هەبوونی بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و گەورەبوونی ناكۆكییەكان لە نێوان ئەو هێزو دەوڵەتانەدا ئەوەندەیتر قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخی لە ئەگەری گەیشتن بە رێككەوتنی ئاشتی دوورخستەوە.
رۆڵی توركیا
لەلایەك توركیا پشتیوانی ئازەربایجان دەكات بۆ توندكردنی گەمارۆدانی ئەرمینیاو كاردەكات بۆ پتەوكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی باكۆ، چونكە زمان و دیین پێكیانەوە دەبەستێتەوە. هەستیاری رۆڵی توركیا لە ململانێكاندا دوژمنایەتی لە نێوان تورك و ئەرمەنەكاندا قووڵتر كردۆتەوە، چونكە ئەرمینیا توركەكان بە ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی لە دژی گەلی ئەرمەن تۆمەتبار دەكات لە جەنگی جیهانی یەكەمدا، كاتێك لە ساڵی 1915دا شۆڕشیان لە دژی دەوڵەتی عوسمانی بەرپا كرد.
رۆڵی روسیا
سەرەڕای ئەوەی روسیا یەكێكە لە دەوڵەتە نێوەنكارەكان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات تا ئەو ئاستەی گومان لە راستی رۆڵی بێلایەنانەی روسیا دەكرێت لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بە تایبەتی دوایئەوەی سەودای پێدانی چەك و تەقەمەنی روسیا بە ئەرمینیا لە شەڕی دژ بە ئازەربایجان لە نێوان 1992-1994 ئاشكرا بوو. هاوپەیمانێتی نێوان روسیا – ئەرمینیا لەسەر پەرەپێدانی پایەكانی ئابوری ئەرمینیا لەلایەن روسیاوە بونیادنراوە، لەپێش هەمووشیەوە پەرەپێدانی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەو هاریكاری لە بواری سەربازیدا، بەو پێیەش روسیا بنكەیەكی سەربازی لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا دامەزراندووە.
رۆڵی ئێران
كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری لە قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخدا پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەمین فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، بەڵام ئازەربایجان هاوشێوەی ئێران وڵاتێكی بەرهەمهێن و فرۆشیاری نەوتە. دووەم فاكتەریش ئەوەیە كە ئازەربایجان لە سەرەتای راگەیاندنی سەربەخۆییدا بوو بە هاوپەیمانی توركیا لە پێناو جێبەجێكردنی پرۆژەی تۆرانییەت، كە سەركەوتنی دەبووە هۆكارێك بۆ لاوازكردنی ئێران لە ناوچەكەدا بە تەواوەتی، ئەمە لە كاتێكدایە ئێران بووتە شادەماری ژیان بۆ ئەرمینیا كە ئازەربایجان لە خۆرهەڵاتیەوەو توركیا لە خۆرئاوایەوە دەورەیانداوە. لە راستیدا پشتوانیكردنی ئێران لە ئەرمینیای مەسیحی لەسەر حسابی ئازەربایجانی موسوڵمان (شیعی) بووەتە جیاوازییەكی گەورە بۆ هەڵوێستی فەڕمی ئێران لە رووی پشتیوانیكردنی پرسە ئیسلامییەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، چونكە لەلایەك ئێران لایەنگری مافی ئیسلامی دەكات لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بەڵام لە لایەكیترەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەرمینیای مەسیحیدا پتەو دەكات و لەناو ئێرانیش گرنگی زیاتر بە ئەرمەنییەكان دەدات لەسەر حسابی ئازەرییەكان، كە ژمارەیان ( 8 ) ملیۆن كەسە، بە تایبەتیش رێژەی زۆرییان لە باكوری ئێران نیشتەجێبوون كە ژمارەیان (6.5) ملیۆن كەس دەبێت و داوای مافەكانیان دەكەن و لە هەندێك لە داواكارییەكانیان دەگاتە ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی، یان یەكگرتنەوەیان لەگەڵ نیشتمانی دایك.
رۆڵی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا
هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا لە هەمبەر ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ ناچوونیەكە لە نێوان خواستی ئەمەریكا بۆ پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە گرنگەكانی لە ناوچەكەو نێوان فشارەكانی لۆبی ئەرمەنی لە ئەمەریكا (بە وتەی نوسەری ئازەربایجانی تەبیب حسێنۆڤ). لە كاتێكدا واشنتۆن وەك شەریكێكی سیاسی و ئابوری ستراتیژی لە ناوچەكەداو دەروازەیەك لە نێوان ئەوروپاو بازاڕەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست و یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان بۆ كیشوەری ئەوروپا لە ئازەربایجان دەڕوانێت، بەڵام دەبینین پەیوەندییەكانی نێوان باكۆ – واشنتۆن زۆرجار بەهۆی كاریگەری بەهێزی لۆبی ئەرمینیەوە لەناو كۆنگرێسی ئەمەریكا گرژی و ئاڵۆزی بەخۆوە دەبینێت. لەو كاتەدا كە كۆشكی سپی سەركۆنەی داگیركردنی خاكی ئازەربایجان و ئاوارەبوونی هەزاران كەس و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ دەكات، كۆنگرێس لەسەر پێشكەشكردنی كۆمەك و یارمەتی مرۆیی بۆ پەنابەرە ئازەرییەكان رەزامەند نابێت بە گوێرەی هەمواركردنی یاسای پاڵپشتیكردنی ئازادییەكان كە بە (بەندی 907)ی ساڵی 1992 ناسراوە. كۆنگرێسی ئەمەریكا بڕێك كۆمەكی دەرەكی ناهاوسەنگی بۆ ئەرمینیا دەبینكرد، كە بەهاكەی ئەوەندەی بودجەی هەموو ئەرمینیا بوو بە بودجەی بەرگریشەوە، بەوەش ئەرمینیا لە دوای ئیسرائیل بووە دووەم دەوڵەتی سودمەند لە هاوكارییەكانی ئەمەریكا، بەڵام لە هەمانكاتدا ئازەربایجان تاكە دەوڵەتە لە دوای روخانی یەكێتی سۆڤێتەوە هاوكاری ئەمەریكای وەرنەگرتووە. سەرەڕای هەوڵەكانی كۆشكی سپی بۆ لابردنی ئەو كۆت و بەندە سەپێنراوە بەسەر گەلی ئازەربایجان، بەڵام هێشتا كۆنگرێس لەژێر كاریگەری لۆبی ئەرمەنیدا لەسەر سیاسەتی لایەنگریكردنی كۆماری ئەرمینیا بەردەوامە
رۆڵی یەكێتی ئەوروپا
رۆڵی توركیا
لەلایەك توركیا پشتیوانی ئازەربایجان دەكات بۆ توندكردنی گەمارۆدانی ئەرمینیاو كاردەكات بۆ پتەوكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی باكۆ، چونكە زمان و دیین پێكیانەوە دەبەستێتەوە. هەستیاری رۆڵی توركیا لە ململانێكاندا دوژمنایەتی لە نێوان تورك و ئەرمەنەكاندا قووڵتر كردۆتەوە، چونكە ئەرمینیا توركەكان بە ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی لە دژی گەلی ئەرمەن تۆمەتبار دەكات لە جەنگی جیهانی یەكەمدا، كاتێك لە ساڵی 1915دا شۆڕشیان لە دژی دەوڵەتی عوسمانی بەرپا كرد.
رۆڵی روسیا
سەرەڕای ئەوەی روسیا یەكێكە لە دەوڵەتە نێوەنكارەكان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات تا ئەو ئاستەی گومان لە راستی رۆڵی بێلایەنانەی روسیا دەكرێت لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بە تایبەتی دوایئەوەی سەودای پێدانی چەك و تەقەمەنی روسیا بە ئەرمینیا لە شەڕی دژ بە ئازەربایجان لە نێوان 1992-1994 ئاشكرا بوو. هاوپەیمانێتی نێوان روسیا – ئەرمینیا لەسەر پەرەپێدانی پایەكانی ئابوری ئەرمینیا لەلایەن روسیاوە بونیادنراوە، لەپێش هەمووشیەوە پەرەپێدانی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەو هاریكاری لە بواری سەربازیدا، بەو پێیەش روسیا بنكەیەكی سەربازی لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا دامەزراندووە.
رۆڵی ئێران
كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری لە قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخدا پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەمین فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، بەڵام ئازەربایجان هاوشێوەی ئێران وڵاتێكی بەرهەمهێن و فرۆشیاری نەوتە. دووەم فاكتەریش ئەوەیە كە ئازەربایجان لە سەرەتای راگەیاندنی سەربەخۆییدا بوو بە هاوپەیمانی توركیا لە پێناو جێبەجێكردنی پرۆژەی تۆرانییەت، كە سەركەوتنی دەبووە هۆكارێك بۆ لاوازكردنی ئێران لە ناوچەكەدا بە تەواوەتی، ئەمە لە كاتێكدایە ئێران بووتە شادەماری ژیان بۆ ئەرمینیا كە ئازەربایجان لە خۆرهەڵاتیەوەو توركیا لە خۆرئاوایەوە دەورەیانداوە. لە راستیدا پشتوانیكردنی ئێران لە ئەرمینیای مەسیحی لەسەر حسابی ئازەربایجانی موسوڵمان (شیعی) بووەتە جیاوازییەكی گەورە بۆ هەڵوێستی فەڕمی ئێران لە رووی پشتیوانیكردنی پرسە ئیسلامییەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، چونكە لەلایەك ئێران لایەنگری مافی ئیسلامی دەكات لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بەڵام لە لایەكیترەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەرمینیای مەسیحیدا پتەو دەكات و لەناو ئێرانیش گرنگی زیاتر بە ئەرمەنییەكان دەدات لەسەر حسابی ئازەرییەكان، كە ژمارەیان ( 8 ) ملیۆن كەسە، بە تایبەتیش رێژەی زۆرییان لە باكوری ئێران نیشتەجێبوون كە ژمارەیان (6.5) ملیۆن كەس دەبێت و داوای مافەكانیان دەكەن و لە هەندێك لە داواكارییەكانیان دەگاتە ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی، یان یەكگرتنەوەیان لەگەڵ نیشتمانی دایك.
