب گامی مهم از توصیف «همبستگی» به سوی آزمودن فرضیه‌های «علّی» برداشت؛ هرچند استنباط علیت همچنان نیازمند طراحی آزمایشی دقیق و کنترل عوامل مداخله‌گر است.
با این ابزار، پژوهشگران توانسته‌اند مدارهای عصبی دخیل در حافظه، هیجان، خواب و بیداری، حرکت، پاداش و رفتار را با دقتی کم‌سابقه بررسی کنند و سازوکارهای مرتبط با بیماری‌هایی چون صرع، بیماری پارکینسون، برخی اختلالات روان‌پزشکی، اعتیاد و بیماری‌های نورودژنراتیو را بهتر مطالعه کنند. پژوهش‌های ترجمانی نیز به بررسی راهبردهایی برای بازگرداندن بخشی از بینایی در برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های تحلیل‌برندهٔ شبکیه، از جمله رتینیت پیگمنتوزا، انجامیده است. با این همه، باید تأکید کرد که اپتوژنتیک هنوز عمدتاً یک فناوری پژوهشی است و فاصلهٔ میان موفقیت‌های آزمایشگاهی و کاربرد گسترده، ایمن و پایدار بالینی همچنان به پژوهش‌های فراوان نیاز دارد.
شاید زیبایی ژرف این نوبل در همین مسیر نهفته باشد: از جلبکی تک‌سلولی که به نور پاسخ می‌دهد، تا یکی از پیچیده‌ترین پرسش‌های دانش بشر؛ مغز انسان. پژوهشی که در آغاز برای فهم سازوکار جهت‌یابی یک جاندار ساده انجام شد، سرانجام به توسعهٔ ابزاری کمک کرد که به ما امکان می‌دهد فعالیت برخی مدارهای عصبی را به‌گونه‌ای هدفمند تعدیل کنیم و از این راه به شناخت دقیق‌تر پیوند میان سلول، مدار عصبی، رفتار و بیماری نزدیک شویم.
نوبل پزشکی ۲۰۲۶ بار دیگر یادآور یک اصل بنیادین در تاریخ دانش است: پژوهش بنیادی را نباید تنها با سودمندی فوری آن سنجید. گاه پاسخ به پرسشی برخاسته از کنجکاوی ناب علمی، سال‌ها بعد دریچه‌ای می‌گشاید که نه‌تنها مرزهای دانش، بلکه افق‌های پزشکی آینده را نیز دگرگون می‌کند.
نور، این‌بار نه‌تنها وسیله‌ای برای دیدن جهان، بلکه ابزاری برای شناخت یکی از ناشناخته‌ترین جهان‌ها شد: مغز انسان.

پروفسور علیرضا رنجبر
۵ اکتبر ۲۰۲۶ میلادی
بن، آلمان


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

گزیده ای از سخنان پروفسور ریتا لوی-مونتالچینی (Rita Levi-Montalcini)، برندهٔ جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۱۹۸۶ میلادی:

" مرگ، پایان تن است؛ نه لزوماً پایان انسان.
آنچه از ما می‌ماند، پیامی است که در جهان بر جای نهاده‌ایم.
اگر در زندگی سخنی، دانشی، اندیشه‌ای یا نیکی‌ای به دیگران سپرده باشیم،
با رفتنِ تن، همه‌چیز پایان نمی‌یابد؛
ما در آنچه از خویش به یادگار گذاشته‌ایم، همچنان زنده‌ایم."

پروفسور علیرضا رنجبر
بن، آلمان


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۶؛ از مولکول‌های آینه‌ای تا راز ناهمسانی در جهان زیست‌مولکول‌ها و دستاوردهای آن در علوم پزشکی و صنعت داروسازی

بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۶؛ از مولکول‌های آینه‌ای تا راز ناهمسانی در جهان زیست‌مولکول‌ها و دستاوردهای آن در علوم پزشکی و صنعت داروسازی

