Idea Foundation - دەزگای ئایدیا

سیستمی سیاسی ئازەربایجان سیستمێكی عەلمانیەو سەر بە خۆرئاوایە، بۆیە پێشبینی دەكرێت لە جێبەجێكردنی هەر سیاسەتێكی ئەمەریكادا لە بەرامبەر ئێران بەهۆی بەردەوامبوونی پرۆگرامە ئەتۆمیەكەیەوە رۆڵ ببینێت، ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ خواستەكانی ئازەرییە ناسۆنالیستەكانی كۆماری ئازەربایجان بۆ یەكگرتنی هەموو ئازەرییەكان و دامەزراندنی ئازەربایجانی گەورە. پێدەچێت ئەو خواستە ببێتە دروستبوونی ناكۆكی لە نێوان ئێران – ئازەربایجان، لەوانەش: كێشەی مافی هەردوولا لە دەریای قەزوین، سوربوونی ئێران لەسەر دابەشكردنی دەریاكە بە شێوەیەكی یەكسان، پێداگریكردنی ئازەربایجان لەسەر دانانی قەزوین بە دەریایەكی نێودەوڵەتی لە چوارچێوەی یاساكانی رێكخستنی دەریا نێودەوڵەتییەكان، پێداگریكردنی (حەیدەر عەلیێڤ) سەرۆكی ئازەربایجان لەسەر ئەوەی كە پەیوەندی بە خۆرئاواو ئیسرائیلەوە ستراتیژییە، هەروەها سەركردەكانی ئازەربایجان دژایەتیكردنیان بۆ سیستمی سیاسی ئێران ناشارنەوە.
9. ئامانجی هەوڵدانەكانی ئێران بۆ پاراستنی سەقامگیری و ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بریتییە لە شكستپێهێنانی ئەو پلانەی ئەمەریكا كە لەلایەن راوێژكاری پێشووی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا بۆ كارووباری نەتەوەكان(پۆڵ گۆبڵ) پێشنیار كراوە، كە پلانێكە بۆ گۆڕینەوەی خاك لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بەو پێیەی ئەرمینیا بەشێك لە هەرێمی ناگۆنی قەرەباخ بداتە ئازەربایجان، جگە لەوەش ئازەربایجان ئەو ناوچەیەی بەدەستەوە دەبێت كە دەڕوانێتە سەر سەرچاوەی دەریاكان و ئەو ناوچانەش كە زۆربەی دانیشتوانەكەیان ئازەرین. لە كاتی جێبەجێكردنی پلانەكەی گۆبڵ راستەوخۆ سنوری نێوان توركیاو ئازەربایجان دەكرێتەوە و رێگە خۆشدەبێت بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەی هێڵی بۆری نەوتی نێوان باكۆ – ئەنقەرە، ئەوەش بە یەكجاری كۆتایی بە پرۆژەی هێڵی بۆری نەوت و غازی نێوان یەریڤان – تاران بەرەو كیشوەری ئەوروپا دەهێنێت، بەڵكو ئەرمینیا بەهۆی ئەو پلانە ئەمەریكیەوە سنوری لەگەڵ ئێران لەدەستدەدات.
بە كورتی دەتوانین بڵێین ئێران دەرفەت و بەرژەوەندی گرنگی لە ناوچەی قەفقاز هەیە ئەویش بەهۆی نزیكیەوە لەو كۆمارانەو بوونی پەیوەندی و وابەستەیی نەتەوەیی و مەزهەبی و ئیتنی، كە ئێران تیایدا بەشدارە. ئێران لە پێناو پارێزگاریكردنی لە بەرژەوەندییەكانی و ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەكەی سیاسەتێكی ئابوری و سەربازی لە بەرامبەر ئەو كۆمارانەی قەفقازدا پیادە دەكات.

كاردانەوەی نائارامییەكانی قەفقاز لەسەر توركیا - ئێران – ئیسرائیل
هەریەكە لە روسیا، ئێران و توركیا رۆڵی ناوبژیوان دەبینن لە چارەسەركردنی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەمپێیەش بە شێوەیەكی راستەوخۆ كاریگەرییان هەیە لەسەر ئامانج و خواستە هەرێمییەكانی روسیاو سیاسەتی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكاو پێگەو هەژموونی لە ناوچەی قەزوینی گەورە دەبێت. توێژەر (بریندا شیڤەر) ئەندامی پێشكەوتووی سەنتەری وزەی جیهانی لە ئەنجومەنی ئەتڵەسی و مامۆستای یاریدەدەر لە ناوەندی زانكۆی جۆرج تاون بۆ توێژینەوەكانی ئەوروپا – ئاسیا – روسیا – خۆرهەڵاتی ئەوروپا، لە توێژینەوەیەكدا لەسەر ئازەربایجان و ناوچەی دەریای قەزوین سەبارەت بە كەرتی وزەی حكومەتەكان و كۆمپانیاكان، باسی كاردانەوەو كاریگەرییەكانی شەڕی ناوچەی قەفقاز لەسەر كۆی ئەو ناوچە فراوانە كردووە. شیڤەر لە سەرەتای توێژینەوەكەیدا دەڵێت: «ئەگەر قەبارەی كارە دوژمنكارانەییەكان فراوانتر ببێت، بۆی هەیە ببێتە هەڕەشە لەسەر توركیاو ئێرانی دراوسێی هەردوولا، هەروەها كاریگەریشی دەبێت لەسەر كارو چالاكییەكانی ئیسرائیل لە ناوچەی قەفقاز، بە تایبەتیش ئەو پارچەیەی لە ئیسرائیل نزیكە».
سەرەڕای ئەوەی كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێشتا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە خاكی ئازەربایجان دەداتە قەڵەم، بەڵام ئەرمینیا وەك قەوارەیەكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ هەرێمەكەدا دەكات. لەگەڵئەوەشدا كە هیچ دەوڵەتێكی ئەندام لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان دانیان نەناوە بە سەربەخۆیی قەوارەی سیاسی هەرێمەكەدا، هێزە فەڕمییەكانی ئەرمینیا ماوەیەكی زۆر دەبێت لەسەر خاكی هەرێمەكە جێگیر كراون و هیچ دیاریدەیەكی سنوری پراكتیكی دیار نییە كە هەرێمەكە لە كۆماری ئەرمینیا جیابكاتەوە، سەرەڕای ئەوەش هەردوولایان هەمان دراوو سیستمی پۆستە بەكاردەهێنن. هەریەك لە سەرۆكی ئێستای ئەرمینیا (سێرج سەرگسیان) و سەرۆكی پێشووی وڵات خەڵكی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخن. لە وتارێكی سەرۆك سەرگسیان لە ساڵی 2015دا وتی: «هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ پارچەیەكی جیانەبۆوەیە لە ئەرمینیا»، بەڵام ئەو دەسەڵاتانەی لە كۆماری ناگۆرنی قەرەباخ خۆیان وەك دەسەڵاتی فەڕمی ناساندووە هەمیشە لەگەڵ حكومەتی یەریڤان ناگونجێت، بەڵكو تا ئاستێكی دیاریكراو پارێزگاری لە سەربەخۆیی دامودەزگاكانی كردووە.

228 views15:46