رۆڵی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا
هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا لە هەمبەر ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ ناچوونیەكە لە نێوان خواستی ئەمەریكا بۆ پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە گرنگەكانی لە ناوچەكەو نێوان فشارەكانی لۆبی ئەرمەنی لە ئەمەریكا (بە وتەی نوسەری ئازەربایجانی تەبیب حسێنۆڤ). لە كاتێكدا واشنتۆن وەك شەریكێكی سیاسی و ئابوری ستراتیژی لە ناوچەكەداو دەروازەیەك لە نێوان ئەوروپاو بازاڕەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست و یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان بۆ كیشوەری ئەوروپا لە ئازەربایجان دەڕوانێت، بەڵام دەبینین پەیوەندییەكانی نێوان باكۆ – واشنتۆن زۆرجار بەهۆی كاریگەری بەهێزی لۆبی ئەرمینیەوە لەناو كۆنگرێسی ئەمەریكا گرژی و ئاڵۆزی بەخۆوە دەبینێت. لەو كاتەدا كە كۆشكی سپی سەركۆنەی داگیركردنی خاكی ئازەربایجان و ئاوارەبوونی هەزاران كەس و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ دەكات، كۆنگرێس لەسەر پێشكەشكردنی كۆمەك و یارمەتی مرۆیی بۆ پەنابەرە ئازەرییەكان رەزامەند نابێت بە گوێرەی هەمواركردنی یاسای پاڵپشتیكردنی ئازادییەكان كە بە (بەندی 907)ی ساڵی 1992 ناسراوە. كۆنگرێسی ئەمەریكا بڕێك كۆمەكی دەرەكی ناهاوسەنگی بۆ ئەرمینیا دەبینكرد، كە بەهاكەی ئەوەندەی بودجەی هەموو ئەرمینیا بوو بە بودجەی بەرگریشەوە، بەوەش ئەرمینیا لە دوای ئیسرائیل بووە دووەم دەوڵەتی سودمەند لە هاوكارییەكانی ئەمەریكا، بەڵام لە هەمانكاتدا ئازەربایجان تاكە دەوڵەتە لە دوای روخانی یەكێتی سۆڤێتەوە هاوكاری ئەمەریكای وەرنەگرتووە. سەرەڕای هەوڵەكانی كۆشكی سپی بۆ لابردنی ئەو كۆت و بەندە سەپێنراوە بەسەر گەلی ئازەربایجان، بەڵام هێشتا كۆنگرێس لەژێر كاریگەری لۆبی ئەرمەنیدا لەسەر سیاسەتی لایەنگریكردنی كۆماری ئەرمینیا بەردەوامە
رۆڵی یەكێتی ئەوروپا
هەرچی یەكێتی ئەوروپایە زۆر گرنگی بە پرسی چارەسەركردنی كێشەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەدات، یان لانیكەم هەوڵ بۆ سڕكردنی بەردەوامبوونی دەدات لە پێناو زامنكردنی ئاسایش و سەقامگیری ئەوروپا لەلایەك و دەستەبەركردنی گەیشتنی نەوت لە قەزوین بەرەو بازاڕەكانی جیهانی لە لایەكیترەوە، بە تایبەتیش لە دوای راكێشانی هێڵی بۆرییەكانی باكۆ – تەبلیسی – جیهان.
رۆڵی توركیا لە كێشەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا
هەرچەندە ئەرمینیا سنورێكی فراوانی لەگەڵ توركیادا هەیە، بەڵام پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە باش نییەو كەیسی جینۆسایدكردنی ئەرمەنەكان لەلایەن توركیاوە ئەو پەیوەندییەی تەواو سارد كردووەتەوە. بودجەی سەربازی ئازەربایجان شەش هێندەی بودجەی ئەرمینیایە و ژمارەی سەربازەكانی سوپای ئەرمینیا نیو ئەوەندەی سەربازانی سوپای ئازەربایجان نابێت. لێدوانەكانی لێپرسراوانی ئازەربایجان، بە تایبەتی سەرۆك كۆمار و وەزارەتی دەرەوە نیشانیدەدات كە ئازەربایجان خۆی بۆ روبەڕوبوونەوەی كێشەكە ئامادە كردووەو دوریش نییە سەرۆك كۆماری ئازەربایجان هەوڵی نەدابێت ڕایگشتی سەبارەت كێشەی وڵاتەكەی لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بەلاڕیدا بەرێت.
لە دوای تێپەڕاندنی ساڵانێك لە ساردبوونەوە و دۆخێكی تاڕادەیەك سەقامگیر، جارێكیتر شەڕی نێوان هەردوو وڵاتی كۆنە ناكۆك، ئازەربایجان و ئەرمینیا لە 2ی نیسانی 2016 هەڵگیرسایەوە و زیاتر لە (110) كەس لە سوپای هەردوولا كوژران. چاودێرێكی سیاسی پێیوایە توركیا هاوكاری و پشتیوانی بەردەوامی خۆی بۆ كۆماری ئازەربایجان دووپاتكردۆتەوە بۆ ئەوەی ناوچەكانی خۆی كۆنترۆڵ بكاتەوە، كە چەندین ساڵە ناكۆكی لە نێوان باكۆو یەریڤان دروستكردووە. بەپێی قسەكانی ئەو شیكەرەوە سیاسیە شارەزایە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوور نییە توركیا هیچ بۆ دوورخستنەوەی چاوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەر كێشە ناوخۆییەكانی پشتیوانی بۆ ئازەربایجان دەربڕیبێت تاكو ئەو ناوچانەی بە خاكی خۆیانی دەزانن لەگەڵ هەندێك ناوچە لە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ كۆنترۆڵ بكەنەوە. هەرچەندە ئێرانیش وەك وڵاتێكی دراوسێی هەردوو وڵاتدا پێگەیەكی جوگرافی هەیە، بەڵام تاران لە كاتی سەرهەڵدانی كێشەكانی نێوانیاندا داوای لێكردن كێشەكانیان بە شێوەیەكی ئاشتیانە چارەسەر بكەن و خۆیان لە شەڕ دوور بگرن. ئەگەرچی ئەوە یەكەمجار نییە ئازەربایجان بە بەكارهێنانی هێز هەڕەشەی كۆنتڕۆڵكردنەوەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەكات و شەڕو پێكادانەكانیش ترسیان دروستكردووە لە فراوانبوونی قەبارەی شەڕەكەو كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەی قەفقاز، كە بۆری گواستنەوەی نەوت و غازی سروشتی پیادا تێپەڕ دەبێت. لە راستیدا ململانێی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان ململانێیەكی ئیتنی كۆن و درێژەكێشانی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە پڕیەتی لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان هەریەكە لە ئەرمەنەكان، ئازەرییەكان و توركەكان، بەڵكو كێبڕكێیەكی جیۆپۆلیتیكیە, بە تەنها لە نێوان ئەرمەنی و ئازەرییەكاندا قەتیس نەبووە، بەڵكو توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپای گرتۆتەوە.
لە سەردەمی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە كۆماری ئازەربایجانەوە لكێنرابوو، بەڵام لە ساڵانی نێوان 1988 و 1994دا شەڕ لە نێوان هەر دوو وڵاتدا بەرپابوو، كە تیایدا نزیكەی (30) هەزار كەس كوژران و سەدان هەزاری تریش ئاوارەو پەرتەوازە بوون, دواجار هەرێمەكە لەلایەن ئەرمینیاوە كۆنتڕۆڵكراو لە ئێستادا كۆمەك و هاوكاری دارایی و سەربازییان لە ئەرمینیاوە پێدەگات. ساڵی 1994وە ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان ڕاگەیەندراوە، بەڵام ناوە ناوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ شەڕو پێكدادان بەخۆوە دەبینێت، تا ئێستاش ڕێككەوتنێكی ئاشتی تۆكمەو بەردەوام لە نێوان هەردوولادا واژۆ نەكراوە.
جوداییخوازانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە سەرەتای ساڵی 1992دا سەربەخۆیی هەرێمەكەیان لە كۆماری ئازەربایجان راگەیاندو رازی نەبوون بچنە پاڵ ئەرمینیا، لە كاتێكدا ئەرمینیا چەك و تەقەمەنی و سەربازی رەوانەی هەرێمەكە كرد، بەڵكو هێزەكانی چوونە ناو خاكی ئازەربایجانەوە و ئەو هێڵە سنورییەیان داگیركرد كە لەرووی جوگرافییەوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە ئەرمینیا جیادەكاتەوە كە بە دەرووی (رواك لاچین) ناسراوە، ئەوەبوو لە ناوەڕاستی 1993دا 20%ی تێكڕای خاكی ئازەربایجانی داگیركرد. دوایین ئەنجامی ئاڵۆزییەكان ئەوەبوو كە سەدان هەزار كەس لە دانیشتوانی ئازەربایجان لە ترسی هێزەكانی ئەرمینیا ئاوارە بوون و هەڵاتن بەرەو چەند كەمپێك لە دەوروبەری باكۆی پایتەختی ئازەربایجان. لەو شەڕەدا روسیا پشتگیری زۆری ئەرمینیای كرد، ئەوەش هۆكارێك بوو بۆ سەركەوتنی ئەرمینییەكان.
رۆڵی توركیا لە كێشەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا
هەرچەندە ئەرمینیا سنورێكی فراوانی لەگەڵ توركیادا هەیە، بەڵام پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە باش نییەو كەیسی جینۆسایدكردنی ئەرمەنەكان لەلایەن توركیاوە ئەو پەیوەندییەی تەواو سارد كردووەتەوە. بودجەی سەربازی ئازەربایجان شەش هێندەی بودجەی ئەرمینیایە و ژمارەی سەربازەكانی سوپای ئەرمینیا نیو ئەوەندەی سەربازانی سوپای ئازەربایجان نابێت. لێدوانەكانی لێپرسراوانی ئازەربایجان، بە تایبەتی سەرۆك كۆمار و وەزارەتی دەرەوە نیشانیدەدات كە ئازەربایجان خۆی بۆ روبەڕوبوونەوەی كێشەكە ئامادە كردووەو دوریش نییە سەرۆك كۆماری ئازەربایجان هەوڵی نەدابێت ڕایگشتی سەبارەت كێشەی وڵاتەكەی لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بەلاڕیدا بەرێت.
لە دوای تێپەڕاندنی ساڵانێك لە ساردبوونەوە و دۆخێكی تاڕادەیەك سەقامگیر، جارێكیتر شەڕی نێوان هەردوو وڵاتی كۆنە ناكۆك، ئازەربایجان و ئەرمینیا لە 2ی نیسانی 2016 هەڵگیرسایەوە و زیاتر لە (110) كەس لە سوپای هەردوولا كوژران. چاودێرێكی سیاسی پێیوایە توركیا هاوكاری و پشتیوانی بەردەوامی خۆی بۆ كۆماری ئازەربایجان دووپاتكردۆتەوە بۆ ئەوەی ناوچەكانی خۆی كۆنترۆڵ بكاتەوە، كە چەندین ساڵە ناكۆكی لە نێوان باكۆو یەریڤان دروستكردووە. بەپێی قسەكانی ئەو شیكەرەوە سیاسیە شارەزایە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوور نییە توركیا هیچ بۆ دوورخستنەوەی چاوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەر كێشە ناوخۆییەكانی پشتیوانی بۆ ئازەربایجان دەربڕیبێت تاكو ئەو ناوچانەی بە خاكی خۆیانی دەزانن لەگەڵ هەندێك ناوچە لە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ كۆنترۆڵ بكەنەوە. هەرچەندە ئێرانیش وەك وڵاتێكی دراوسێی هەردوو وڵاتدا پێگەیەكی جوگرافی هەیە، بەڵام تاران لە كاتی سەرهەڵدانی كێشەكانی نێوانیاندا داوای لێكردن كێشەكانیان بە شێوەیەكی ئاشتیانە چارەسەر بكەن و خۆیان لە شەڕ دوور بگرن. ئەگەرچی ئەوە یەكەمجار نییە ئازەربایجان بە بەكارهێنانی هێز هەڕەشەی كۆنتڕۆڵكردنەوەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەكات و شەڕو پێكادانەكانیش ترسیان دروستكردووە لە فراوانبوونی قەبارەی شەڕەكەو كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەی قەفقاز، كە بۆری گواستنەوەی نەوت و غازی سروشتی پیادا تێپەڕ دەبێت. لە راستیدا ململانێی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان ململانێیەكی ئیتنی كۆن و درێژەكێشانی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە پڕیەتی لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان هەریەكە لە ئەرمەنەكان، ئازەرییەكان و توركەكان، بەڵكو كێبڕكێیەكی جیۆپۆلیتیكیە, بە تەنها لە نێوان ئەرمەنی و ئازەرییەكاندا قەتیس نەبووە، بەڵكو توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپای گرتۆتەوە.
لە سەردەمی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە كۆماری ئازەربایجانەوە لكێنرابوو، بەڵام لە ساڵانی نێوان 1988 و 1994دا شەڕ لە نێوان هەر دوو وڵاتدا بەرپابوو، كە تیایدا نزیكەی (30) هەزار كەس كوژران و سەدان هەزاری تریش ئاوارەو پەرتەوازە بوون, دواجار هەرێمەكە لەلایەن ئەرمینیاوە كۆنتڕۆڵكراو لە ئێستادا كۆمەك و هاوكاری دارایی و سەربازییان لە ئەرمینیاوە پێدەگات. ساڵی 1994وە ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان ڕاگەیەندراوە، بەڵام ناوە ناوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ شەڕو پێكدادان بەخۆوە دەبینێت، تا ئێستاش ڕێككەوتنێكی ئاشتی تۆكمەو بەردەوام لە نێوان هەردوولادا واژۆ نەكراوە.
جوداییخوازانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە سەرەتای ساڵی 1992دا سەربەخۆیی هەرێمەكەیان لە كۆماری ئازەربایجان راگەیاندو رازی نەبوون بچنە پاڵ ئەرمینیا، لە كاتێكدا ئەرمینیا چەك و تەقەمەنی و سەربازی رەوانەی هەرێمەكە كرد، بەڵكو هێزەكانی چوونە ناو خاكی ئازەربایجانەوە و ئەو هێڵە سنورییەیان داگیركرد كە لەرووی جوگرافییەوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە ئەرمینیا جیادەكاتەوە كە بە دەرووی (رواك لاچین) ناسراوە، ئەوەبوو لە ناوەڕاستی 1993دا 20%ی تێكڕای خاكی ئازەربایجانی داگیركرد. دوایین ئەنجامی ئاڵۆزییەكان ئەوەبوو كە سەدان هەزار كەس لە دانیشتوانی ئازەربایجان لە ترسی هێزەكانی ئەرمینیا ئاوارە بوون و هەڵاتن بەرەو چەند كەمپێك لە دەوروبەری باكۆی پایتەختی ئازەربایجان. لەو شەڕەدا روسیا پشتگیری زۆری ئەرمینیای كرد، ئەوەش هۆكارێك بوو بۆ سەركەوتنی ئەرمینییەكان.
لە مانگی ئایاری ساڵی 1994دا هەموو لایەنەكان بە ئازەربایجانیشەوە، هەرچەندە خاكەكەی داگیرا كرابوو رێككەوتنی ئاگربەستیان ئیمزا كردو بە سەرپەرشتی یەكێتی ئەوروپا لە (مینسك)ی پایتەختی بیلاروسیا چوونە سەر مێزی دانوستان بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی و ئارامی. میلیشیا ئەرمەنییەكانی كۆماری ناگۆرنی قەرەباخ كە هیچ دەوڵەتێك دانی بە سەربەخۆییدا نەهێنا لایخۆیانەوە رایانگەیاند كە پابەندی ئەو رێككەوتنە نابن، هەرچەندە لە ساڵی 1994 شەڕ لە نێوان هەردوولادا وەستا، بەڵام ناوە ناوە پێكدادان لە نێوان هێزەكانی هەردوولا روویدەدا و كوژراوو برینداری لێدەكەوتەوە.
ئێران و كێشەی ناگۆرنی قەرەباخ
لەوەتای ململانێی نێوان ئەو دوو وڵاتە لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ درێژەی هەیە، ئێران هەوڵدەدات ناوبژیوانی لە نێوانیاندا بكات بە مەبەستی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان بە گرتنەبەری رێگەچارەی ئاشتی، چونكە ئەو ناوچەیە بە تایبەتی گرنگیی ستراتیژی بۆ ئێران هەیە. لەبەر ئەوە لەگەڵ دەستپێكردنەوەی شەڕو پێكدادانەكان لە 2ی نیسانی 2016دا ئێران یەكسەر لە رێگەی وەزیری دەرەوە (محەمەد جەواد زەریف)وە هەوڵەكانی خستەگەڕ بۆ ناوبژیوانی كردن لە پێناو چارەسەركردنی قەیرانەكە بە شێوەیەكی ئاشتیانە بەرلەوەی فراوانتر بێت. لە لایەكیترەوە سیاسەتمەداری ئێرانی حەسەن شەریعەتمەداری رایگەیاند: «پێدەچێت ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان لە ئایندەیەكی دووردا ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئێران».
سیاسەتی ئێران لە هەمبەر ناوچەی قەفقاز خۆی لە روانگەی چەند فاكتەرێكی سیاسی، ئابوری و ئەمنیدا دەبینێتەوە. ئێران لە رێگەی گرنگیدانی بەو ناوچەیە توانی پەیوەندی باش لەگەڵ دەوڵەتانی ئەو ناوچەیەدا دروستبكات، بە تایبەتی لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا، كە هاریكاری و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێراندا زۆر فراوان كرد تا گەیشتە قۆناغی هاوپەیمانێتی و شەراكەت، بە پێچەوانەی پەیوەندییەكانی ئێران – ئازەربایجان كە زۆربەی كات ناسەقامگیرو ئاڵۆز بووە، ئەوەش بەهۆی ئەو كێشەو ناكۆكییانەی كە لە نێوانیاندا دروستبووە، بە تایبەتی كێشەی دابەشكردنی سامان و بەروبوومەكانی دەریای قەزوین و كێشەی كەمینەی ئازەری لەناو ئێران. سەرەڕای ئەمەش ئێران هەوڵیداوە بەرەو ئاڕاستەی كرانەوەو باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئازەربایجان هەنگاو بنێت، ئەوەش بە ئامانجی وەبەرهێنانی سامانی نەوتی ئازەربایجان لە دەریای قەزوین. پەیوەندییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازدا كەوتۆتە ژێر كاریگەری كێبڕكێی هەرێمی و نێودەوڵەتی و ململانێی سەپاندنی هەژموون، بە تایبەتی لە نێوان روسیای فیدراڵی و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، جگە لە هەوڵەكانی سەپاندنی هەژموونگەری لە ناوچەكەدا و بەدەستهێنانی گەورەترین پرۆژەكانی وەبەرهێنانی ئابوری لەو ناوچەیەدا.
سەرەڕای هەوڵدانە بەردەوام و بەرچاوەكانی ئێران بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەڵام نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ گۆڕانی ئامانج و بەرژەوەندییەكاندا دەگۆڕێت. واتە ئاراستە وەرگرتنی ئێران بەرەو یەكلاییكردنەوەی ئاشتیانەی قەیرانی نێوان هەردوولادا، نەبووە رێگر لەبەردەم تاران بۆ رووكردنە ئەرمینیاو پشتیوانیكردنی لە ململانێكەیدا لەگەڵ ئازەربایجان. پێشتریش ئێران لە كاتی سەرهەڵدانی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان لە ساڵی 1992 پشتیوانی لە ئەرمینیای مەسیحی كرد لە دژی ئازەربایجانی موسوڵمان، بەڵام ئەم ئاراستە وەرگرتنەی ئێران بەرەو پشتیوانیكردنی ئەرمینیا لەژێر كاریگەری چەند هۆكارێكدایە كە ئەمانەن:
1. ئێران پشتیوانی ئەرمینیا دەكات بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵدا بەهێز بكات, بە ئامانجی پتەوكردنی پێگەی هەرێمیی و رێگرتن لە ئەمەریكاو ئیسرائیل تاوەكو لە رێگەی دروستكردنی تۆڕێكی بەهێزی پەیوەندییەكانەوە لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازو ئاسیای ناوەڕاست ئێران پەراوێز نەخەن، بۆیە ئەم مەترسییە پاڵی بە ئێرانەوە ناوە چەند هەنگاوێكی ستراتیژی بگرێتەبەر لە پێناو هەڵسەنگاندن و بونیادنانەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ زۆرێك لەو دەوڵەتانە بە ئامانجی هاوتاكردنی پێگەو كاریگەرێتی خۆی لەگەڵ ئەمەریكاو ئیسرائیل و خۆئامادەكردن بۆ هەر بارودۆخێكی كتوپڕ ئەگەر شەڕو پێكدادان لەو ناوچەیەدا سەرهەڵبداتەوە.
2.
ئێران و كێشەی ناگۆرنی قەرەباخ
لەوەتای ململانێی نێوان ئەو دوو وڵاتە لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ درێژەی هەیە، ئێران هەوڵدەدات ناوبژیوانی لە نێوانیاندا بكات بە مەبەستی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان بە گرتنەبەری رێگەچارەی ئاشتی، چونكە ئەو ناوچەیە بە تایبەتی گرنگیی ستراتیژی بۆ ئێران هەیە. لەبەر ئەوە لەگەڵ دەستپێكردنەوەی شەڕو پێكدادانەكان لە 2ی نیسانی 2016دا ئێران یەكسەر لە رێگەی وەزیری دەرەوە (محەمەد جەواد زەریف)وە هەوڵەكانی خستەگەڕ بۆ ناوبژیوانی كردن لە پێناو چارەسەركردنی قەیرانەكە بە شێوەیەكی ئاشتیانە بەرلەوەی فراوانتر بێت. لە لایەكیترەوە سیاسەتمەداری ئێرانی حەسەن شەریعەتمەداری رایگەیاند: «پێدەچێت ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان لە ئایندەیەكی دووردا ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئێران».
سیاسەتی ئێران لە هەمبەر ناوچەی قەفقاز خۆی لە روانگەی چەند فاكتەرێكی سیاسی، ئابوری و ئەمنیدا دەبینێتەوە. ئێران لە رێگەی گرنگیدانی بەو ناوچەیە توانی پەیوەندی باش لەگەڵ دەوڵەتانی ئەو ناوچەیەدا دروستبكات، بە تایبەتی لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا، كە هاریكاری و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێراندا زۆر فراوان كرد تا گەیشتە قۆناغی هاوپەیمانێتی و شەراكەت، بە پێچەوانەی پەیوەندییەكانی ئێران – ئازەربایجان كە زۆربەی كات ناسەقامگیرو ئاڵۆز بووە، ئەوەش بەهۆی ئەو كێشەو ناكۆكییانەی كە لە نێوانیاندا دروستبووە، بە تایبەتی كێشەی دابەشكردنی سامان و بەروبوومەكانی دەریای قەزوین و كێشەی كەمینەی ئازەری لەناو ئێران. سەرەڕای ئەمەش ئێران هەوڵیداوە بەرەو ئاڕاستەی كرانەوەو باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئازەربایجان هەنگاو بنێت، ئەوەش بە ئامانجی وەبەرهێنانی سامانی نەوتی ئازەربایجان لە دەریای قەزوین. پەیوەندییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازدا كەوتۆتە ژێر كاریگەری كێبڕكێی هەرێمی و نێودەوڵەتی و ململانێی سەپاندنی هەژموون، بە تایبەتی لە نێوان روسیای فیدراڵی و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، جگە لە هەوڵەكانی سەپاندنی هەژموونگەری لە ناوچەكەدا و بەدەستهێنانی گەورەترین پرۆژەكانی وەبەرهێنانی ئابوری لەو ناوچەیەدا.
سەرەڕای هەوڵدانە بەردەوام و بەرچاوەكانی ئێران بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەڵام نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ گۆڕانی ئامانج و بەرژەوەندییەكاندا دەگۆڕێت. واتە ئاراستە وەرگرتنی ئێران بەرەو یەكلاییكردنەوەی ئاشتیانەی قەیرانی نێوان هەردوولادا، نەبووە رێگر لەبەردەم تاران بۆ رووكردنە ئەرمینیاو پشتیوانیكردنی لە ململانێكەیدا لەگەڵ ئازەربایجان. پێشتریش ئێران لە كاتی سەرهەڵدانی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان لە ساڵی 1992 پشتیوانی لە ئەرمینیای مەسیحی كرد لە دژی ئازەربایجانی موسوڵمان، بەڵام ئەم ئاراستە وەرگرتنەی ئێران بەرەو پشتیوانیكردنی ئەرمینیا لەژێر كاریگەری چەند هۆكارێكدایە كە ئەمانەن:
1. ئێران پشتیوانی ئەرمینیا دەكات بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵدا بەهێز بكات, بە ئامانجی پتەوكردنی پێگەی هەرێمیی و رێگرتن لە ئەمەریكاو ئیسرائیل تاوەكو لە رێگەی دروستكردنی تۆڕێكی بەهێزی پەیوەندییەكانەوە لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازو ئاسیای ناوەڕاست ئێران پەراوێز نەخەن، بۆیە ئەم مەترسییە پاڵی بە ئێرانەوە ناوە چەند هەنگاوێكی ستراتیژی بگرێتەبەر لە پێناو هەڵسەنگاندن و بونیادنانەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ زۆرێك لەو دەوڵەتانە بە ئامانجی هاوتاكردنی پێگەو كاریگەرێتی خۆی لەگەڵ ئەمەریكاو ئیسرائیل و خۆئامادەكردن بۆ هەر بارودۆخێكی كتوپڕ ئەگەر شەڕو پێكدادان لەو ناوچەیەدا سەرهەڵبداتەوە.
2.
فاكتەری ئەمنی خاڵێكی بنەڕەتیە لە پەیوەندیگرتن و گرنگیپێدانی ئێران بەو كۆمارانەی ناوچەی قەفقاز، چونكە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و ناوەڕاستی ئاسیاو قەفقاز بە تایبەتی گرنگیەكی بێهاوتایان هەیە لە رووی دەوڵەمەندی سامانی ئابوری و پێگەی ستراتیژییەوە كە بۆنەتە جێی چاوتێبڕینی جیهان، لە كاتێكدا كە لە سایەی بارێكی ئارام و سەقامگیردایە، بەڵام ئێستا لە سایەی ئەو دۆخە ناسەقامگیرەدا كە بەهۆی سەرهەڵدانەوەی گرژییەكانی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان دروستبووە، ئێران خۆی بۆ رۆڵبینین ئامادە كردووە لە بازنە لاوازەكەدا بەو پێیەی كە كۆمارەكانی قەفقازیا لەلایەن روسیاوە پشتیوانیان لێدەكرێت، جگە لەوەش توركیاو دەوڵەتانی كەنداو لەلایەن خۆرئاواوە هاندەدرێن و هاوكاری دەكرێن تاوەكو بچنە ناو بازنەی ئەو ململانێیەوە، لەبەر ئەوە ئێران هەوڵدەدات لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییە ئەمییەكانیدا پێگەی لەو دەوڵەتانەدا قایمبكات.
3. پاراستنی چالاكیە هەواڵگرییەكانی ئێران لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا لە ئەنجامی پتەوكردن و گەشەكردنی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولا و رێككەوتنیان لەسەر بەڕێوەبردنی گەڕێك لە وتوێژی ماراسۆنی و پێكهاتنیان لەسەر راوێژپێكردن و گۆڕینەوەی بیروڕا لە نێوان تاران و یەریڤان سەبارەت بە چەند پرس و بابەتێكی ئاسایشی و هەواڵگری و هەندێك پرسی سیاسی هەرێمیی هاوبەش، ئەمەش چالاكیەكی گرنگە بۆ ئێران، كە ناتوانێت لە ئازەربایجانی دراوسێی بەدەستی بێنێت.
4. ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەم فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، لە كاتێكدا ئازەربایجان وەك ئێران دەوڵەتێكی بەرهەمهێنی نەوتە، كەواتە فاكتەری ئابوری هەردوولای خستۆتە سەر یەك رێگە، بۆیە ئێران پێویستی بە دۆستایەتی ئەرمینیایە لە پێناو دابینكردنی دەروازەیەكی ئەڵتەرناتیڤ بۆ گواستنەوەی نەوت و غاز بەرەو روسیاو ئەوروپا، لەبەر ئەوەشە كە ئەرمینیا پەیوەستە بە دابینكردنی رێڕەوێكی سەلامەت و متمانەپێكراو بۆ ئاڵوێری بازرگانی و بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لە بواری وزەدا لەگەڵ ئێران، چونكە ئەرمینیا نەوت و غازی سروشتی نییەو پلانی داناوە بۆ داخستنی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەی ئەتۆم لە ماوەی (10) ساڵدا. لە لایەكیترەوە پرۆژەی بەرهەمهێنانی وزەی گەرمی و بەستنەوەی بە ناوەندەكانی بەرهەمێنانی وزەی ئێرانەوە یارمەتیدەرە بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئابوری ئەرمینیا.
5. كۆماری ئەرمینیا خاوەنی پێگەیەكی ستراتیژییە لە ناوچەی قەفقازی باشور، بەو هۆیەشەوە رۆڵێكی كاراو كاریگەر لە دابینكردنی ئاسایشی هەرێمیدا دەگێڕێت و بە دەروازەیەكی گرنگ دادەنرێت بۆ گواستنەوەی وزە لە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بەرەو باكور. بەشداریكردنی سیاسی لە ناوەندە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و گەشەپێدانی پەیوەندییە ئابوری و كەلتورییەكان بە یەكێكیتر لە گرنگترین تەوەرەكانی پەیوەندی نێوان ئێران و ئەرمینیا دادەنرێت. لە ئێستاشدا زیاتر لە (3000) خوێندكاری ئێرانی لە زانكۆكانی ئەرمینیا دەخوێنن.
6. ئێران سنورێكی هاوبەشی لەگەڵ هەریەكە لە ئەرمینیا و ئازەربایجان هەیە، بۆیە هەر گۆڕانكارییەك لەو دوو وڵاتەدا رووبدات كاریگەری بۆسەر ئێران دەبێت، بە تایبەتی كە ئێران چەندین كەمینەی تێدایە كە پەیوەستن بە نەتەوەكانی ناو هەردوو دەوڵەت. ئێران هەوڵدەدات رێگە لە سەرهەڵدانی هەر هەڕەشەو ململانێیەك بگرێت لەسەر سنورەكانی، چونكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەری دەبێت بە تایبەتی لە باكورەوە، كە ئەگەری گواستنەوەی بۆ ناو خاكی ئێران هەیە بەهۆی هەبوونی جووڵەیەكی ناسیۆنالیستی لەناو هەندێك لەو كۆمارانە، وەك ئەرمینیاو ئازەربایجان. ئەوەی زیاتر ئێرانی نیگەرانكردووە بوونی ئازەربایجانە لەسەر سنورەكانی باكور، لە كاتێكدا 25%ی دانیشتوانی ئێران ئازەرین، ئەم رێژەیەش دوو ئەوەندی دانیشتوانی كۆماری ئازەربایجان پێكدەهێنێت. لە لایەكیترەوە (120) هەزار هاوڵاتی ئەرمەنی لەناو ئێران دەژین، بۆیە گەشەسەندنی ململانێكە وادەكات بۆ ناو خاكی ئێرانیش تەشەنە بكات، لەبەر ئەوەیە ئێران لە هەوڵەكانی بەردەوامە بۆ رێگرتن لە سەرهەڵدانی هەر ناكۆكی و ململانێیەك لەسەر سنورەكانی باكور.
7. ئێران بە شێوەیەكی نهێنی پشتیوانی ئەرمینیا دەكات، چونكە سەركەوتنی ئازەربایجان لەو ململانێیەدا مانای وروژاندنی هەستی ناسیۆنالیستی لەلای ئازەرییە ئێرانییەكان دەگەیەنێت، ئەوەش بۆی هەیە ببێتە هۆكاری دروستبوونی پشێوی و نائارامی لە باكوری ئێران و لە كۆتاییدا هانیاندەدات تا داوای مافەكانیان بكەن، كە هەندێك لەو داواكارییانە تا ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی یان گەڕانەوەیان بۆ نیشتمانی دایك درێژ دەبێتەوە، بەو هۆیەشەوە جارجارێك بەریەككەوتنی ئازەرییەكان لەگەڵ دەسەڵاتە حكومەتییەكانی ئێران روودەدات.
8.
3. پاراستنی چالاكیە هەواڵگرییەكانی ئێران لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا لە ئەنجامی پتەوكردن و گەشەكردنی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولا و رێككەوتنیان لەسەر بەڕێوەبردنی گەڕێك لە وتوێژی ماراسۆنی و پێكهاتنیان لەسەر راوێژپێكردن و گۆڕینەوەی بیروڕا لە نێوان تاران و یەریڤان سەبارەت بە چەند پرس و بابەتێكی ئاسایشی و هەواڵگری و هەندێك پرسی سیاسی هەرێمیی هاوبەش، ئەمەش چالاكیەكی گرنگە بۆ ئێران، كە ناتوانێت لە ئازەربایجانی دراوسێی بەدەستی بێنێت.
4. ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەم فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، لە كاتێكدا ئازەربایجان وەك ئێران دەوڵەتێكی بەرهەمهێنی نەوتە، كەواتە فاكتەری ئابوری هەردوولای خستۆتە سەر یەك رێگە، بۆیە ئێران پێویستی بە دۆستایەتی ئەرمینیایە لە پێناو دابینكردنی دەروازەیەكی ئەڵتەرناتیڤ بۆ گواستنەوەی نەوت و غاز بەرەو روسیاو ئەوروپا، لەبەر ئەوەشە كە ئەرمینیا پەیوەستە بە دابینكردنی رێڕەوێكی سەلامەت و متمانەپێكراو بۆ ئاڵوێری بازرگانی و بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لە بواری وزەدا لەگەڵ ئێران، چونكە ئەرمینیا نەوت و غازی سروشتی نییەو پلانی داناوە بۆ داخستنی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەی ئەتۆم لە ماوەی (10) ساڵدا. لە لایەكیترەوە پرۆژەی بەرهەمهێنانی وزەی گەرمی و بەستنەوەی بە ناوەندەكانی بەرهەمێنانی وزەی ئێرانەوە یارمەتیدەرە بۆ دابینكردنی ئاسایشی ئابوری ئەرمینیا.
5. كۆماری ئەرمینیا خاوەنی پێگەیەكی ستراتیژییە لە ناوچەی قەفقازی باشور، بەو هۆیەشەوە رۆڵێكی كاراو كاریگەر لە دابینكردنی ئاسایشی هەرێمیدا دەگێڕێت و بە دەروازەیەكی گرنگ دادەنرێت بۆ گواستنەوەی وزە لە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بەرەو باكور. بەشداریكردنی سیاسی لە ناوەندە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و گەشەپێدانی پەیوەندییە ئابوری و كەلتورییەكان بە یەكێكیتر لە گرنگترین تەوەرەكانی پەیوەندی نێوان ئێران و ئەرمینیا دادەنرێت. لە ئێستاشدا زیاتر لە (3000) خوێندكاری ئێرانی لە زانكۆكانی ئەرمینیا دەخوێنن.
6. ئێران سنورێكی هاوبەشی لەگەڵ هەریەكە لە ئەرمینیا و ئازەربایجان هەیە، بۆیە هەر گۆڕانكارییەك لەو دوو وڵاتەدا رووبدات كاریگەری بۆسەر ئێران دەبێت، بە تایبەتی كە ئێران چەندین كەمینەی تێدایە كە پەیوەستن بە نەتەوەكانی ناو هەردوو دەوڵەت. ئێران هەوڵدەدات رێگە لە سەرهەڵدانی هەر هەڕەشەو ململانێیەك بگرێت لەسەر سنورەكانی، چونكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەری دەبێت بە تایبەتی لە باكورەوە، كە ئەگەری گواستنەوەی بۆ ناو خاكی ئێران هەیە بەهۆی هەبوونی جووڵەیەكی ناسیۆنالیستی لەناو هەندێك لەو كۆمارانە، وەك ئەرمینیاو ئازەربایجان. ئەوەی زیاتر ئێرانی نیگەرانكردووە بوونی ئازەربایجانە لەسەر سنورەكانی باكور، لە كاتێكدا 25%ی دانیشتوانی ئێران ئازەرین، ئەم رێژەیەش دوو ئەوەندی دانیشتوانی كۆماری ئازەربایجان پێكدەهێنێت. لە لایەكیترەوە (120) هەزار هاوڵاتی ئەرمەنی لەناو ئێران دەژین، بۆیە گەشەسەندنی ململانێكە وادەكات بۆ ناو خاكی ئێرانیش تەشەنە بكات، لەبەر ئەوەیە ئێران لە هەوڵەكانی بەردەوامە بۆ رێگرتن لە سەرهەڵدانی هەر ناكۆكی و ململانێیەك لەسەر سنورەكانی باكور.
7. ئێران بە شێوەیەكی نهێنی پشتیوانی ئەرمینیا دەكات، چونكە سەركەوتنی ئازەربایجان لەو ململانێیەدا مانای وروژاندنی هەستی ناسیۆنالیستی لەلای ئازەرییە ئێرانییەكان دەگەیەنێت، ئەوەش بۆی هەیە ببێتە هۆكاری دروستبوونی پشێوی و نائارامی لە باكوری ئێران و لە كۆتاییدا هانیاندەدات تا داوای مافەكانیان بكەن، كە هەندێك لەو داواكارییانە تا ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی یان گەڕانەوەیان بۆ نیشتمانی دایك درێژ دەبێتەوە، بەو هۆیەشەوە جارجارێك بەریەككەوتنی ئازەرییەكان لەگەڵ دەسەڵاتە حكومەتییەكانی ئێران روودەدات.
8.
سیستمی سیاسی ئازەربایجان سیستمێكی عەلمانیەو سەر بە خۆرئاوایە، بۆیە پێشبینی دەكرێت لە جێبەجێكردنی هەر سیاسەتێكی ئەمەریكادا لە بەرامبەر ئێران بەهۆی بەردەوامبوونی پرۆگرامە ئەتۆمیەكەیەوە رۆڵ ببینێت، ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ خواستەكانی ئازەرییە ناسۆنالیستەكانی كۆماری ئازەربایجان بۆ یەكگرتنی هەموو ئازەرییەكان و دامەزراندنی ئازەربایجانی گەورە. پێدەچێت ئەو خواستە ببێتە دروستبوونی ناكۆكی لە نێوان ئێران – ئازەربایجان، لەوانەش: كێشەی مافی هەردوولا لە دەریای قەزوین، سوربوونی ئێران لەسەر دابەشكردنی دەریاكە بە شێوەیەكی یەكسان، پێداگریكردنی ئازەربایجان لەسەر دانانی قەزوین بە دەریایەكی نێودەوڵەتی لە چوارچێوەی یاساكانی رێكخستنی دەریا نێودەوڵەتییەكان، پێداگریكردنی (حەیدەر عەلیێڤ) سەرۆكی ئازەربایجان لەسەر ئەوەی كە پەیوەندی بە خۆرئاواو ئیسرائیلەوە ستراتیژییە، هەروەها سەركردەكانی ئازەربایجان دژایەتیكردنیان بۆ سیستمی سیاسی ئێران ناشارنەوە.
9. ئامانجی هەوڵدانەكانی ئێران بۆ پاراستنی سەقامگیری و ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بریتییە لە شكستپێهێنانی ئەو پلانەی ئەمەریكا كە لەلایەن راوێژكاری پێشووی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا بۆ كارووباری نەتەوەكان(پۆڵ گۆبڵ) پێشنیار كراوە، كە پلانێكە بۆ گۆڕینەوەی خاك لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بەو پێیەی ئەرمینیا بەشێك لە هەرێمی ناگۆنی قەرەباخ بداتە ئازەربایجان، جگە لەوەش ئازەربایجان ئەو ناوچەیەی بەدەستەوە دەبێت كە دەڕوانێتە سەر سەرچاوەی دەریاكان و ئەو ناوچانەش كە زۆربەی دانیشتوانەكەیان ئازەرین. لە كاتی جێبەجێكردنی پلانەكەی گۆبڵ راستەوخۆ سنوری نێوان توركیاو ئازەربایجان دەكرێتەوە و رێگە خۆشدەبێت بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەی هێڵی بۆری نەوتی نێوان باكۆ – ئەنقەرە، ئەوەش بە یەكجاری كۆتایی بە پرۆژەی هێڵی بۆری نەوت و غازی نێوان یەریڤان – تاران بەرەو كیشوەری ئەوروپا دەهێنێت، بەڵكو ئەرمینیا بەهۆی ئەو پلانە ئەمەریكیەوە سنوری لەگەڵ ئێران لەدەستدەدات.
بە كورتی دەتوانین بڵێین ئێران دەرفەت و بەرژەوەندی گرنگی لە ناوچەی قەفقاز هەیە ئەویش بەهۆی نزیكیەوە لەو كۆمارانەو بوونی پەیوەندی و وابەستەیی نەتەوەیی و مەزهەبی و ئیتنی، كە ئێران تیایدا بەشدارە. ئێران لە پێناو پارێزگاریكردنی لە بەرژەوەندییەكانی و ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەكەی سیاسەتێكی ئابوری و سەربازی لە بەرامبەر ئەو كۆمارانەی قەفقازدا پیادە دەكات.
كاردانەوەی نائارامییەكانی قەفقاز لەسەر توركیا - ئێران – ئیسرائیل
هەریەكە لە روسیا، ئێران و توركیا رۆڵی ناوبژیوان دەبینن لە چارەسەركردنی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەمپێیەش بە شێوەیەكی راستەوخۆ كاریگەرییان هەیە لەسەر ئامانج و خواستە هەرێمییەكانی روسیاو سیاسەتی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكاو پێگەو هەژموونی لە ناوچەی قەزوینی گەورە دەبێت. توێژەر (بریندا شیڤەر) ئەندامی پێشكەوتووی سەنتەری وزەی جیهانی لە ئەنجومەنی ئەتڵەسی و مامۆستای یاریدەدەر لە ناوەندی زانكۆی جۆرج تاون بۆ توێژینەوەكانی ئەوروپا – ئاسیا – روسیا – خۆرهەڵاتی ئەوروپا، لە توێژینەوەیەكدا لەسەر ئازەربایجان و ناوچەی دەریای قەزوین سەبارەت بە كەرتی وزەی حكومەتەكان و كۆمپانیاكان، باسی كاردانەوەو كاریگەرییەكانی شەڕی ناوچەی قەفقاز لەسەر كۆی ئەو ناوچە فراوانە كردووە. شیڤەر لە سەرەتای توێژینەوەكەیدا دەڵێت: «ئەگەر قەبارەی كارە دوژمنكارانەییەكان فراوانتر ببێت، بۆی هەیە ببێتە هەڕەشە لەسەر توركیاو ئێرانی دراوسێی هەردوولا، هەروەها كاریگەریشی دەبێت لەسەر كارو چالاكییەكانی ئیسرائیل لە ناوچەی قەفقاز، بە تایبەتیش ئەو پارچەیەی لە ئیسرائیل نزیكە».
سەرەڕای ئەوەی كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێشتا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە خاكی ئازەربایجان دەداتە قەڵەم، بەڵام ئەرمینیا وەك قەوارەیەكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ هەرێمەكەدا دەكات. لەگەڵئەوەشدا كە هیچ دەوڵەتێكی ئەندام لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان دانیان نەناوە بە سەربەخۆیی قەوارەی سیاسی هەرێمەكەدا، هێزە فەڕمییەكانی ئەرمینیا ماوەیەكی زۆر دەبێت لەسەر خاكی هەرێمەكە جێگیر كراون و هیچ دیاریدەیەكی سنوری پراكتیكی دیار نییە كە هەرێمەكە لە كۆماری ئەرمینیا جیابكاتەوە، سەرەڕای ئەوەش هەردوولایان هەمان دراوو سیستمی پۆستە بەكاردەهێنن. هەریەك لە سەرۆكی ئێستای ئەرمینیا (سێرج سەرگسیان) و سەرۆكی پێشووی وڵات خەڵكی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخن. لە وتارێكی سەرۆك سەرگسیان لە ساڵی 2015دا وتی: «هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ پارچەیەكی جیانەبۆوەیە لە ئەرمینیا»، بەڵام ئەو دەسەڵاتانەی لە كۆماری ناگۆرنی قەرەباخ خۆیان وەك دەسەڵاتی فەڕمی ناساندووە هەمیشە لەگەڵ حكومەتی یەریڤان ناگونجێت، بەڵكو تا ئاستێكی دیاریكراو پارێزگاری لە سەربەخۆیی دامودەزگاكانی كردووە.
9. ئامانجی هەوڵدانەكانی ئێران بۆ پاراستنی سەقامگیری و ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بریتییە لە شكستپێهێنانی ئەو پلانەی ئەمەریكا كە لەلایەن راوێژكاری پێشووی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا بۆ كارووباری نەتەوەكان(پۆڵ گۆبڵ) پێشنیار كراوە، كە پلانێكە بۆ گۆڕینەوەی خاك لە نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان بەو پێیەی ئەرمینیا بەشێك لە هەرێمی ناگۆنی قەرەباخ بداتە ئازەربایجان، جگە لەوەش ئازەربایجان ئەو ناوچەیەی بەدەستەوە دەبێت كە دەڕوانێتە سەر سەرچاوەی دەریاكان و ئەو ناوچانەش كە زۆربەی دانیشتوانەكەیان ئازەرین. لە كاتی جێبەجێكردنی پلانەكەی گۆبڵ راستەوخۆ سنوری نێوان توركیاو ئازەربایجان دەكرێتەوە و رێگە خۆشدەبێت بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەی هێڵی بۆری نەوتی نێوان باكۆ – ئەنقەرە، ئەوەش بە یەكجاری كۆتایی بە پرۆژەی هێڵی بۆری نەوت و غازی نێوان یەریڤان – تاران بەرەو كیشوەری ئەوروپا دەهێنێت، بەڵكو ئەرمینیا بەهۆی ئەو پلانە ئەمەریكیەوە سنوری لەگەڵ ئێران لەدەستدەدات.
بە كورتی دەتوانین بڵێین ئێران دەرفەت و بەرژەوەندی گرنگی لە ناوچەی قەفقاز هەیە ئەویش بەهۆی نزیكیەوە لەو كۆمارانەو بوونی پەیوەندی و وابەستەیی نەتەوەیی و مەزهەبی و ئیتنی، كە ئێران تیایدا بەشدارە. ئێران لە پێناو پارێزگاریكردنی لە بەرژەوەندییەكانی و ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەكەی سیاسەتێكی ئابوری و سەربازی لە بەرامبەر ئەو كۆمارانەی قەفقازدا پیادە دەكات.
كاردانەوەی نائارامییەكانی قەفقاز لەسەر توركیا - ئێران – ئیسرائیل
هەریەكە لە روسیا، ئێران و توركیا رۆڵی ناوبژیوان دەبینن لە چارەسەركردنی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەمپێیەش بە شێوەیەكی راستەوخۆ كاریگەرییان هەیە لەسەر ئامانج و خواستە هەرێمییەكانی روسیاو سیاسەتی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكاو پێگەو هەژموونی لە ناوچەی قەزوینی گەورە دەبێت. توێژەر (بریندا شیڤەر) ئەندامی پێشكەوتووی سەنتەری وزەی جیهانی لە ئەنجومەنی ئەتڵەسی و مامۆستای یاریدەدەر لە ناوەندی زانكۆی جۆرج تاون بۆ توێژینەوەكانی ئەوروپا – ئاسیا – روسیا – خۆرهەڵاتی ئەوروپا، لە توێژینەوەیەكدا لەسەر ئازەربایجان و ناوچەی دەریای قەزوین سەبارەت بە كەرتی وزەی حكومەتەكان و كۆمپانیاكان، باسی كاردانەوەو كاریگەرییەكانی شەڕی ناوچەی قەفقاز لەسەر كۆی ئەو ناوچە فراوانە كردووە. شیڤەر لە سەرەتای توێژینەوەكەیدا دەڵێت: «ئەگەر قەبارەی كارە دوژمنكارانەییەكان فراوانتر ببێت، بۆی هەیە ببێتە هەڕەشە لەسەر توركیاو ئێرانی دراوسێی هەردوولا، هەروەها كاریگەریشی دەبێت لەسەر كارو چالاكییەكانی ئیسرائیل لە ناوچەی قەفقاز، بە تایبەتیش ئەو پارچەیەی لە ئیسرائیل نزیكە».
سەرەڕای ئەوەی كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێشتا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە خاكی ئازەربایجان دەداتە قەڵەم، بەڵام ئەرمینیا وەك قەوارەیەكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ هەرێمەكەدا دەكات. لەگەڵئەوەشدا كە هیچ دەوڵەتێكی ئەندام لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان دانیان نەناوە بە سەربەخۆیی قەوارەی سیاسی هەرێمەكەدا، هێزە فەڕمییەكانی ئەرمینیا ماوەیەكی زۆر دەبێت لەسەر خاكی هەرێمەكە جێگیر كراون و هیچ دیاریدەیەكی سنوری پراكتیكی دیار نییە كە هەرێمەكە لە كۆماری ئەرمینیا جیابكاتەوە، سەرەڕای ئەوەش هەردوولایان هەمان دراوو سیستمی پۆستە بەكاردەهێنن. هەریەك لە سەرۆكی ئێستای ئەرمینیا (سێرج سەرگسیان) و سەرۆكی پێشووی وڵات خەڵكی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخن. لە وتارێكی سەرۆك سەرگسیان لە ساڵی 2015دا وتی: «هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ پارچەیەكی جیانەبۆوەیە لە ئەرمینیا»، بەڵام ئەو دەسەڵاتانەی لە كۆماری ناگۆرنی قەرەباخ خۆیان وەك دەسەڵاتی فەڕمی ناساندووە هەمیشە لەگەڵ حكومەتی یەریڤان ناگونجێت، بەڵكو تا ئاستێكی دیاریكراو پارێزگاری لە سەربەخۆیی دامودەزگاكانی كردووە.
روسیا چەك بە هەردوولای ململانێكە دەفرۆشێت، ئەو ملیارەها دۆلارەی ئازەربایجان لە ماوەی ساڵانی رابردوو لە بەرامبەر كڕینی چەك داوییەتی بە مۆسكۆ، فاكتەرێكی گرنگە بۆ بەهێزكردنی پێگەو هەژموونی لە ناوچەكەدا بە شێوەیەكی بەرچاو، بەڵام لە بەرامبەردا ئەرمینیا زیاتر پشتی بەو زەماناتە ئاسایشییانە بەستووە كە روسیا پێیداوە. پێگەی كرملین لە ئەرمینیا لە زۆربەی كۆمارەكانی پێشووی یەكێتی سۆڤێت گەورەترە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی هێزێكی سەربازی گەورەی روسیا لەو وڵاتەدا و كۆنترۆڵكردنی دیارترین ناوەندەكانی وزەو ژێرخانی ئابورییەكەی، جگە لەوەش مۆسكۆ سودمەندی هەر گەورەیە لە بەردەوامبوونی شەڕو پێكدادانە سەربازییەكانی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان. شەڕی ئەمجارە راستەوخۆ لە دوای ئامادەبوونی سەرۆكی ئەرمینیا و ئازەربایجان لە كۆبوونەوەی لوتكەی ئاسایشی ئەتۆمی لە واشنتۆن بەرپا بوو، كاتێك جۆن كیری وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا بەجیا لەگەڵ هەردوو سەرۆكدا كۆبووەوە بۆ تاوتوێكردنی ئەگەری گەیشتن بە چارەسەركردنی ململانێی نێوان هەردوو وڵات كە ماوەیەكی زۆرە سەریهەڵداوە. جێی باسكردنە سەردانی ئیلهام عەلیێڤ سەرۆكی ئازەربایجان بۆ واشنتۆن رووداوێكی گرنگ بوو، چونكە لەوەتای بووەتە سەرۆك كۆماری وڵاتەكەی لە ساڵی 2003دا ئەمە یەكەمجارە سەردانی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا بكات. لە راستیدا وادەی نوێبوونەوەی گرژی و ئاڵۆزی لە نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان و بوونی عەلیێڤ لە دەرەوەی وڵاتەكەی، بە بڕوای چاودێران ئاماژەیەكی بەهێزە بەوەی كە رووداوەكە بە هاندانی روسیا روویداوە، ئەگەر ئەم پێشبینیە راستبێت ئەوا پەیامەكە روونە واتە مۆسكۆ ئەو پەیامە بە واشنتۆن دەڵێت كە دەست لە كاروباری تایبەتی روسیا وەرنەدات و بۆ حكومەتی (باكۆ)ش وا باشترە بە قووڵی بیر بكاتەوە پێشئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتوەكاندا پتەو بكات.
سەرەڕای هەوڵدانەكانی مۆسكۆ تاكو وای نیشانبدات كە رۆڵی دروستكەری ئاشتی دەبینێت، بەڵام كرملین بە ئاشكرا رەخنە لە ئازەربایجان دەگرێت و تۆمەتباری دەكات بە هەڵگیرساندنەوەی شەڕ. وتەبێژی فەرمی بە ناوی رێكخراوی ئاسایشی بەكۆمەڵ كە روسیا سەرۆكایەتی دەكات رایگەیاند «ئەو كارانەی ئازەربایجان دەیانكات بووەتە هۆی زیاتر ئاڵۆزكردنی ململانێكە». لە لایەكیتریشەوە ئاژانسی هەواڵی (تاس)ی فەرمی روسیا ئاشكرایكرد: هەڵگیرسانەوەی شەڕ پاڵ بە مۆسكۆوە دەنێت تا ناگۆرنی قەرەباخ وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ بناسێنێت، ئەوەش ئەو دەرئەنجامانە بیردێنێتەوە كە شەڕی نێوان جۆرجیاو روسیا لە ساڵی 2008 پێی گەیشت كاتێك روسیا دانی بە سەربەخۆیی دەوڵەتی ئەپخازیاو ئۆسیتیای باشوردا نا. لە هاوینی ساڵی 2015دا فلادیمێر پۆتن سەرۆكی روسیا فشاری خستە سەر ژمارەیەك لە دەوڵەتانی دراوسێی روسیا تاوەكو نەبنە ئەندام لە رێككەوتننامەی هاوبەشی خۆرهەڵات، كە بە سەرپەرشتی یەكێتی ئەوروپا بەسترا، بەڵكو لەجیاتی ئەوە ببنە ئەندامی یەكێتی گومرگی ئۆراسیا، كە سەر بە روسیای فیدراڵیە. دوایئەوەی ئەرمینیا تیایدا بووە ئەندام، پۆتن هەوڵیدا لەگەڵ ئازەربایجان بگاتە رێككەوتنێكی هاوشێوە، بەڵام سەرۆك ئیلهام عەلیێڤ ئەو داوایەی مۆسكۆی رەتكردەوە.
لە دوای ماوەیەك لە كاتێكدا عەلیێڤ و وەزیری بەرگری وڵاتەكەی لە دەرەوەی وڵاتەكەیان بوون، گرژییەكی بێوەێنە لە (4) ناوچەی نزیك سنوری نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان روویدا، كە هەندێكیان ناوچەی هاوسنوری هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ نەبوون، ئەو گرژی و ئاڵۆزییانەش كوژرانی زیاتر لە (40) كەسی لە هەردوو وڵات لێكەوتەوە. ئەوەی زیاتر مایەی نیگەرانیە ئەو راستیەیە كە هەر كۆمارێكی سۆڤێتی پێشوو لە ماوەی دەیەی رابردوودا هەوڵیدابێت پەیوەندییەكانی لەگەڵ خۆرئاوادا بەهێز بكات، خاكی زۆر گرنگی لە بەرژەوەندی روسیا لەدەستداوە. بۆ نموونە كاتێك جۆرجیا لە ساڵی 2008دا هەوڵیدا ببێت بە ئەندامی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی (ناتۆ)، ئەپخازیاو ئۆسیتیای باشوری لەدەستدا، هەروەها لە دوای بەئەندامبوونی ئۆكرانیاو مۆڵداڤیا لە رێككەوتنی هاوبەشی خۆرئاوا، روسیا لە بەرامبەردا دەستی بەسەر نیوە دورگەی (كریما) و بەشێك لە خاكی خۆرهەڵاتی ئۆكرانیادا گرت و هێزەكانی لە ناوچەی ترانسنیستریای مۆڵداڤیا بڵاوكردەوە و لە ئێستاشدا داگیریكردووە.