به قلم پروفسور علیرضا رنجبر
بن، آلمان


در هفتم اکتبر ۲۰۲۶، آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزهٔ نوبل شیمی را به آنری ب. کاگان (Henri B. Kagan) از فرانسه و کنسو سوآی (Kensō Soai) از ژاپن، به پاس «کشف اثرهای غیرخطی و خودکاتالیزی در ساخت آلی نامتقارن» (Non-linear Effects and Autocatalysis in Asymmetric Organic Synthesis) ارزانی داشت؛ دستاوردی بنیادین که افق‌های تازه‌ای در شناخت دست‌سانی مولکولی، چگونگی پیدایش و گسترش ناهمسانی در واکنش‌های شیمیایی و جایگاه آن در جهان زیست‌مولکول‌ها گشوده است.
برخی مولکول‌ها از دو آرایش فضایی برخوردارند که تصویر آینه‌ای یکدیگرند، اما همانند دست راست و چپ، هرگز به‌طور کامل بر یکدیگر منطبق نمی‌شوند. این ویژگی را دست‌سانی مولکولی (Molecular Chirality) و دو ساختار آینه‌ای را Enantiomers می‌نامند.
این ویژگی در جهان زیستی از جایگاهی بنیادین برخوردار است؛ زیرا اسیدهای آمینهٔ دست‌سانِ سازندهٔ پروتئین‌ها عمدتاً دارای پیکربندی L هستند، درحالی‌که قندهای سازندهٔ ساختار DNA و RNA به خانوادهٔ D تعلق دارند. این گرایش چشمگیر طبیعت به بهره‌گیری از یکی از دو آرایش آینه‌ای، هم‌دست‌سانی زیستی (Biological Homochirality) نامیده می‌شود؛ هرچند مولکول‌هایی با دست‌سانی مخالف نیز در طبیعت یافت می‌شوند.
یکی از پرسش‌های دیرپای دانش شیمی و زیست‌شناسی آن بوده است که چگونه چنین گزینش‌گری شگفت‌انگیزی می‌تواند از شرایط آغازینی پدید آمده باشد که در آنها هیچ‌یک از دو آرایش آینه‌ای برتری چشمگیری نداشته‌اند.
کاگان در پژوهش‌های دههٔ ۱۹۸۰ نشان داد که در برخی واکنش‌های ساخت نامتقارن، پیوند میان میزان برتری یکی از آرایش‌های آینه‌ای در کاتالیزگر و فرآورده، الزاماً خطی نیست. بدین معنا که برتری اندک یکی از Enantiomers در کاتالیزگر می‌تواند به برتری بسیار چشمگیرتری در فرآورده بینجامد. این پدیده که Non-linear Effect نام گرفت، آشکار ساخت که برخی سامانه‌های شیمیایی توانایی تقویت ناهمسانی مولکولی را دارند.
سوآی در پژوهش‌های خود، به‌ویژه در سال ۱۹۹۵، نشان داد که در فرایند خودکاتالیزی نامتقارن (Asymmetric Autocatalysis)، فرآوردهٔ دست‌سان می‌تواند خود نقش کاتالیزگر را بر عهده گیرد و پیدایش بیشتر همان آرایش مولکولی را شتاب بخشد. پژوهش‌های پسین گروه او نیز آشکار ساختند که حتی ناهمسانی‌های آغازین بسیار ناچیز و، در شرایط ویژه، نوسان‌های تصادفی می‌توانند در چرخه‌های خودتقویت‌شونده گسترش یابند و فرآورده‌هایی با خلوص دست‌سانی بسیار بالا پدید آورند.
ارزش این یافته‌ها به قلمرو شیمی بنیادی محدود نمی‌شود، بلکه در پزشکی و داروسازی نیز از اهمیتی ویژه برخوردار است. دو Enantiomer یک ترکیب دارویی ممکن است از دیدگاه چگونگی پیوند با گیرنده‌های زیستی، اثرهای دارویی (Pharmacodynamics)، جذب، پخش، دگرگونی و دفع در بدن (Pharmacokinetics) و همچنین ویژگی‌های سمی (Toxicity)، تفاوت‌های چشمگیری داشته باشند؛ هرچند چنین تفاوت‌هایی در همهٔ داروهای دست‌سان به یک اندازه دیده نمی‌شوند.
ازاین‌رو، شناخت و مهار دست‌سانی مولکولی در طراحی، ارزیابی و ساخت داروهای گزینش‌پذیر، نقشی ارزشمند در افزایش کارایی درمان و کاهش پیامدهای ناخواستهٔ دارویی دارد. بااین‌همه، باید میان ارزش بنیادین این کشفیات و کاربرد بی‌واسطهٔ صنعتی آنها تمایز نهاد؛ زیرا ساخت بسیاری از داروهای دست‌سان بر شیوه‌های گوناگون سنتز نامتقارن استوار است و لزوماً از واکنش خودکاتالیزی سوآی بهره نمی‌گیرد.
از چشم‌انداز خاستگاه زندگی (Origin of Life)، این پژوهش‌ها دریچه‌ای تازه به یکی از ژرف‌ترین پرسش‌های دانش گشوده‌اند: چگونه از جهانی که در آن دو آرایش آینه‌ای می‌توانسته‌اند به نسبت‌های نزدیک به یکدیگر وجود داشته باشند، سامانه‌های زیستی با چنین گزینش‌گری مولکولی پدید آمده‌اند؟
یافته‌های کاگان و سوآی نشان می‌دهند که ناهمسانی مولکولی می‌تواند در شرایط مناسب، از رهگذر فرایندهای شیمیایی غیرخطی و خودتقویت‌شونده، به‌گونه‌ای چشمگیر افزایش یابد. بااین‌حال، بازآفرینی چنین سازوکاری در آزمایشگاه به معنای اثبات نقش آن در پیدایش Biological Homochirality در زمین آغازین نیست. چگونگی پیدایش این ویژگی همچنان از پرسش‌های گشوده و بنیادین در شیمی پیشازیستی (Prebiotic Chemistry) به شمار می‌رود.
در فرجام، جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۶ به دستاوردی تعلق گرفته است که نشان می‌دهد چگونه تفاوتی بسیار ناچیز میان دو ساختار آینه‌ای می‌تواند، در بستری شیمیایی و برخوردار از سازوکارهای مناسب، به ناهمسانی چشمگیری بینجامد.

