26 июль — Табышмак көне

🧩 Табышмакны еш кына балалар уены яки күңел ачу чарасы итеп кенә кабул итәләр. Әмма чынлыкта ул — билгеләр теле, ягъни семиотик текст.

🧩 Табышмакта әйбер йә күренеш турыдан-туры аталмый. Аның урынына сыйфатлары — төсе, формасы, хәрәкәте, үзенчәлекләре — сурәтләнә.

🧩 Табышмакны чишкәндә без, асылда, билгеләрдән мәгънә төзибез. Башта аерым сыйфатларны таныйбыз, аннары аларны берләштереп, нәрсә турында сүз баруын аңлыйбыз.

🧩 Ягъни, һәр табышмак — кечкенә генә семиотик эксперимент: мәгънә алдан бирелми, аны эзләп табарга кирәк.

❓ Ә сез бу табышмакны чишә аласызмы:

Югалткан әйберең түгел,
Эзләмичә тапмыйсың.

Тагын нинди кызыклы табышмаклар беләсез? Комментта языгыз!

#ГаҗәепТатарТеле #Семиотика #Табышмак

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanrt

Челлә сүзенең сере

Ни өчен челлә сүзе ике капма-каршы мәгънә белдерә, дип сораган идек. Менә җавап.

Челлә сүзе фарсы телендәге  چهل («чил» — кырык) сүзеннән килә һәм "кырык өлештән торучы" дигәнне аңлата.

Борынгы традицияләрдә челлә кырык көнлек вакыт аралыгын аңлаткан.

Тора-бара сүзнең мәгънәсе яңа төсмерләр алган: авыр көннәр, сынау чоры, ел фасылының иң кыен чагы.

Шулай итеп, бер семиотик билгедә ике капма-каршы мәгънә хасил булган:

☀️ җәйнең иң эссе чоры
❄️ кышның иң салкын чоры

⚖️Семиотик нәтиҗә: бер үк билге капма-каршы күренешләрне дә белдерә ала, әгәр алар уртак мәдәни модель белән бәйләнгән булса.

Белешмә. Тел белемендә мондый күренеш энантиосемия дип атала — бер сүзнең капма-каршы мәгънәләргә ия булуы.

Белгән булсагыз 👍 куегыз, белмәгән булсагыз ❤️ куегыз.

🤔 Татар телендә мондый мисаллар бик күп түгел. Ә сез тагын шундый сүзләр беләсезме?

#ГаҗәепТатарТеле #КызыклыСүз #Челлә

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanrt

Гаҗәеп татар теле. Алда

Спойлер. В татарском языке есть слово, которое может указывать как на будущее, так и на прошлое. Как такое возможно?! Разбираем интересный пример, присланный читателем.

Челлә сүзе турындагы язмадан соң, укучыбыз кызыклы мисал җибәрде:

"Алда" сүзе дә ике капма-каршы мәгънәне белдерә ала (вакыт мәгънәсендә). Мәсәлән, "Сезне алда нәрсәдер көтә" җөмләсендә алда сүзе хәлнең киләчәктә булачагын белдерә. "Алда әйтелгәнчә,..." дигән формада исә ул үткән заманны аңлата. "Алдагы" сүзе белән дә шундый ук хәл.

Чынлап та, алда сүзе капма-каршы якка күрсәтә ала.

Мисал өчен:

➡️ Алда безне зур үзгәрешләр көтә.

Монда алда киләчәкне аңлата.

Ә хәзер башка мисал:

⬅️ Алда әйтелгәнчә...

Монда алда сүзе элегрәк әйтелгәнне күрсәтә.

Парадокс килеп чыга: бер үк сүз киләчәккә дә, үткәнгә дә карый. Бу чыннан да шулаймы?

⚖️Семиотика күзлегеннән карыйк.

Чынлыкта алда сүзенең мәгънәсе үзгәрми. Ул элеккечә "алда" дигәнне аңлата. Бары тик контекст үзгәрә.

Сүз вакыт турында барганда, алда — киләчәк тора. Ә менә сүз текст/чыгыш турында барса, алда — элегрәк әйтелгән сүзләр тора.

Башкача әйткәндә, сүз шул ук кала, ләкин аның контексты, координат системасы үзгәрә.

Нәкъ менә шуңа күрә, алда сүзе киләчәккә дә, элегрәк әйтелгәнгә дә күрсәтә ала.

⚖️Семиотик нәтиҗә: сүзнең мәгънәсе сүзнең үзенә генә түгел, ә аның нинди контекстта әйтелүенә дә бәйле.

🤔 Контекстка карап мәгънәсе кирегә үзгәргән тагын нинди сүзләр беләсез? Комментка языгыз!

🪷 Татар теле һәм семиотика темасы сезгә кызыклы булса 👍 куегыз, кызыклы булмаса 👎 куегыз.

#ГаҗәепТатарТеле #Семиотика #Алда

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanrt

Нобель атнасы башлана

🏅 Бу атнада фән дөньясында иң абруйлы саналган Нобель премиясе ияләре игълан ителә.

5 октябрь – Физиология һәм медицина өлкәсендә
6 октябрь – Физика өлкәсендә
7 октябрь – Химия өлкәсендә
8 октябрь – Әдәбият өлкәсендә
9 октябрь – Тынычлык премиясе
12 октябрь – Икътисад өлкәсендә

🥇 2026 елда нинди үзгәрешләр көтелә?

Нобель премиясенә быел 125 ел. Юбилей уңаеннан аның акчалата күләме арттырыла һәм быел 12 млн швед кроны ($1.2 млн) тәшкил итә.

🧔🏽‍♂️ Бүләкне кем булдырган?

Нобель премиясен швед уйлап табучысы Альфред Нобель (1833–1896) васыяте нигезендә бирә башлаганнар. Ул динамит уйлап табучы булган, ләкин үзе бу ачышның сугышларда кулланылуына борчылган һәм мирасын фән һәм тынычлыкка хезмәт итүче кешеләрне бүләкләүгә дип язып калдырган.

🥇 Ничә тапкыр бирелгән?

Нобель премиясе 1901 елдан бирле тапшырыла. Шушы вакыт эчендә 633 бүләк бирелгән, аны барлыгы 1026 шәхес һәм оешма алган.

6️⃣ Кайсы өлкәләрдә бирелә?

Нобель васыятендә 5 юнәлеш булган: физика, химия, физиология белән медицина, әдәбият һәм тынычлык өчен. 1968 елда Швеция банкы иганәсе белән алтынчысы өстәлгән – икътисад өлкәсе.

🏛 Җиңүчене кем билгели?

🔸Физика – Швеция фәннәр академиясе
🔸Химия – Швеция фәннәр академиясе
🔸Икътисад – Швеция фәннәр академиясе
🔸Физиология һәм медицина – Каролин институты (Karolinska Institutet)
🔸Әдәбият – Швеция академиясе (Svenska Akademien)
🔸Тынычлык – Нобель комитеты (Норвегия парламенты каршында)

🇸🇪🇳🇴 Бүләк кайда бирелә?

Бүләкнең бишесе Швеция башкаласы Стокһольмда бирелә, Тынычлык премиясе – Норвегия башкаласы Ослода. Бу тарихи сәбәпләргә бәйле: Нобель чорында Швеция һәм Норвегия бер ил булган.

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында математиклар бармы?

Нобель үзенең васыятенә математика фәнен кертмәгән, шулай да, бүләк алучылар арасында математиклар да бар, алар аны башка юнәлешләрдә алган. Мисал өчен: Бертран Рассел (1950, әдәбият), Макс Борн (1954, физика), Джон Форбс Нэш (1994, икътисад), Клайв Гренджер (2003, икътисад).

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында нейрочелтәр белгечләре бармы?

2024 елда физика өлкәсендәге бүләк АКШ галиме Джон Һопфилд һәм Канада галиме Джеффри Һинтонга “ясалма нейрочелтәр ярдәмендә машиналы өйрәнүгә юл ачкан фундаменталь ачыш өчен" бирелде.

#НобельБүләге #NobelPrize

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanr

Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләге оптогенетика өчен бирелде

2026 ел Нобель премиясенә АКШ галиме Карл Дайссерот, Германия галимнәре Петер Һегеманн һәм Георг Нагель лаек дип табылды.

Бүләк аларга "яктылык ярдәмендә идарә ителә торган ион каналлары һәм оптогенетика өлкәсендә ачышлар өчен" бирелде.

Оптогенетика — нерв күзәнәкләренең мидә хатирәләр, хисләр һәм хәрәкәтләрнең ничек формалаштыруын күрсәтергә мөмкинлек бирә торган ысул.

Һегеманн һәм Нагель бер күзәнәкле суүсемнең гаҗәеп аксымын — каналородопсинны ачкан. Дейссерот бу аксымны нерв күзәнәкләрен яктылык белән идарә итү өчен кулланган. Галимнәр нейробиология фәнендә яңа чорга нигез салган, диелә Нобель комитеты белдерүендә.

▪️Карл Дайссерот (Karl Deisseroth), 1971 елда туган. 1998 елда Стэнфорд университетында PhD, 2000 елда медицина докторы (MD) дәрәҗәсен алган. Стэнфорд университетында биоинжиниринг һәм психиатрия фәннәре профессоры, Howard Hughes медицина институты хезмәткәре.

▪️Петер Һегеманн (Peter Hegemann), 1954 елда туган. 1984 елда Германиянең Макс Планк биохимия институтында PhD дәрәҗәсен алган. Берлиндагы Һумбольдт университетында нейрология профессоры.

▪️Георг Нагель (Georg Nagel), 1953 елда туган. 1988 елда Франкфурт университетында PhD дәрәҗәсен алган. Вюрцбург университетының молекуляр үсемлек физиологиясе профессоры.

🏅 Нобель бүләгенең акчалата күләме быел 12 млн швед кроны ($1,2 млн) тәшкил итә. Лауреатлар аны тигез өлештә бүлешә.

▪️2025 елда физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галимәсе Мэри Брунков, АКШ галиме Фред Рамсделл һәм япон галиме Шимон Сакагучи лаек дип табылды. Бүләк аларга "периферик иммун толерантлыгына кагылышлы ачышлары өчен" бирелде.

🕒 Физиология һәм медицина өлкәсендәге бүләк Нобель атнасын ачып җибәрде. 6 октябрь — физика, 7 октябрь — химия, 8 октябрь — әдәбият өлкәсендә җиңүчеләр билгеле булачак. 9 октябрь Тынычлык бүләге, ә 12 октябрь икътисад өлкәсендәге бүләк иясен атаячаклар.

#НобельБүләге #NobelPrize

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanr

🏅 Физика өлкәсендә Нобель бүләге нейтрино өчен бирелде

2026 ел бүләгенә чыгышы белән бельгияле американ галиме Фрэнсис Һалцен (82) лаек дип табылды.

Бүләк аңа "IceCube нейтрино обсерваториясен булдыруга һәм астрофизик чыгышлы югары энергияле нейтриноны ачуга хәлиткеч өлеш керткән өчен" бирелә.

▪️1988 елда Һалцен Көньяк котыпта нейтриноны теркәү концепциясен тәкъдим итә. 2011 елда анда яктылык сенсорлары белән җиһазландырылган бер чакрым зурлыктагы боз кубы — IceCube обсерваториясе төзелә.

▪️Фрэнсис Һалцен (Francis Halzen) 1944 елда Бельгиянең Тинен шәһәрендә туган. 1969 елда Левен университетында докторлык диссертациясен яклаган. АКШтагы Висконсин–Мэдисон университеты профессоры.

▪️Нобель бүләгенең акчалата күләме быел 12 млн швед кроны ($1,2 млн) тәшкил итә.

▪️2025 елда физика өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галимнәре Джон Кларк, Мишель Деворет һәм Джон Мартинис лаек дип табылган иде. Бүләк аларга "электр чылбырында макроскопик квант-механик туннельләшү һәм энергиянең квантлашуын ачу өчен" бирелде.

#НобельБүләге #NobelPrize

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanr

🏅 Химия өлкәсендә Нобель бүләге автокатализ өчен бирелде

Быел бүләккә француз галиме Анри Каган (95) һәм япон галиме Кэнсо Соаи (76) лаек дип табылды.

Бүләк аларга "асимметрик органик синтезда сызыксыз эффектларны һәм автокатализны ачу өчен" бирелә.

Галимнәр молекулаларның бер-берсенә бик охшаш, әмма бер-берсенең көзгедәге чагылышы булган ике формада яши алган химик реакцияләрне өйрәнгән.

Автокатализ — реакция нәтиҗәсендә барлыкка килгән матдәнең яңадан барлыкка килүен тизләтү процессы.

Бу ачыш дару һәм башка мөһим матдәләрне булдыру өчен зур әһәмияткә ия, диелә Нобель комитеты белдерүендә.

Анри Каган (Henri Kagan) 1930 елда Булон-Бийанкур шәһәрендә туган. 1960 елда Коллеж де Франста докторлык диссертациясен яклаган. Париж университетының мактаулы профессоры.

Кенсо Соаи (Kenso Soai) 1950 елда Хиросима шәһәрендә туган. 1979 елда Токио университетында докторлык диссертациясен яклаган. Токио университетының мактаулы профессоры.

▪️Нобель бүләгенең акчалата күләме быел 12 млн швед кроны ($1,2 млн) тәшкил итә. Лауреатлар аны тигез өлештә бүлешә.

▪️2025 елда химия өлкәсендә Нобель бүләге Сусуму Китагава (Япония), Ричард Робсон (Австралия) һәм Омар Ягига (АКШ) "металл-органик каркаслар эшләп чыгару өчен" бирелгән иде.

Сурәт: The Nobel Prize / X

#НобельБүләге #NobelPrize

Хәбәрләрне безнең Max каналында да күзәтеп бара аласыз.

TatSoft | @ipsanr