ئەگەر بێتو ئاڵۆزییەكانی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان بەردەوامبێت، ئەو چەند لایەنێكی كارا لە دەرەوەی ناوچەی قەفقاز بۆ لایخۆی پەلكێشدەكات، لە نێوانیشیاندا هەندێك دەوڵەتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. هاوپەیمانێتیەكی بەهێز لە نێوان روسیاو ئەرمینیادا هەیە، لە كاتێكدا هێزەكانی روسیا لەناو خاكی ئەرمینیا بڵاوكراونەتەوە و هێزی بەرگری ئاسمانی وڵاتەكەش بەڕێوە دەبات. مۆسكۆ بەمدواییە ژمارەی هێزەكانی لە شارۆچكەی (گیۆمری) ئەرمینی زیادكرد، كە دەكەوێتە نزیك سنورەكانی توركیا، كە هاوپەیمانێتی سەربازی لەگەڵ ئازەربایجان هەیە.
سەرەڕای هەوڵدانەكانی مۆسكۆ تاكو وای نیشانبدات كە رۆڵی دروستكەری ئاشتی دەبینێت، بەڵام كرملین بە ئاشكرا رەخنە لە ئازەربایجان دەگرێت و تۆمەتباری دەكات بە هەڵگیرساندنەوەی شەڕ. وتەبێژی فەرمی بە ناوی رێكخراوی ئاسایشی بەكۆمەڵ كە روسیا سەرۆكایەتی دەكات رایگەیاند «ئەو كارانەی ئازەربایجان دەیانكات بووەتە هۆی زیاتر ئاڵۆزكردنی ململانێكە». لە لایەكیتریشەوە ئاژانسی هەواڵی (تاس)ی فەرمی روسیا ئاشكرایكرد: هەڵگیرسانەوەی شەڕ پاڵ بە مۆسكۆوە دەنێت تا ناگۆرنی قەرەباخ وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ بناسێنێت، ئەوەش ئەو دەرئەنجامانە بیردێنێتەوە كە شەڕی نێوان جۆرجیاو روسیا لە ساڵی 2008 پێی گەیشت كاتێك روسیا دانی بە سەربەخۆیی دەوڵەتی ئەپخازیاو ئۆسیتیای باشوردا نا. لە هاوینی ساڵی 2015دا فلادیمێر پۆتن سەرۆكی روسیا فشاری خستە سەر ژمارەیەك لە دەوڵەتانی دراوسێی روسیا تاوەكو نەبنە ئەندام لە رێككەوتننامەی هاوبەشی خۆرهەڵات، كە بە سەرپەرشتی یەكێتی ئەوروپا بەسترا، بەڵكو لەجیاتی ئەوە ببنە ئەندامی یەكێتی گومرگی ئۆراسیا، كە سەر بە روسیای فیدراڵیە. دوایئەوەی ئەرمینیا تیایدا بووە ئەندام، پۆتن هەوڵیدا لەگەڵ ئازەربایجان بگاتە رێككەوتنێكی هاوشێوە، بەڵام سەرۆك ئیلهام عەلیێڤ ئەو داوایەی مۆسكۆی رەتكردەوە.
لە دوای ماوەیەك لە كاتێكدا عەلیێڤ و وەزیری بەرگری وڵاتەكەی لە دەرەوەی وڵاتەكەیان بوون، گرژییەكی بێوەێنە لە (4) ناوچەی نزیك سنوری نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان روویدا، كە هەندێكیان ناوچەی هاوسنوری هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ نەبوون، ئەو گرژی و ئاڵۆزییانەش كوژرانی زیاتر لە (40) كەسی لە هەردوو وڵات لێكەوتەوە. ئەوەی زیاتر مایەی نیگەرانیە ئەو راستیەیە كە هەر كۆمارێكی سۆڤێتی پێشوو لە ماوەی دەیەی رابردوودا هەوڵیدابێت پەیوەندییەكانی لەگەڵ خۆرئاوادا بەهێز بكات، خاكی زۆر گرنگی لە بەرژەوەندی روسیا لەدەستداوە. بۆ نموونە كاتێك جۆرجیا لە ساڵی 2008دا هەوڵیدا ببێت بە ئەندامی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی (ناتۆ)، ئەپخازیاو ئۆسیتیای باشوری لەدەستدا، هەروەها لە دوای بەئەندامبوونی ئۆكرانیاو مۆڵداڤیا لە رێككەوتنی هاوبەشی خۆرئاوا، روسیا لە بەرامبەردا دەستی بەسەر نیوە دورگەی (كریما) و بەشێك لە خاكی خۆرهەڵاتی ئۆكرانیادا گرت و هێزەكانی لە ناوچەی ترانسنیستریای مۆڵداڤیا بڵاوكردەوە و لە ئێستاشدا داگیریكردووە.
ئەگەر بێتو ئاڵۆزییەكانی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان بەردەوامبێت، ئەو چەند لایەنێكی كارا لە دەرەوەی ناوچەی قەفقاز بۆ لایخۆی پەلكێشدەكات، لە نێوانیشیاندا هەندێك دەوڵەتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. هاوپەیمانێتیەكی بەهێز لە نێوان روسیاو ئەرمینیادا هەیە، لە كاتێكدا هێزەكانی روسیا لەناو خاكی ئەرمینیا بڵاوكراونەتەوە و هێزی بەرگری ئاسمانی وڵاتەكەش بەڕێوە دەبات. مۆسكۆ بەمدواییە ژمارەی هێزەكانی لە شارۆچكەی (گیۆمری) ئەرمینی زیادكرد، كە دەكەوێتە نزیك سنورەكانی توركیا، كە هاوپەیمانێتی سەربازی لەگەڵ ئازەربایجان هەیە.
لە كاتێكدا روسیاو توركیا هەنگاوی پێویستیان ناوە لە پێناو خۆپاراستن لە روودانی روبەڕوبوونەوەی سەربازی راستەوخۆ لە نێوان هێزەكانیاندا، بەڵام نزیكی جوگرافی بەهێزی نێوان ئەو دوو دەوڵەتە ركابەرە لەوانەیە ببێتە هۆكاری بەریەكەوتنی بێمەبەست لە نێوانیاندا بەهۆی سەرهەڵدانەوەی گرژییەكانی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان. لە لایەكیترەوە ئاڵۆزییەكانی ناوچەی قەفقاز هەڕەشەی ئەمنی نوێ بۆ ئیسرائیل دروستدەكات، چونكە یەكێك لە دیاترین ئەو وڵاتانەی چەك بە ئازەربایجان دەفرۆشێت و دەشیەوێت پەیوەندییەكانی لەگەڵدا بەهێز بكات، چونكە هاوپەیمانی خۆرئاوایە. ئەگەر بێتو ئاڵۆزییەكانی ناوچەی قەفقاز بەردەوامبن، بۆی هەیە روسیا فشار بخاتە سەر ئیسرائیل بۆ ئەوەی چیتر چەك و تەقەمەنی زیاتر بۆ ئازەربایجان نەنێرێت. پێشتریش مۆسكۆ لە دروستكردنی فشاردا لە كاتی شەڕی جۆرجیا لە ساڵی 2008دا سەركەوتنی بەدەستهێنا. راستە ئەمجارەیان هێزەكانی روسیا بە شێوەیەكی راستەوخۆ بەشدارییان نەكرد، بەڵام ئامرازی زۆر بۆ دروستكردنی فشار لەسەر ئیسرائیل لە هەگبەی كرملیندا هەیە، كە یەكێك لەو ئامرازانە بریتییە لە دەستێوەردانی بەردەوامی لە شەڕی سوریا كە دراوسێی ئیسرائیلە.
لە ئینفۆگرافیکەکاندا زانیاریی زیاتر دەبینن:
لە ئینفۆگرافیکەکاندا زانیاریی زیاتر دەبینن:
خێزان لە کۆمەڵگای عێراقیدا
كەسێكی دانیشتووی شاری تەنجەیە لە مەغریب یادەوەرییەكانی بە زمانی فەڕەنسی نووسیوە و بڵاو كردوەتەوە، بێئەندازە ڕاشكاوانە ڕوداوەكانی گێڕاوەتەوە. كتێبەكە بۆ چەند زمانێك وەرگێڕاوە، بەڵام كاتێك بە زمانی عەرەبی بڵاو كرایەوە كتێبەكە كۆكرایەوە و یاساغ كرا! پیاوەكە باس لە کارەکەی دەكات: ئەو بەردەستی ئەو ئافرەتانەی كردوە، كە داوێنپیس بوون و بە ڕاشكاوانە ئەو كارەیان دەكرد و، دواتر بوە بە دەڵاڵیان. پوختەکەی ئەوەیە؛ ئەو لەو گەڕەكەدا لە دایک ببوو، پاشان بە ویست و حەزی خۆی کارەكەی هەڵنەبژاردوە و نەیكردوە، باردۆخی ژیان ناچاری ئەو كارەی كردوە، كارەكەی لە پێناو پاروە نانێكدا بوە؛ واتە ئەگەر ئێمە لە جێگای ئەو بووینانە بە شێوەی ئەو هەڵسوكەوتمان دەكرد. هەموو مرۆڤێک لە ژیاندا چیرۆكی سەیروسەمەرەی هەیە، بەڵام مرۆڤ ڕاهاتوە لایەنە باشەكان باس بكات و كارە خراپەكانی دیزە بە دەرخۆنە بكات. ئەگەر مرۆڤ یادەوەرییەكانی بە ڕاستی تۆمار بكردایە، ئێمەیش ڕووی ڕاستی جیهانمان دەبینی.
كەسێكی دانیشتووی شاری تەنجەیە لە مەغریب یادەوەرییەكانی بە زمانی فەڕەنسی نووسیوە و بڵاو كردوەتەوە، بێئەندازە ڕاشكاوانە ڕوداوەكانی گێڕاوەتەوە. كتێبەكە بۆ چەند زمانێك وەرگێڕاوە، بەڵام كاتێك بە زمانی عەرەبی بڵاو كرایەوە كتێبەكە كۆكرایەوە و یاساغ كرا! پیاوەكە باس لە کارەکەی دەكات: ئەو بەردەستی ئەو ئافرەتانەی كردوە، كە داوێنپیس بوون و بە ڕاشكاوانە ئەو كارەیان دەكرد و، دواتر بوە بە دەڵاڵیان. پوختەکەی ئەوەیە؛ ئەو لەو گەڕەكەدا لە دایک ببوو، پاشان بە ویست و حەزی خۆی کارەكەی هەڵنەبژاردوە و نەیكردوە، باردۆخی ژیان ناچاری ئەو كارەی كردوە، كارەكەی لە پێناو پاروە نانێكدا بوە؛ واتە ئەگەر ئێمە لە جێگای ئەو بووینانە بە شێوەی ئەو هەڵسوكەوتمان دەكرد. هەموو مرۆڤێک لە ژیاندا چیرۆكی سەیروسەمەرەی هەیە، بەڵام مرۆڤ ڕاهاتوە لایەنە باشەكان باس بكات و كارە خراپەكانی دیزە بە دەرخۆنە بكات. ئەگەر مرۆڤ یادەوەرییەكانی بە ڕاستی تۆمار بكردایە، ئێمەیش ڕووی ڕاستی جیهانمان دەبینی.
❤3👍1
دەزگای ئایدیا بەشدار دەبێت لە فێستیڤاڵی ڕۆژی زانکۆی جیهان
بە نمایشکردنی زۆرینەی بەرهەمەکان و داشکاندنی تایبەت، دەزگای ئایدیا بۆ فیکر و لێکۆڵینەوە بەشدار دەبێت لە پێشانگای کتێبی فێستیڤاڵی ڕۆژی زانکۆی جیهان، کە تەنها یەک ڕۆژ بەردەوام دەبێت
شەمە: 21/ 10/ 2023
کات: 10:00 بەیانی تا 4:00 پاشنیوەڕۆ
ناونیشان: ناو کەمپی زانکۆی جیهان، خوار کورد سیتی.
بە نمایشکردنی زۆرینەی بەرهەمەکان و داشکاندنی تایبەت، دەزگای ئایدیا بۆ فیکر و لێکۆڵینەوە بەشدار دەبێت لە پێشانگای کتێبی فێستیڤاڵی ڕۆژی زانکۆی جیهان، کە تەنها یەک ڕۆژ بەردەوام دەبێت
شەمە: 21/ 10/ 2023
کات: 10:00 بەیانی تا 4:00 پاشنیوەڕۆ
ناونیشان: ناو کەمپی زانکۆی جیهان، خوار کورد سیتی.
فەرهەنگى هزرى مارکسستى
ئەم کتێبەى لە بەر دەستى خوێنەردایە، یەکێکى دیکەیە لە وێستگەکانى بایەخپێدانى دەزگاى ئایدیا بە ئەدەبیاتى مارکسیزم. ئەم فەرهەنگە یەکێکە لە مەزنترین ئەو کارانەى لە چوارچێوەى ناساندنى مێژووى سەرهەڵدان و گەشەسەندنى چەمکەکانى ناو هزرى مارکسیزمدا نوسراوە. فەرهەنگەکە بەرهەمى کارى چەند ساڵەى دەیان نوسەرە. نزیکەى 350 چەمکى گرنگى ناو هزرى مارکسیزم شى دەکاتەوە و ڕەگەکانیان لە ناو مارکسیزمدا دەدۆزێتەوە و گرنگترین کارەکتەر و گەشەپێدانى ئەم چەمکانەش بە خوێنەران دەناسێنێت.
بۆ زانیاریی زیاتر پەیوەندیی بکەن بە پەيج و ئەكاونتەكانى دەزگاى ئايديا
#دەزگاى_ئایدیا_بۆ_فیکر_و_لێکۆڵینەوە
#فەرهەنگى_هزرى_مارکسیستى
#ڕەگەزى_دوەم
ئەم کتێبەى لە بەر دەستى خوێنەردایە، یەکێکى دیکەیە لە وێستگەکانى بایەخپێدانى دەزگاى ئایدیا بە ئەدەبیاتى مارکسیزم. ئەم فەرهەنگە یەکێکە لە مەزنترین ئەو کارانەى لە چوارچێوەى ناساندنى مێژووى سەرهەڵدان و گەشەسەندنى چەمکەکانى ناو هزرى مارکسیزمدا نوسراوە. فەرهەنگەکە بەرهەمى کارى چەند ساڵەى دەیان نوسەرە. نزیکەى 350 چەمکى گرنگى ناو هزرى مارکسیزم شى دەکاتەوە و ڕەگەکانیان لە ناو مارکسیزمدا دەدۆزێتەوە و گرنگترین کارەکتەر و گەشەپێدانى ئەم چەمکانەش بە خوێنەران دەناسێنێت.
بۆ زانیاریی زیاتر پەیوەندیی بکەن بە پەيج و ئەكاونتەكانى دەزگاى ئايديا
#دەزگاى_ئایدیا_بۆ_فیکر_و_لێکۆڵینەوە
#فەرهەنگى_هزرى_مارکسیستى
#ڕەگەزى_دوەم
سەرجەم پلاتفۆڕم و پەڕەکانی دەزگای ئایدیا بۆ فیکر و لێکۆڵینەوە
سايتى فەڕمى دەزگاى ئايديا:
http://www.ideafoundation.co/default.aspx
ئیمەیڵ :
2018idea@gmail.com
دەزگاى ئايديا لە فەیسبوک (پەیج):
https://www.facebook.com/dezgai.idea
دەزگاى ئايديا لە فەیسبوک (ئەکاونت):
https://www.facebook.com/idea.2004/
دەزگاى ئايديا لە ئنستاگرام:
https://www.instagram.com/idea__foundation/?hl=en
دەزگاى ئايديا لە تەلەگرام:
https://t.me/s/idea_foundation?before=1783
سايتى فەڕمى دەزگاى ئايديا:
http://www.ideafoundation.co/default.aspx
ئیمەیڵ :
2018idea@gmail.com
دەزگاى ئايديا لە فەیسبوک (پەیج):
https://www.facebook.com/dezgai.idea
دەزگاى ئايديا لە فەیسبوک (ئەکاونت):
https://www.facebook.com/idea.2004/
دەزگاى ئايديا لە ئنستاگرام:
https://www.instagram.com/idea__foundation/?hl=en
دەزگاى ئايديا لە تەلەگرام:
https://t.me/s/idea_foundation?before=1783
نەتەوەیەکی نادیار
كوردەكان گەورەترین گروپی نەتەوەیین لەم گەردوونەدا، كە وڵاتیان نییە. كاتێک دەسەڵاتدارەكانی ئەورووپا دوای جەنگی جیهانیی یەكەم ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانییان دابەش كرد، بەڵێنیان دا بەو چەند ملیۆن كوردەی كە لە سنووری وڵاتەكانی توركیا، ئێران، عێراق و سووریا دەژیان، تا بیانكەن بە خاوەن وڵات، بەڵام هەرگیز قسەی خۆیان بە جێ نەگەیاند. لە وانەی لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ژمارەیان لە بیستوپێنج ملیۆن زیاتر بێت، بەڵام بە ژمارەیەكی ورد و دەقیق، سەرژمێریكردنیان زەحمەتە، چونكە هیچ كامێك لەو چوار وڵاتە بە تەواوی نەیانویستوە دان بە كوردەكاندا بنێن.
ئێستا ئەم کتێبە بەردەستە و دەتوانن داوای بکەن...
كوردەكان گەورەترین گروپی نەتەوەیین لەم گەردوونەدا، كە وڵاتیان نییە. كاتێک دەسەڵاتدارەكانی ئەورووپا دوای جەنگی جیهانیی یەكەم ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانییان دابەش كرد، بەڵێنیان دا بەو چەند ملیۆن كوردەی كە لە سنووری وڵاتەكانی توركیا، ئێران، عێراق و سووریا دەژیان، تا بیانكەن بە خاوەن وڵات، بەڵام هەرگیز قسەی خۆیان بە جێ نەگەیاند. لە وانەی لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ژمارەیان لە بیستوپێنج ملیۆن زیاتر بێت، بەڵام بە ژمارەیەكی ورد و دەقیق، سەرژمێریكردنیان زەحمەتە، چونكە هیچ كامێك لەو چوار وڵاتە بە تەواوی نەیانویستوە دان بە كوردەكاندا بنێن.
ئێستا ئەم کتێبە بەردەستە و دەتوانن داوای بکەن...
😢1
دیکتاتۆرەکان چۆن دروست دەبن؟
هەڵوێست: سێیەم ڕەگەزى پرۆسەى سەرکردایەتیکردنە. کۆمەڵەى سیاسى لە گەشەسەندنى و گواستنەوەى لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکى تر و لە قۆناغێکەوە بۆ یەکێکى تر ڕووبەڕووى چەند هەڵوێستێک بۆتەوە، کە پەیوەستە بەو کێشە و گرفتانەى هەندێک قەیرانى دیاریکراو دروست دەکات، کە دەبێتە کۆسپ لە سەر ڕێگەى جەماوەر لە کاتى هەوڵدانى بەرەو بەدیهێنانى بەهاکانى و ئامانجەکانیدا. لێرەوە ئەرک یان ڕۆڵى سەرکردە بە یارمەتى و پاڵپشتى نوخبە سیاسییەکان دەردەکەوێت لە ڕووى دانانى چارەسەرەکان بۆ ئەو کێشە و قەیرانانە تاوەکوو یارمەتى کۆمەڵ بدات بۆ تێپەڕاندنى ئەو بارودۆخە و زیاتر تواناکانى بخاتە گەڕ بۆ بەدیهێنان یان نزیکبوونەوە لە بەدیهێنانی ئەو ئایدیال و بەهایانەى، کە بڕواى پێیانە. بەهاکان: ڕەگەزى چوارەمى پرۆسەى سەرکردایەتییە و پێویستە ئەم پرۆسەیە لە چوارچێوەى بەهاکانى کۆمەڵ و کەلتوور و شارستانێتییەکەیدا ڕێک بخرێت، واتا ئەم ڕەگەزە بۆتەى ڕەگەزەکانى ترە و لە ناویاندا کارلێک دەکات. سەرچاوەى ڕاستەقینەى شەرعیەتبوونى سەرکردە پەیوەستە بە تواناى سەرکردە لە بەرچاو گرتن و ڕێزگرتنى لەو بەهایانە لە کاتى هەڵسەنگاندنى هەڵوێست و هەلومەرجەکان و ڕیزبەندکردنى ئامانجەکان و دەستنیشان کردنى میکانیزمەکان و بڕیارەکان.
ئێستا ئەم کتێبە بەردەستە بۆ و دەتوانن داوای بکەن…
هەڵوێست: سێیەم ڕەگەزى پرۆسەى سەرکردایەتیکردنە. کۆمەڵەى سیاسى لە گەشەسەندنى و گواستنەوەى لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکى تر و لە قۆناغێکەوە بۆ یەکێکى تر ڕووبەڕووى چەند هەڵوێستێک بۆتەوە، کە پەیوەستە بەو کێشە و گرفتانەى هەندێک قەیرانى دیاریکراو دروست دەکات، کە دەبێتە کۆسپ لە سەر ڕێگەى جەماوەر لە کاتى هەوڵدانى بەرەو بەدیهێنانى بەهاکانى و ئامانجەکانیدا. لێرەوە ئەرک یان ڕۆڵى سەرکردە بە یارمەتى و پاڵپشتى نوخبە سیاسییەکان دەردەکەوێت لە ڕووى دانانى چارەسەرەکان بۆ ئەو کێشە و قەیرانانە تاوەکوو یارمەتى کۆمەڵ بدات بۆ تێپەڕاندنى ئەو بارودۆخە و زیاتر تواناکانى بخاتە گەڕ بۆ بەدیهێنان یان نزیکبوونەوە لە بەدیهێنانی ئەو ئایدیال و بەهایانەى، کە بڕواى پێیانە. بەهاکان: ڕەگەزى چوارەمى پرۆسەى سەرکردایەتییە و پێویستە ئەم پرۆسەیە لە چوارچێوەى بەهاکانى کۆمەڵ و کەلتوور و شارستانێتییەکەیدا ڕێک بخرێت، واتا ئەم ڕەگەزە بۆتەى ڕەگەزەکانى ترە و لە ناویاندا کارلێک دەکات. سەرچاوەى ڕاستەقینەى شەرعیەتبوونى سەرکردە پەیوەستە بە تواناى سەرکردە لە بەرچاو گرتن و ڕێزگرتنى لەو بەهایانە لە کاتى هەڵسەنگاندنى هەڵوێست و هەلومەرجەکان و ڕیزبەندکردنى ئامانجەکان و دەستنیشان کردنى میکانیزمەکان و بڕیارەکان.
ئێستا ئەم کتێبە بەردەستە بۆ و دەتوانن داوای بکەن…
❤1