چۆن ئەمریکا و ڕووسیا و چین و فەڕەسا وڵاتانی ئەفریقا دەکەنە قوربانیی بەرژەوەندییەکانیان؟
هێزێکی سەربازیی ئەمریکا تەنها کاری دروستکردنی کودەتایە لە ئەفریقا
کودەتاکەی نەیجەر بە نموونە
لەم فایلەی سەرەوە بابەتێکی بەشی لێکۆڵینەوەی گۆڤاری فۆکەس بخوێننەوە لەو بارەیەوە
هێزێکی سەربازیی ئەمریکا تەنها کاری دروستکردنی کودەتایە لە ئەفریقا
کودەتاکەی نەیجەر بە نموونە
لەم فایلەی سەرەوە بابەتێکی بەشی لێکۆڵینەوەی گۆڤاری فۆکەس بخوێننەوە لەو بارەیەوە
👍7
ناگۆرنی قەرەباخ؛ بۆمبێكی تەوقیتكراو
ئێران، توركیا و ئیسرائیل لەسەر پێگەیان لە ناوچەی قەفقاز لە كێبڕكێدان
رەگ و ریشەی ململانێی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ
دیدو بۆچوونی مێژوونوسان و توێژەرانی سیاسی دەربارەی ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان جیاوازە، لە كاتێكدا چەقی ململانێكانی نێوانیان لەسەر سەپاندنی سەروەری بەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ چڕبۆتەوە، كە بریتییە لە مللانێیەكی جیۆپۆلیتیكی بە تەنها ئەرمەنی و ئازەرییەكانی نەگرتۆتەوە، بەڵكو سنوری ئەوانیی تێپەڕاندووە و توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپاشی گرتۆتەوە. ململانێی تایبەت بە ناگۆرنی قەرەباخ نموونەی بەردەوامیی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە بارگاوییە بە میراتێكی گەورەی پڕ لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان و توركەكاندا، بەڵكو كینەی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان لە ناوچەی قەفقاز كۆنەو فاكتەری ئیتنی و دیینی و مێژوویی خۆی هەیە، بە تایبەتیش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەپاندنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا لەپێش چەند سەدەیەك لەمەوبەر، بەڵام سەرەتاكانی تەقینەوەی ململانێكە لەسەر ناگۆرنی قەرەباخ دەگەڕێتەوە بۆ دەیەی بیستەكانی سەدەی رابردوو. لە پێناوی تێگەیشتن لە رەهەندەكانی ئەو ململانێ مێژووییە، دەتوانین بڵێین ئەو هەرێمە لە رووی جوگرافییەوە كەوتۆتە ناوجەرگەی ئازەربایجانەوە، بەڵام لە رووی دیمۆگرافییەوە زۆرینەیەكی ئەرمینی بە رێژەی (لەسەدا 95) تیایدا نیشتەجێبوون.
سیاسەتی پێشووی جۆزیف ستالین، سەرۆكی یەكێتی سۆڤێتی جاران لەسەر پەرتكردن و دابڕاندنی نێوان گروپە ئیتنییەكانی ناو كۆمارە كراوەكانی ناو ئەو یەكێتیە بونیاتنرابوو، ئامانجەكەش ئەوەبوو كە ئەو پێكهاتە نەتەوەیی و ئیتنییانە هەمیشە پێویستیان بە پارێزگاریكردن بێت لەلایەن حكومەتی ناوەندییەوە لە مۆسكۆ. لەبەر ئەوەی كە ئازەربایجان و ئەرمینیا دوو كۆماری سەر بە یەكێتی سۆڤێتی جاران بوون، ستالین لە ساڵی 1923دا هەستا بە لكاندنی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە رووی ئیدارییەوە بە كۆماری ئەرمینیاوە، هەرچەندە لە رووی جوگرافیشەوە دەكەوێتە ناوجەرگەی خاكی ئازەربایجانەوە. لە بەرامبەردا بۆ ئەوەی سیاسەتی وروژاندنی ململانێی ئیتنی سەربكەوێت، ستالین ناوچەی (ناختشیفان)ی ئەرمینیای لە رووی ئیدارییەوە گێڕایەوە بۆ سەر خاكی ئازەربایجان، لە كاتێكدا كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی ئەرمەنین بەمشێوەیەش ململانێی توند لەسەر ناگۆرنی قەرەباخ دەستیپێكردو تا ئێستاش بەردەوامە. بەڵام رق و كینەی شاراوە لەناو دڵی ئازەری و ئەرمەنییەكاندا بەهۆی ترس و دڵەڕاوكێ و كاردانەوەی سۆڤێتەوە هەر بە شاروەیی هێڵرایەوە نەبادا كێشەو ناكۆكی گەورە دروستبێت، بۆیە بارودۆخەكە تا روخانی یەكێتی سۆڤێت بە هێمنی مایەوە، بەڵام ئاگری توڕەیی لەناو دەروون و دڵەكاندا جۆشی دەدا.
لە 20ی شوباتی ساڵی 1988دا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە تەواوەتی لەبەردەم دووڕێیانێكدا بوو، چونكە لەو رۆژەدا ئەنجومەنی قەرەباخی سەر بە سۆڤێت لە مۆسكۆ رەزامەندی كۆتایی دەربڕی لەسەر لكاندنی هەرێمەكە بە كۆماری ئەرمینیاوە. دولی ئەو رووداوە یەكسەر پەرلەمنتارە ئازەرییەكان لەو ئەنجومەنەدا ناڕەزایەتییان دەربڕی و بارودۆخەكە زۆر تێكچوو، بەڵكو رق و كینەی مێژوویی شاراوە لەناو دڵەكاندا تەقیەوە و توندوتیژی و نائارامی بەدوادا هات، پاشان گۆڕا بۆ شەڕی ناوخۆ لە هەرێمی قەرەباخ، كە تیایدا سەدان كەس كوژران و هەزارانیش بریندار بوون. لە ساڵی 1989دا ئەرمەنەكان كێشەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخیان بەرەو پێشەوە برد، كاتێك ئەنجومەنی ئەرمینی سۆڤێتی بڕیاریدا هەرێمی قەرەباخ لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا یەكبگرن.
جیابوونەوەی ناگۆرنی قەرەباخ و راگەیاندنی سەربەخۆیی
لە 25ی مانگی كانوونی دووەمی 1991دا یەكێتی سۆڤێت هەڵوەشێنرایەوە و گرێی كۆمارەكانی كرانەوە. لە سەرەتای ساڵی 1992 هەریەك لە ئەرمینیاو ئازەربایجان سەربەخۆیی خۆیان راگەیاند، بە هەمانشێوەش سەركردە سیاسییەكانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ جیهانیان تووشی شۆك كرد بە راگەیاندنی سەربەخۆیی هەرێمەكەیان و كاركردنیان بۆ دامەزراندنی كۆمارێكی سەربەخۆ، نە سەر بە كۆماری ئازەربایجان و نە سەر بە كۆماری ئەرمینیا نەبێت. ئازەربایجان لە دژی راگەیاندنی سەربەخۆیی هەرێمەكە وەستایەوە و بە جوداخوارزی و یاخیبوون دایە قەڵەم، بەڵكو ناوی شانۆگەرییەكی لێنا گوایا پێشتر لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر رێككەوتوون. لایخۆیەوە كۆماری ئەرمینیا پشتیوانی خۆی بۆ سەركردە سیاسییە ئەرمەنییەكانی هەرێمەكە دەربڕی و بە پارەو چەك یارمەتیدان، ئەو هەنگاوەش بەلای كۆماری ئازەربایجانەوە راگەیاندنی شەڕ بوو، بەو هۆیەشەوە شەڕ لە نێوانیاندا هەڵگیرساو لە 1992 تا راگەیاندنی ئاگربەست لە ساڵی 1994 بەردەوامبوو.
ئێران، توركیا و ئیسرائیل لەسەر پێگەیان لە ناوچەی قەفقاز لە كێبڕكێدان
رەگ و ریشەی ململانێی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ
دیدو بۆچوونی مێژوونوسان و توێژەرانی سیاسی دەربارەی ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان جیاوازە، لە كاتێكدا چەقی ململانێكانی نێوانیان لەسەر سەپاندنی سەروەری بەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ چڕبۆتەوە، كە بریتییە لە مللانێیەكی جیۆپۆلیتیكی بە تەنها ئەرمەنی و ئازەرییەكانی نەگرتۆتەوە، بەڵكو سنوری ئەوانیی تێپەڕاندووە و توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپاشی گرتۆتەوە. ململانێی تایبەت بە ناگۆرنی قەرەباخ نموونەی بەردەوامیی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە بارگاوییە بە میراتێكی گەورەی پڕ لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان و توركەكاندا، بەڵكو كینەی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان لە ناوچەی قەفقاز كۆنەو فاكتەری ئیتنی و دیینی و مێژوویی خۆی هەیە، بە تایبەتیش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەپاندنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا لەپێش چەند سەدەیەك لەمەوبەر، بەڵام سەرەتاكانی تەقینەوەی ململانێكە لەسەر ناگۆرنی قەرەباخ دەگەڕێتەوە بۆ دەیەی بیستەكانی سەدەی رابردوو. لە پێناوی تێگەیشتن لە رەهەندەكانی ئەو ململانێ مێژووییە، دەتوانین بڵێین ئەو هەرێمە لە رووی جوگرافییەوە كەوتۆتە ناوجەرگەی ئازەربایجانەوە، بەڵام لە رووی دیمۆگرافییەوە زۆرینەیەكی ئەرمینی بە رێژەی (لەسەدا 95) تیایدا نیشتەجێبوون.
سیاسەتی پێشووی جۆزیف ستالین، سەرۆكی یەكێتی سۆڤێتی جاران لەسەر پەرتكردن و دابڕاندنی نێوان گروپە ئیتنییەكانی ناو كۆمارە كراوەكانی ناو ئەو یەكێتیە بونیاتنرابوو، ئامانجەكەش ئەوەبوو كە ئەو پێكهاتە نەتەوەیی و ئیتنییانە هەمیشە پێویستیان بە پارێزگاریكردن بێت لەلایەن حكومەتی ناوەندییەوە لە مۆسكۆ. لەبەر ئەوەی كە ئازەربایجان و ئەرمینیا دوو كۆماری سەر بە یەكێتی سۆڤێتی جاران بوون، ستالین لە ساڵی 1923دا هەستا بە لكاندنی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە رووی ئیدارییەوە بە كۆماری ئەرمینیاوە، هەرچەندە لە رووی جوگرافیشەوە دەكەوێتە ناوجەرگەی خاكی ئازەربایجانەوە. لە بەرامبەردا بۆ ئەوەی سیاسەتی وروژاندنی ململانێی ئیتنی سەربكەوێت، ستالین ناوچەی (ناختشیفان)ی ئەرمینیای لە رووی ئیدارییەوە گێڕایەوە بۆ سەر خاكی ئازەربایجان، لە كاتێكدا كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی ئەرمەنین بەمشێوەیەش ململانێی توند لەسەر ناگۆرنی قەرەباخ دەستیپێكردو تا ئێستاش بەردەوامە. بەڵام رق و كینەی شاراوە لەناو دڵی ئازەری و ئەرمەنییەكاندا بەهۆی ترس و دڵەڕاوكێ و كاردانەوەی سۆڤێتەوە هەر بە شاروەیی هێڵرایەوە نەبادا كێشەو ناكۆكی گەورە دروستبێت، بۆیە بارودۆخەكە تا روخانی یەكێتی سۆڤێت بە هێمنی مایەوە، بەڵام ئاگری توڕەیی لەناو دەروون و دڵەكاندا جۆشی دەدا.
لە 20ی شوباتی ساڵی 1988دا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە تەواوەتی لەبەردەم دووڕێیانێكدا بوو، چونكە لەو رۆژەدا ئەنجومەنی قەرەباخی سەر بە سۆڤێت لە مۆسكۆ رەزامەندی كۆتایی دەربڕی لەسەر لكاندنی هەرێمەكە بە كۆماری ئەرمینیاوە. دولی ئەو رووداوە یەكسەر پەرلەمنتارە ئازەرییەكان لەو ئەنجومەنەدا ناڕەزایەتییان دەربڕی و بارودۆخەكە زۆر تێكچوو، بەڵكو رق و كینەی مێژوویی شاراوە لەناو دڵەكاندا تەقیەوە و توندوتیژی و نائارامی بەدوادا هات، پاشان گۆڕا بۆ شەڕی ناوخۆ لە هەرێمی قەرەباخ، كە تیایدا سەدان كەس كوژران و هەزارانیش بریندار بوون. لە ساڵی 1989دا ئەرمەنەكان كێشەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخیان بەرەو پێشەوە برد، كاتێك ئەنجومەنی ئەرمینی سۆڤێتی بڕیاریدا هەرێمی قەرەباخ لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا یەكبگرن.
جیابوونەوەی ناگۆرنی قەرەباخ و راگەیاندنی سەربەخۆیی
لە 25ی مانگی كانوونی دووەمی 1991دا یەكێتی سۆڤێت هەڵوەشێنرایەوە و گرێی كۆمارەكانی كرانەوە. لە سەرەتای ساڵی 1992 هەریەك لە ئەرمینیاو ئازەربایجان سەربەخۆیی خۆیان راگەیاند، بە هەمانشێوەش سەركردە سیاسییەكانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ جیهانیان تووشی شۆك كرد بە راگەیاندنی سەربەخۆیی هەرێمەكەیان و كاركردنیان بۆ دامەزراندنی كۆمارێكی سەربەخۆ، نە سەر بە كۆماری ئازەربایجان و نە سەر بە كۆماری ئەرمینیا نەبێت. ئازەربایجان لە دژی راگەیاندنی سەربەخۆیی هەرێمەكە وەستایەوە و بە جوداخوارزی و یاخیبوون دایە قەڵەم، بەڵكو ناوی شانۆگەرییەكی لێنا گوایا پێشتر لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر رێككەوتوون. لایخۆیەوە كۆماری ئەرمینیا پشتیوانی خۆی بۆ سەركردە سیاسییە ئەرمەنییەكانی هەرێمەكە دەربڕی و بە پارەو چەك یارمەتیدان، ئەو هەنگاوەش بەلای كۆماری ئازەربایجانەوە راگەیاندنی شەڕ بوو، بەو هۆیەشەوە شەڕ لە نێوانیاندا هەڵگیرساو لە 1992 تا راگەیاندنی ئاگربەست لە ساڵی 1994 بەردەوامبوو.
هەبوونی بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و گەورەبوونی ناكۆكییەكان لە نێوان ئەو هێزو دەوڵەتانەدا ئەوەندەیتر قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخی لە ئەگەری گەیشتن بە رێككەوتنی ئاشتی دوورخستەوە.
رۆڵی توركیا
لەلایەك توركیا پشتیوانی ئازەربایجان دەكات بۆ توندكردنی گەمارۆدانی ئەرمینیاو كاردەكات بۆ پتەوكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی باكۆ، چونكە زمان و دیین پێكیانەوە دەبەستێتەوە. هەستیاری رۆڵی توركیا لە ململانێكاندا دوژمنایەتی لە نێوان تورك و ئەرمەنەكاندا قووڵتر كردۆتەوە، چونكە ئەرمینیا توركەكان بە ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی لە دژی گەلی ئەرمەن تۆمەتبار دەكات لە جەنگی جیهانی یەكەمدا، كاتێك لە ساڵی 1915دا شۆڕشیان لە دژی دەوڵەتی عوسمانی بەرپا كرد.
رۆڵی روسیا
سەرەڕای ئەوەی روسیا یەكێكە لە دەوڵەتە نێوەنكارەكان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات تا ئەو ئاستەی گومان لە راستی رۆڵی بێلایەنانەی روسیا دەكرێت لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بە تایبەتی دوایئەوەی سەودای پێدانی چەك و تەقەمەنی روسیا بە ئەرمینیا لە شەڕی دژ بە ئازەربایجان لە نێوان 1992-1994 ئاشكرا بوو. هاوپەیمانێتی نێوان روسیا – ئەرمینیا لەسەر پەرەپێدانی پایەكانی ئابوری ئەرمینیا لەلایەن روسیاوە بونیادنراوە، لەپێش هەمووشیەوە پەرەپێدانی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەو هاریكاری لە بواری سەربازیدا، بەو پێیەش روسیا بنكەیەكی سەربازی لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا دامەزراندووە.
رۆڵی ئێران
كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری لە قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخدا پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەمین فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، بەڵام ئازەربایجان هاوشێوەی ئێران وڵاتێكی بەرهەمهێن و فرۆشیاری نەوتە. دووەم فاكتەریش ئەوەیە كە ئازەربایجان لە سەرەتای راگەیاندنی سەربەخۆییدا بوو بە هاوپەیمانی توركیا لە پێناو جێبەجێكردنی پرۆژەی تۆرانییەت، كە سەركەوتنی دەبووە هۆكارێك بۆ لاوازكردنی ئێران لە ناوچەكەدا بە تەواوەتی، ئەمە لە كاتێكدایە ئێران بووتە شادەماری ژیان بۆ ئەرمینیا كە ئازەربایجان لە خۆرهەڵاتیەوەو توركیا لە خۆرئاوایەوە دەورەیانداوە. لە راستیدا پشتوانیكردنی ئێران لە ئەرمینیای مەسیحی لەسەر حسابی ئازەربایجانی موسوڵمان (شیعی) بووەتە جیاوازییەكی گەورە بۆ هەڵوێستی فەڕمی ئێران لە رووی پشتیوانیكردنی پرسە ئیسلامییەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، چونكە لەلایەك ئێران لایەنگری مافی ئیسلامی دەكات لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بەڵام لە لایەكیترەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەرمینیای مەسیحیدا پتەو دەكات و لەناو ئێرانیش گرنگی زیاتر بە ئەرمەنییەكان دەدات لەسەر حسابی ئازەرییەكان، كە ژمارەیان ( 8 ) ملیۆن كەسە، بە تایبەتیش رێژەی زۆرییان لە باكوری ئێران نیشتەجێبوون كە ژمارەیان (6.5) ملیۆن كەس دەبێت و داوای مافەكانیان دەكەن و لە هەندێك لە داواكارییەكانیان دەگاتە ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی، یان یەكگرتنەوەیان لەگەڵ نیشتمانی دایك.
رۆڵی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا
هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا لە هەمبەر ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ ناچوونیەكە لە نێوان خواستی ئەمەریكا بۆ پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە گرنگەكانی لە ناوچەكەو نێوان فشارەكانی لۆبی ئەرمەنی لە ئەمەریكا (بە وتەی نوسەری ئازەربایجانی تەبیب حسێنۆڤ). لە كاتێكدا واشنتۆن وەك شەریكێكی سیاسی و ئابوری ستراتیژی لە ناوچەكەداو دەروازەیەك لە نێوان ئەوروپاو بازاڕەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست و یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان بۆ كیشوەری ئەوروپا لە ئازەربایجان دەڕوانێت، بەڵام دەبینین پەیوەندییەكانی نێوان باكۆ – واشنتۆن زۆرجار بەهۆی كاریگەری بەهێزی لۆبی ئەرمینیەوە لەناو كۆنگرێسی ئەمەریكا گرژی و ئاڵۆزی بەخۆوە دەبینێت. لەو كاتەدا كە كۆشكی سپی سەركۆنەی داگیركردنی خاكی ئازەربایجان و ئاوارەبوونی هەزاران كەس و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ دەكات، كۆنگرێس لەسەر پێشكەشكردنی كۆمەك و یارمەتی مرۆیی بۆ پەنابەرە ئازەرییەكان رەزامەند نابێت بە گوێرەی هەمواركردنی یاسای پاڵپشتیكردنی ئازادییەكان كە بە (بەندی 907)ی ساڵی 1992 ناسراوە. كۆنگرێسی ئەمەریكا بڕێك كۆمەكی دەرەكی ناهاوسەنگی بۆ ئەرمینیا دەبینكرد، كە بەهاكەی ئەوەندەی بودجەی هەموو ئەرمینیا بوو بە بودجەی بەرگریشەوە، بەوەش ئەرمینیا لە دوای ئیسرائیل بووە دووەم دەوڵەتی سودمەند لە هاوكارییەكانی ئەمەریكا، بەڵام لە هەمانكاتدا ئازەربایجان تاكە دەوڵەتە لە دوای روخانی یەكێتی سۆڤێتەوە هاوكاری ئەمەریكای وەرنەگرتووە. سەرەڕای هەوڵەكانی كۆشكی سپی بۆ لابردنی ئەو كۆت و بەندە سەپێنراوە بەسەر گەلی ئازەربایجان، بەڵام هێشتا كۆنگرێس لەژێر كاریگەری لۆبی ئەرمەنیدا لەسەر سیاسەتی لایەنگریكردنی كۆماری ئەرمینیا بەردەوامە
رۆڵی یەكێتی ئەوروپا
رۆڵی توركیا
لەلایەك توركیا پشتیوانی ئازەربایجان دەكات بۆ توندكردنی گەمارۆدانی ئەرمینیاو كاردەكات بۆ پتەوكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتی باكۆ، چونكە زمان و دیین پێكیانەوە دەبەستێتەوە. هەستیاری رۆڵی توركیا لە ململانێكاندا دوژمنایەتی لە نێوان تورك و ئەرمەنەكاندا قووڵتر كردۆتەوە، چونكە ئەرمینیا توركەكان بە ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی لە دژی گەلی ئەرمەن تۆمەتبار دەكات لە جەنگی جیهانی یەكەمدا، كاتێك لە ساڵی 1915دا شۆڕشیان لە دژی دەوڵەتی عوسمانی بەرپا كرد.
رۆڵی روسیا
سەرەڕای ئەوەی روسیا یەكێكە لە دەوڵەتە نێوەنكارەكان بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكە پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات تا ئەو ئاستەی گومان لە راستی رۆڵی بێلایەنانەی روسیا دەكرێت لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بە تایبەتی دوایئەوەی سەودای پێدانی چەك و تەقەمەنی روسیا بە ئەرمینیا لە شەڕی دژ بە ئازەربایجان لە نێوان 1992-1994 ئاشكرا بوو. هاوپەیمانێتی نێوان روسیا – ئەرمینیا لەسەر پەرەپێدانی پایەكانی ئابوری ئەرمینیا لەلایەن روسیاوە بونیادنراوە، لەپێش هەمووشیەوە پەرەپێدانی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزەو هاریكاری لە بواری سەربازیدا، بەو پێیەش روسیا بنكەیەكی سەربازی لە (یەریڤان)ی پایتەختی ئەرمینیا دامەزراندووە.
رۆڵی ئێران
كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەر چەند فاكتەرێكی ئابوری لە قەیرانی ناگۆرنی قەرەباخدا پشتیوانی لە ئەرمینیا دەكات، یەكەمین فاكتەر ئەوەیە كە ئەرمینیا پێویستی بە نەوتی ئێرانە، بەڵام ئازەربایجان هاوشێوەی ئێران وڵاتێكی بەرهەمهێن و فرۆشیاری نەوتە. دووەم فاكتەریش ئەوەیە كە ئازەربایجان لە سەرەتای راگەیاندنی سەربەخۆییدا بوو بە هاوپەیمانی توركیا لە پێناو جێبەجێكردنی پرۆژەی تۆرانییەت، كە سەركەوتنی دەبووە هۆكارێك بۆ لاوازكردنی ئێران لە ناوچەكەدا بە تەواوەتی، ئەمە لە كاتێكدایە ئێران بووتە شادەماری ژیان بۆ ئەرمینیا كە ئازەربایجان لە خۆرهەڵاتیەوەو توركیا لە خۆرئاوایەوە دەورەیانداوە. لە راستیدا پشتوانیكردنی ئێران لە ئەرمینیای مەسیحی لەسەر حسابی ئازەربایجانی موسوڵمان (شیعی) بووەتە جیاوازییەكی گەورە بۆ هەڵوێستی فەڕمی ئێران لە رووی پشتیوانیكردنی پرسە ئیسلامییەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، چونكە لەلایەك ئێران لایەنگری مافی ئیسلامی دەكات لە ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ، بەڵام لە لایەكیترەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەرمینیای مەسیحیدا پتەو دەكات و لەناو ئێرانیش گرنگی زیاتر بە ئەرمەنییەكان دەدات لەسەر حسابی ئازەرییەكان، كە ژمارەیان ( 8 ) ملیۆن كەسە، بە تایبەتیش رێژەی زۆرییان لە باكوری ئێران نیشتەجێبوون كە ژمارەیان (6.5) ملیۆن كەس دەبێت و داوای مافەكانیان دەكەن و لە هەندێك لە داواكارییەكانیان دەگاتە ئاستی مافی ئۆتۆنۆمی، یان یەكگرتنەوەیان لەگەڵ نیشتمانی دایك.
رۆڵی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا
هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا لە هەمبەر ململانێی ناگۆرنی قەرەباخ ناچوونیەكە لە نێوان خواستی ئەمەریكا بۆ پارێزگاریكردن لە بەرژەوەندییە گرنگەكانی لە ناوچەكەو نێوان فشارەكانی لۆبی ئەرمەنی لە ئەمەریكا (بە وتەی نوسەری ئازەربایجانی تەبیب حسێنۆڤ). لە كاتێكدا واشنتۆن وەك شەریكێكی سیاسی و ئابوری ستراتیژی لە ناوچەكەداو دەروازەیەك لە نێوان ئەوروپاو بازاڕەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست و یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان بۆ كیشوەری ئەوروپا لە ئازەربایجان دەڕوانێت، بەڵام دەبینین پەیوەندییەكانی نێوان باكۆ – واشنتۆن زۆرجار بەهۆی كاریگەری بەهێزی لۆبی ئەرمینیەوە لەناو كۆنگرێسی ئەمەریكا گرژی و ئاڵۆزی بەخۆوە دەبینێت. لەو كاتەدا كە كۆشكی سپی سەركۆنەی داگیركردنی خاكی ئازەربایجان و ئاوارەبوونی هەزاران كەس و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ دەكات، كۆنگرێس لەسەر پێشكەشكردنی كۆمەك و یارمەتی مرۆیی بۆ پەنابەرە ئازەرییەكان رەزامەند نابێت بە گوێرەی هەمواركردنی یاسای پاڵپشتیكردنی ئازادییەكان كە بە (بەندی 907)ی ساڵی 1992 ناسراوە. كۆنگرێسی ئەمەریكا بڕێك كۆمەكی دەرەكی ناهاوسەنگی بۆ ئەرمینیا دەبینكرد، كە بەهاكەی ئەوەندەی بودجەی هەموو ئەرمینیا بوو بە بودجەی بەرگریشەوە، بەوەش ئەرمینیا لە دوای ئیسرائیل بووە دووەم دەوڵەتی سودمەند لە هاوكارییەكانی ئەمەریكا، بەڵام لە هەمانكاتدا ئازەربایجان تاكە دەوڵەتە لە دوای روخانی یەكێتی سۆڤێتەوە هاوكاری ئەمەریكای وەرنەگرتووە. سەرەڕای هەوڵەكانی كۆشكی سپی بۆ لابردنی ئەو كۆت و بەندە سەپێنراوە بەسەر گەلی ئازەربایجان، بەڵام هێشتا كۆنگرێس لەژێر كاریگەری لۆبی ئەرمەنیدا لەسەر سیاسەتی لایەنگریكردنی كۆماری ئەرمینیا بەردەوامە
رۆڵی یەكێتی ئەوروپا
هەرچی یەكێتی ئەوروپایە زۆر گرنگی بە پرسی چارەسەركردنی كێشەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەدات، یان لانیكەم هەوڵ بۆ سڕكردنی بەردەوامبوونی دەدات لە پێناو زامنكردنی ئاسایش و سەقامگیری ئەوروپا لەلایەك و دەستەبەركردنی گەیشتنی نەوت لە قەزوین بەرەو بازاڕەكانی جیهانی لە لایەكیترەوە، بە تایبەتیش لە دوای راكێشانی هێڵی بۆرییەكانی باكۆ – تەبلیسی – جیهان.
رۆڵی توركیا لە كێشەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا
هەرچەندە ئەرمینیا سنورێكی فراوانی لەگەڵ توركیادا هەیە، بەڵام پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە باش نییەو كەیسی جینۆسایدكردنی ئەرمەنەكان لەلایەن توركیاوە ئەو پەیوەندییەی تەواو سارد كردووەتەوە. بودجەی سەربازی ئازەربایجان شەش هێندەی بودجەی ئەرمینیایە و ژمارەی سەربازەكانی سوپای ئەرمینیا نیو ئەوەندەی سەربازانی سوپای ئازەربایجان نابێت. لێدوانەكانی لێپرسراوانی ئازەربایجان، بە تایبەتی سەرۆك كۆمار و وەزارەتی دەرەوە نیشانیدەدات كە ئازەربایجان خۆی بۆ روبەڕوبوونەوەی كێشەكە ئامادە كردووەو دوریش نییە سەرۆك كۆماری ئازەربایجان هەوڵی نەدابێت ڕایگشتی سەبارەت كێشەی وڵاتەكەی لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بەلاڕیدا بەرێت.
لە دوای تێپەڕاندنی ساڵانێك لە ساردبوونەوە و دۆخێكی تاڕادەیەك سەقامگیر، جارێكیتر شەڕی نێوان هەردوو وڵاتی كۆنە ناكۆك، ئازەربایجان و ئەرمینیا لە 2ی نیسانی 2016 هەڵگیرسایەوە و زیاتر لە (110) كەس لە سوپای هەردوولا كوژران. چاودێرێكی سیاسی پێیوایە توركیا هاوكاری و پشتیوانی بەردەوامی خۆی بۆ كۆماری ئازەربایجان دووپاتكردۆتەوە بۆ ئەوەی ناوچەكانی خۆی كۆنترۆڵ بكاتەوە، كە چەندین ساڵە ناكۆكی لە نێوان باكۆو یەریڤان دروستكردووە. بەپێی قسەكانی ئەو شیكەرەوە سیاسیە شارەزایە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوور نییە توركیا هیچ بۆ دوورخستنەوەی چاوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەر كێشە ناوخۆییەكانی پشتیوانی بۆ ئازەربایجان دەربڕیبێت تاكو ئەو ناوچانەی بە خاكی خۆیانی دەزانن لەگەڵ هەندێك ناوچە لە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ كۆنترۆڵ بكەنەوە. هەرچەندە ئێرانیش وەك وڵاتێكی دراوسێی هەردوو وڵاتدا پێگەیەكی جوگرافی هەیە، بەڵام تاران لە كاتی سەرهەڵدانی كێشەكانی نێوانیاندا داوای لێكردن كێشەكانیان بە شێوەیەكی ئاشتیانە چارەسەر بكەن و خۆیان لە شەڕ دوور بگرن. ئەگەرچی ئەوە یەكەمجار نییە ئازەربایجان بە بەكارهێنانی هێز هەڕەشەی كۆنتڕۆڵكردنەوەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەكات و شەڕو پێكادانەكانیش ترسیان دروستكردووە لە فراوانبوونی قەبارەی شەڕەكەو كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەی قەفقاز، كە بۆری گواستنەوەی نەوت و غازی سروشتی پیادا تێپەڕ دەبێت. لە راستیدا ململانێی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان ململانێیەكی ئیتنی كۆن و درێژەكێشانی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە پڕیەتی لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان هەریەكە لە ئەرمەنەكان، ئازەرییەكان و توركەكان، بەڵكو كێبڕكێیەكی جیۆپۆلیتیكیە, بە تەنها لە نێوان ئەرمەنی و ئازەرییەكاندا قەتیس نەبووە، بەڵكو توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپای گرتۆتەوە.
لە سەردەمی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە كۆماری ئازەربایجانەوە لكێنرابوو، بەڵام لە ساڵانی نێوان 1988 و 1994دا شەڕ لە نێوان هەر دوو وڵاتدا بەرپابوو، كە تیایدا نزیكەی (30) هەزار كەس كوژران و سەدان هەزاری تریش ئاوارەو پەرتەوازە بوون, دواجار هەرێمەكە لەلایەن ئەرمینیاوە كۆنتڕۆڵكراو لە ئێستادا كۆمەك و هاوكاری دارایی و سەربازییان لە ئەرمینیاوە پێدەگات. ساڵی 1994وە ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان ڕاگەیەندراوە، بەڵام ناوە ناوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ شەڕو پێكدادان بەخۆوە دەبینێت، تا ئێستاش ڕێككەوتنێكی ئاشتی تۆكمەو بەردەوام لە نێوان هەردوولادا واژۆ نەكراوە.
جوداییخوازانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە سەرەتای ساڵی 1992دا سەربەخۆیی هەرێمەكەیان لە كۆماری ئازەربایجان راگەیاندو رازی نەبوون بچنە پاڵ ئەرمینیا، لە كاتێكدا ئەرمینیا چەك و تەقەمەنی و سەربازی رەوانەی هەرێمەكە كرد، بەڵكو هێزەكانی چوونە ناو خاكی ئازەربایجانەوە و ئەو هێڵە سنورییەیان داگیركرد كە لەرووی جوگرافییەوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە ئەرمینیا جیادەكاتەوە كە بە دەرووی (رواك لاچین) ناسراوە، ئەوەبوو لە ناوەڕاستی 1993دا 20%ی تێكڕای خاكی ئازەربایجانی داگیركرد. دوایین ئەنجامی ئاڵۆزییەكان ئەوەبوو كە سەدان هەزار كەس لە دانیشتوانی ئازەربایجان لە ترسی هێزەكانی ئەرمینیا ئاوارە بوون و هەڵاتن بەرەو چەند كەمپێك لە دەوروبەری باكۆی پایتەختی ئازەربایجان. لەو شەڕەدا روسیا پشتگیری زۆری ئەرمینیای كرد، ئەوەش هۆكارێك بوو بۆ سەركەوتنی ئەرمینییەكان.
رۆڵی توركیا لە كێشەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا
هەرچەندە ئەرمینیا سنورێكی فراوانی لەگەڵ توركیادا هەیە، بەڵام پەیوەندی ئەو دوو وڵاتە باش نییەو كەیسی جینۆسایدكردنی ئەرمەنەكان لەلایەن توركیاوە ئەو پەیوەندییەی تەواو سارد كردووەتەوە. بودجەی سەربازی ئازەربایجان شەش هێندەی بودجەی ئەرمینیایە و ژمارەی سەربازەكانی سوپای ئەرمینیا نیو ئەوەندەی سەربازانی سوپای ئازەربایجان نابێت. لێدوانەكانی لێپرسراوانی ئازەربایجان، بە تایبەتی سەرۆك كۆمار و وەزارەتی دەرەوە نیشانیدەدات كە ئازەربایجان خۆی بۆ روبەڕوبوونەوەی كێشەكە ئامادە كردووەو دوریش نییە سەرۆك كۆماری ئازەربایجان هەوڵی نەدابێت ڕایگشتی سەبارەت كێشەی وڵاتەكەی لەگەڵ ئەرمینیا لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بەلاڕیدا بەرێت.
لە دوای تێپەڕاندنی ساڵانێك لە ساردبوونەوە و دۆخێكی تاڕادەیەك سەقامگیر، جارێكیتر شەڕی نێوان هەردوو وڵاتی كۆنە ناكۆك، ئازەربایجان و ئەرمینیا لە 2ی نیسانی 2016 هەڵگیرسایەوە و زیاتر لە (110) كەس لە سوپای هەردوولا كوژران. چاودێرێكی سیاسی پێیوایە توركیا هاوكاری و پشتیوانی بەردەوامی خۆی بۆ كۆماری ئازەربایجان دووپاتكردۆتەوە بۆ ئەوەی ناوچەكانی خۆی كۆنترۆڵ بكاتەوە، كە چەندین ساڵە ناكۆكی لە نێوان باكۆو یەریڤان دروستكردووە. بەپێی قسەكانی ئەو شیكەرەوە سیاسیە شارەزایە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوور نییە توركیا هیچ بۆ دوورخستنەوەی چاوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەر كێشە ناوخۆییەكانی پشتیوانی بۆ ئازەربایجان دەربڕیبێت تاكو ئەو ناوچانەی بە خاكی خۆیانی دەزانن لەگەڵ هەندێك ناوچە لە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ كۆنترۆڵ بكەنەوە. هەرچەندە ئێرانیش وەك وڵاتێكی دراوسێی هەردوو وڵاتدا پێگەیەكی جوگرافی هەیە، بەڵام تاران لە كاتی سەرهەڵدانی كێشەكانی نێوانیاندا داوای لێكردن كێشەكانیان بە شێوەیەكی ئاشتیانە چارەسەر بكەن و خۆیان لە شەڕ دوور بگرن. ئەگەرچی ئەوە یەكەمجار نییە ئازەربایجان بە بەكارهێنانی هێز هەڕەشەی كۆنتڕۆڵكردنەوەی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ دەكات و شەڕو پێكادانەكانیش ترسیان دروستكردووە لە فراوانبوونی قەبارەی شەڕەكەو كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەی قەفقاز، كە بۆری گواستنەوەی نەوت و غازی سروشتی پیادا تێپەڕ دەبێت. لە راستیدا ململانێی نێوان ئەرمەنەكان و ئازەرییەكان ململانێیەكی ئیتنی كۆن و درێژەكێشانی دوژمنایەتیەكی مێژووییە كە پڕیەتی لە رق و كینەی شاراوە لە نێوان هەریەكە لە ئەرمەنەكان، ئازەرییەكان و توركەكان، بەڵكو كێبڕكێیەكی جیۆپۆلیتیكیە, بە تەنها لە نێوان ئەرمەنی و ئازەرییەكاندا قەتیس نەبووە، بەڵكو توركیا، روسیا، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، ئێران و یەكێتی ئەوروپای گرتۆتەوە.
لە سەردەمی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ بە كۆماری ئازەربایجانەوە لكێنرابوو، بەڵام لە ساڵانی نێوان 1988 و 1994دا شەڕ لە نێوان هەر دوو وڵاتدا بەرپابوو، كە تیایدا نزیكەی (30) هەزار كەس كوژران و سەدان هەزاری تریش ئاوارەو پەرتەوازە بوون, دواجار هەرێمەكە لەلایەن ئەرمینیاوە كۆنتڕۆڵكراو لە ئێستادا كۆمەك و هاوكاری دارایی و سەربازییان لە ئەرمینیاوە پێدەگات. ساڵی 1994وە ئاگربەست لە نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان ڕاگەیەندراوە، بەڵام ناوە ناوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ شەڕو پێكدادان بەخۆوە دەبینێت، تا ئێستاش ڕێككەوتنێكی ئاشتی تۆكمەو بەردەوام لە نێوان هەردوولادا واژۆ نەكراوە.
جوداییخوازانی هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە سەرەتای ساڵی 1992دا سەربەخۆیی هەرێمەكەیان لە كۆماری ئازەربایجان راگەیاندو رازی نەبوون بچنە پاڵ ئەرمینیا، لە كاتێكدا ئەرمینیا چەك و تەقەمەنی و سەربازی رەوانەی هەرێمەكە كرد، بەڵكو هێزەكانی چوونە ناو خاكی ئازەربایجانەوە و ئەو هێڵە سنورییەیان داگیركرد كە لەرووی جوگرافییەوە هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ لە ئەرمینیا جیادەكاتەوە كە بە دەرووی (رواك لاچین) ناسراوە، ئەوەبوو لە ناوەڕاستی 1993دا 20%ی تێكڕای خاكی ئازەربایجانی داگیركرد. دوایین ئەنجامی ئاڵۆزییەكان ئەوەبوو كە سەدان هەزار كەس لە دانیشتوانی ئازەربایجان لە ترسی هێزەكانی ئەرمینیا ئاوارە بوون و هەڵاتن بەرەو چەند كەمپێك لە دەوروبەری باكۆی پایتەختی ئازەربایجان. لەو شەڕەدا روسیا پشتگیری زۆری ئەرمینیای كرد، ئەوەش هۆكارێك بوو بۆ سەركەوتنی ئەرمینییەكان.
لە مانگی ئایاری ساڵی 1994دا هەموو لایەنەكان بە ئازەربایجانیشەوە، هەرچەندە خاكەكەی داگیرا كرابوو رێككەوتنی ئاگربەستیان ئیمزا كردو بە سەرپەرشتی یەكێتی ئەوروپا لە (مینسك)ی پایتەختی بیلاروسیا چوونە سەر مێزی دانوستان بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی و ئارامی. میلیشیا ئەرمەنییەكانی كۆماری ناگۆرنی قەرەباخ كە هیچ دەوڵەتێك دانی بە سەربەخۆییدا نەهێنا لایخۆیانەوە رایانگەیاند كە پابەندی ئەو رێككەوتنە نابن، هەرچەندە لە ساڵی 1994 شەڕ لە نێوان هەردوولادا وەستا، بەڵام ناوە ناوە پێكدادان لە نێوان هێزەكانی هەردوولا روویدەدا و كوژراوو برینداری لێدەكەوتەوە.
ئێران و كێشەی ناگۆرنی قەرەباخ
لەوەتای ململانێی نێوان ئەو دوو وڵاتە لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ درێژەی هەیە، ئێران هەوڵدەدات ناوبژیوانی لە نێوانیاندا بكات بە مەبەستی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان بە گرتنەبەری رێگەچارەی ئاشتی، چونكە ئەو ناوچەیە بە تایبەتی گرنگیی ستراتیژی بۆ ئێران هەیە. لەبەر ئەوە لەگەڵ دەستپێكردنەوەی شەڕو پێكدادانەكان لە 2ی نیسانی 2016دا ئێران یەكسەر لە رێگەی وەزیری دەرەوە (محەمەد جەواد زەریف)وە هەوڵەكانی خستەگەڕ بۆ ناوبژیوانی كردن لە پێناو چارەسەركردنی قەیرانەكە بە شێوەیەكی ئاشتیانە بەرلەوەی فراوانتر بێت. لە لایەكیترەوە سیاسەتمەداری ئێرانی حەسەن شەریعەتمەداری رایگەیاند: «پێدەچێت ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان لە ئایندەیەكی دووردا ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئێران».
سیاسەتی ئێران لە هەمبەر ناوچەی قەفقاز خۆی لە روانگەی چەند فاكتەرێكی سیاسی، ئابوری و ئەمنیدا دەبینێتەوە. ئێران لە رێگەی گرنگیدانی بەو ناوچەیە توانی پەیوەندی باش لەگەڵ دەوڵەتانی ئەو ناوچەیەدا دروستبكات، بە تایبەتی لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا، كە هاریكاری و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێراندا زۆر فراوان كرد تا گەیشتە قۆناغی هاوپەیمانێتی و شەراكەت، بە پێچەوانەی پەیوەندییەكانی ئێران – ئازەربایجان كە زۆربەی كات ناسەقامگیرو ئاڵۆز بووە، ئەوەش بەهۆی ئەو كێشەو ناكۆكییانەی كە لە نێوانیاندا دروستبووە، بە تایبەتی كێشەی دابەشكردنی سامان و بەروبوومەكانی دەریای قەزوین و كێشەی كەمینەی ئازەری لەناو ئێران. سەرەڕای ئەمەش ئێران هەوڵیداوە بەرەو ئاڕاستەی كرانەوەو باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئازەربایجان هەنگاو بنێت، ئەوەش بە ئامانجی وەبەرهێنانی سامانی نەوتی ئازەربایجان لە دەریای قەزوین. پەیوەندییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازدا كەوتۆتە ژێر كاریگەری كێبڕكێی هەرێمی و نێودەوڵەتی و ململانێی سەپاندنی هەژموون، بە تایبەتی لە نێوان روسیای فیدراڵی و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، جگە لە هەوڵەكانی سەپاندنی هەژموونگەری لە ناوچەكەدا و بەدەستهێنانی گەورەترین پرۆژەكانی وەبەرهێنانی ئابوری لەو ناوچەیەدا.
سەرەڕای هەوڵدانە بەردەوام و بەرچاوەكانی ئێران بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەڵام نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ گۆڕانی ئامانج و بەرژەوەندییەكاندا دەگۆڕێت. واتە ئاراستە وەرگرتنی ئێران بەرەو یەكلاییكردنەوەی ئاشتیانەی قەیرانی نێوان هەردوولادا، نەبووە رێگر لەبەردەم تاران بۆ رووكردنە ئەرمینیاو پشتیوانیكردنی لە ململانێكەیدا لەگەڵ ئازەربایجان. پێشتریش ئێران لە كاتی سەرهەڵدانی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان لە ساڵی 1992 پشتیوانی لە ئەرمینیای مەسیحی كرد لە دژی ئازەربایجانی موسوڵمان، بەڵام ئەم ئاراستە وەرگرتنەی ئێران بەرەو پشتیوانیكردنی ئەرمینیا لەژێر كاریگەری چەند هۆكارێكدایە كە ئەمانەن:
1. ئێران پشتیوانی ئەرمینیا دەكات بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵدا بەهێز بكات, بە ئامانجی پتەوكردنی پێگەی هەرێمیی و رێگرتن لە ئەمەریكاو ئیسرائیل تاوەكو لە رێگەی دروستكردنی تۆڕێكی بەهێزی پەیوەندییەكانەوە لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازو ئاسیای ناوەڕاست ئێران پەراوێز نەخەن، بۆیە ئەم مەترسییە پاڵی بە ئێرانەوە ناوە چەند هەنگاوێكی ستراتیژی بگرێتەبەر لە پێناو هەڵسەنگاندن و بونیادنانەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ زۆرێك لەو دەوڵەتانە بە ئامانجی هاوتاكردنی پێگەو كاریگەرێتی خۆی لەگەڵ ئەمەریكاو ئیسرائیل و خۆئامادەكردن بۆ هەر بارودۆخێكی كتوپڕ ئەگەر شەڕو پێكدادان لەو ناوچەیەدا سەرهەڵبداتەوە.
2.
ئێران و كێشەی ناگۆرنی قەرەباخ
لەوەتای ململانێی نێوان ئەو دوو وڵاتە لەسەر هەرێمی ناگۆرنی قەرەباخ درێژەی هەیە، ئێران هەوڵدەدات ناوبژیوانی لە نێوانیاندا بكات بە مەبەستی چارەسەركردنی ناكۆكییەكان بە گرتنەبەری رێگەچارەی ئاشتی، چونكە ئەو ناوچەیە بە تایبەتی گرنگیی ستراتیژی بۆ ئێران هەیە. لەبەر ئەوە لەگەڵ دەستپێكردنەوەی شەڕو پێكدادانەكان لە 2ی نیسانی 2016دا ئێران یەكسەر لە رێگەی وەزیری دەرەوە (محەمەد جەواد زەریف)وە هەوڵەكانی خستەگەڕ بۆ ناوبژیوانی كردن لە پێناو چارەسەركردنی قەیرانەكە بە شێوەیەكی ئاشتیانە بەرلەوەی فراوانتر بێت. لە لایەكیترەوە سیاسەتمەداری ئێرانی حەسەن شەریعەتمەداری رایگەیاند: «پێدەچێت ململانێی نێوان ئەرمینیاو ئازەربایجان لە ئایندەیەكی دووردا ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئێران».
سیاسەتی ئێران لە هەمبەر ناوچەی قەفقاز خۆی لە روانگەی چەند فاكتەرێكی سیاسی، ئابوری و ئەمنیدا دەبینێتەوە. ئێران لە رێگەی گرنگیدانی بەو ناوچەیە توانی پەیوەندی باش لەگەڵ دەوڵەتانی ئەو ناوچەیەدا دروستبكات، بە تایبەتی لەگەڵ كۆماری ئەرمینیا، كە هاریكاری و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێراندا زۆر فراوان كرد تا گەیشتە قۆناغی هاوپەیمانێتی و شەراكەت، بە پێچەوانەی پەیوەندییەكانی ئێران – ئازەربایجان كە زۆربەی كات ناسەقامگیرو ئاڵۆز بووە، ئەوەش بەهۆی ئەو كێشەو ناكۆكییانەی كە لە نێوانیاندا دروستبووە، بە تایبەتی كێشەی دابەشكردنی سامان و بەروبوومەكانی دەریای قەزوین و كێشەی كەمینەی ئازەری لەناو ئێران. سەرەڕای ئەمەش ئێران هەوڵیداوە بەرەو ئاڕاستەی كرانەوەو باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئازەربایجان هەنگاو بنێت، ئەوەش بە ئامانجی وەبەرهێنانی سامانی نەوتی ئازەربایجان لە دەریای قەزوین. پەیوەندییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازدا كەوتۆتە ژێر كاریگەری كێبڕكێی هەرێمی و نێودەوڵەتی و ململانێی سەپاندنی هەژموون، بە تایبەتی لە نێوان روسیای فیدراڵی و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، جگە لە هەوڵەكانی سەپاندنی هەژموونگەری لە ناوچەكەدا و بەدەستهێنانی گەورەترین پرۆژەكانی وەبەرهێنانی ئابوری لەو ناوچەیەدا.
سەرەڕای هەوڵدانە بەردەوام و بەرچاوەكانی ئێران بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان، بەڵام نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ گۆڕانی ئامانج و بەرژەوەندییەكاندا دەگۆڕێت. واتە ئاراستە وەرگرتنی ئێران بەرەو یەكلاییكردنەوەی ئاشتیانەی قەیرانی نێوان هەردوولادا، نەبووە رێگر لەبەردەم تاران بۆ رووكردنە ئەرمینیاو پشتیوانیكردنی لە ململانێكەیدا لەگەڵ ئازەربایجان. پێشتریش ئێران لە كاتی سەرهەڵدانی ململانێی نێوان ئەرمینیا – ئازەربایجان لە ساڵی 1992 پشتیوانی لە ئەرمینیای مەسیحی كرد لە دژی ئازەربایجانی موسوڵمان، بەڵام ئەم ئاراستە وەرگرتنەی ئێران بەرەو پشتیوانیكردنی ئەرمینیا لەژێر كاریگەری چەند هۆكارێكدایە كە ئەمانەن:
1. ئێران پشتیوانی ئەرمینیا دەكات بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵدا بەهێز بكات, بە ئامانجی پتەوكردنی پێگەی هەرێمیی و رێگرتن لە ئەمەریكاو ئیسرائیل تاوەكو لە رێگەی دروستكردنی تۆڕێكی بەهێزی پەیوەندییەكانەوە لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەی قەفقازو ئاسیای ناوەڕاست ئێران پەراوێز نەخەن، بۆیە ئەم مەترسییە پاڵی بە ئێرانەوە ناوە چەند هەنگاوێكی ستراتیژی بگرێتەبەر لە پێناو هەڵسەنگاندن و بونیادنانەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ زۆرێك لەو دەوڵەتانە بە ئامانجی هاوتاكردنی پێگەو كاریگەرێتی خۆی لەگەڵ ئەمەریكاو ئیسرائیل و خۆئامادەكردن بۆ هەر بارودۆخێكی كتوپڕ ئەگەر شەڕو پێكدادان لەو ناوچەیەدا سەرهەڵبداتەوە.
2.