( ادامه مطلب در پست بعدی)


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۶؛ از مولکول‌های آینه‌ای تا راز ناهمسانی در جهان زیست‌مولکول‌ها و دستاوردهای آن در علوم پزشکی و صنعت داروسازی

به قلم پروفسور علیرضا رنجبر
بن، آلمان

( ادامه مطلب )

این شناخت، افزون بر جایگاه برجستهٔ آن در شیمی آلی، به دریافت ژرف‌تر ما از بنیان‌های مولکولی گزینش‌گری زیستی یاری رسانده و افق‌های تازه‌ای در داروسازی و پژوهش دربارهٔ خاستگاه زندگی گشوده است.

پیام بنیادین این کشف آن است که نظم و گزینش‌گری چشمگیر در جهان مولکول‌ها می‌تواند از ناهمسانی‌هایی بسیار کوچک و در پرتو سازوکارهای شیمیایی خودتقویت‌شونده پدید آید؛ بی‌آنکه هنوز بتوان این فرایند را پاسخی نهایی به راز پیدایش هم‌دست‌سانی زیستی یا خاستگاه زندگی دانست.


منابع علمی:

1. Royal Swedish Academy of Sciences. The Nobel Prize in Chemistry 2026. October 7, 2026.

2. Gibney E, et al. Chemistry Nobel awarded for solving mystery of how ‘handed’ organic molecules can emerge. Nature. October 7–8, 2026. doi:10.1038/d41586-026-03093-0.

3. Puchot C, et al. Journal of the American Chemical Society. 1986;108:2353–2357.

4. Soai K, Shibata T, Morioka H, Choji K. Nature. 1995;378:767–768.

5. Frank FC. Biochimica et Biophysica Acta. 1953;11:459–463.


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf

جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۲۶؛ از مولکول‌های آینه‌ای تا راز ناهمسانی در جهان زیست‌مولکول‌ها و دستاوردهای آن در علوم پزشکی و صنعت داروسازی


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf