Ұлы хадис ғалымы әл-Хафиз Ибн Хажар әл-Асқаләнидің қызы оның еңбегінде кейбір шимайлар қалдырған деп айтылады. (бірақ бұл нақты түрде расталмаған😅)

«Сунан Әбу Дәуіт» (жинақтаушысы: Имам Сүлейман ибн әл-Ашғас әл-Азди әс-Сижистани)
1.Әр-Райян қоры және Дар әл-Қибла баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 1-басылым, 1419 һ.
2.Дар әл-Минһәж және Дар әл-Юср баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 3-басылым, 2010 ж.
3.Әр-Рисәлә әл-‘Аламия баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Шуғайб әл-Арнаут және басқалар, 1-басылым, 1430 һ.
4.Дар әс-Сыддық баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Исам Хади, 1-басылым, 1437 һ.
5.Әр-Рисәлә Нәширун баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Зерттеулер орталығы, 1-басылым, 2022 ж.
6.Дар әс-Сәләм шығарған нұсқа, бақылаушысы: Салих Әл әш-Шәйх, 1421 һ.
7.Әл-Мәктәбә әл-Мәкнизә баспасының нұсқасы, Мұхйиддин Абдулхамидтің басылымына негізделген және әд-Ду‘ас пен басқа да басылымдармен салыстырылып тексерілген.
8.Дар әт-Тәсил баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Дар әт-Тәсилдің Ғылыми-зерттеу орталығы, 1-басылым, 2015 ж.
Ең үздік басылым — Дар әт-Тәсил баспасының Зерттеу және ақпараттық технологиялар орталығы әзірлеген нұсқасы. Одан кейін Мұхаммад Аууаманың Дар әр-Райян және Дар әл-Минһәж баспаларынан шыққан басылымдары (әсіресе кейінгі басылымдары) келеді. Бір томдық нұсқалардың ішіндегі ең жақсысы — Дар әс-Сыддық баспасынан Исам Хадидің тахқиқымен шыққан басылым. Ал иснадтар мен дереккөз сілтемелерін барынша мұқият көрсету тұрғысынан әр-Рисәлә әл-‘Аламия басылымы ерекшеленеді.

Ханафи мәзһабындағы үтір намазының орындалу тәртібіне қатысты хадистік дәлелдер
Бірінші бөлім: Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады
Бірінші хадис
Имам әл-Бұхари мен Имам Муслим өздерінің «Сахих» жинақтарында Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етеді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын сипаттап былай деген:

يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي ثلاثا

«Ол төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы сұрама. Содан кейін тағы төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы да сұрама. Содан кейін үш рәкағат үтір намазын оқитын».
(Фәтх әл-Бәри, Дар әс-Сәләм баспасы, 3/42)
Екінші хадис
Имам Муслим өзінің «Сахихында» Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббастан, ол өз әкесі Абдуллаһ ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазы жайлы риуаят етеді:

ثم أوتر بثلاث

«Содан кейін ол үш рәкағатпен үтір намазын оқыды».
(Фәтх әл-Мулһим, Дар Ихья әт-Турас әл-‘Араби, 5/115–116)
Имам Ахмад, Имам әт-Тахауи және басқалар Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) мына хадисті риуаят еткен:

كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يوتر بثلاث بسبح اسم ربك الأعلى وقل يا أيها الكافرون وقل هو الله أحد

«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитын. Бірінші рәкағатта “Сәббихисма раббикәл-ағлә”, екіншісінде “Қул йә әйюһә әл-кәфирун”, үшіншісінде “Қул һууаллаһу әхад” сүрелерін оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, Муассасат әр-Рисәлә, 4/457, №2726)
Имам әт-Тахауи бірнеше сахих жолдар арқылы Ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитынын риуаят етеді. Бұл риуаятты Ибн Аббастан Курайб, Әли ибн Абдуллаһ, Сағид ибн Жубайр және Яхия ибн әл-Жаззар жеткізген. Осы риуаяттардың кейбірі Имам ән-Нәсаидің «Сунанында», Имам әт-Тирмизидің «Жәмиғында» және Ибн Әбу Шәйбаның «Мусаннафында» да кездеседі.
Осылайша, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын ең жақсы білетін сахабалардың екеуі – Айша мен Ибн Аббастан (Алла екеуіне де разы болсын) оның үтірді үш рәкағатпен оқығаны сенімді түрде жеткен. Олардан келген басқа риуаяттар төменде де келтіріледі.
Үшінші хадис
Имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тахауи Абдуллаһ ибн Әбу Қайстың Айшадан (Алла оған разы болсын) сұрағанын жеткізеді:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді неше рәкағат оқитын еді?»
Аиша былай жауап берген:

كان يوتر بأربع وثلاث وست وثلاث وثمان وثلاث وعشر وثلاث

«Ол төрт және үш, алты және үш, сегіз және үш, он және үш рәкағатпен үтір оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады Имам Муслимнің шарттарына сай сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, 42/81, №25159)
Бұл риуаятта Айша (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намаздағы әртүрлі әдеттерін сипаттайды. Кейде ол төрт рәкағат, кейде алты, кейде сегіз, кейде он рәкағат тәһәжжуд оқитын. Бірақ барлық жағдайда оған үш рәкағат үтір қосатын.
Осы қосылған үш рәкағат – үтір намазының өзі, ал қалған рәкағаттар нәпіл түнгі намаз болатын. Хадис терминологиясында кейде «үтір» сөзі бүкіл түнгі намазға және үтірдің өзіне бірге қолданылуы мүмкін. Алайда бұл риуаят үш рәкағаттың басқа намаздардан бөлек ерекше намаз екенін анық көрсетеді.
Төртінші хадис
Ибн Әбу Шәйба, Имам Ахмад және Имам ән-Нәсаи Ибн Омардан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін жеткізеді:

صلاة المغرب وتر النهار

«Ақшам намазы – күндізгі уақыттың үтірі».
Хафиз әл-Ирақи бұл хадисті Имам Ахмадқа теліп, оның иснады сахих екенін айтқан.
(Мусаннаф Ибн Әбу Шәйба, Дар Қуртуба, 4/466, №6773)
Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оның иснады екі шейхтың (әл-Бұхари мен Муслимнің) шарттарына сәйкес келеді», – деген.
(Нухаб әл-Афкар, Дар ән-Нәуадир, 5/100)
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шәйбани, Имам Әбу Ханифаның ең көрнекті шәкірттерінің бірі, өзінің «Муаттасында» Ибн Омардың осы сөзін риуаят еткеннен кейін былай дейді:
«Кімде-кім Ибн Омар айтқандай ақшам намазын күндіздің үтірі деп есептесе, онда түнгі үтір намазы да соған ұқсас болуы тиіс».
(әт-Тәлиқ әл-Мумәжжад, Дар әл-Қалам, 1/647)
Бесінші хадис
Имам әт-Тахауи өз иснады арқылы Уқба ибн Муслимнен риуаят етеді:
«Мен Абдуллаһ ибн Омардан үтір туралы сұрадым. Ол:
— Күндізгі үтірді білесің бе? — деді.
Мен:
— Иә, ол ақшам намазы, — дедім.
Сонда ол:
— Дұрыс айттың, — деді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, Мәктабә Хаққания, 1/197)
Бұл хадистің иснады жайлы Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оны сахих мысырлық иснадпен риуаят еткен», – дейді.
(Нухаб әл-Афкар, 5/19)
Осыдан кейін Имам әт-Тахауи былай түсіндіреді:
«Уқба Ибн Омардан үтір туралы сұрағанда, оның: “Күндізгі үтірді білесің бе?” деп жауап бергенін көрмейсің бе? Яғни түнгі үтір соған ұқсас дегенді меңзеді. Бұл сөздер Ибн Омардың көзқарасы бойынша үтір намазының ақшам намазы сияқты үш рәкағат екенін көрсетеді. Өйткені түнгі үтір туралы сұраққа ол: “Күндізгі үтірді, яғни ақшам намазын білесің бе?” деп жауап берді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, 1/197)
Бұл риуаят жоғарыда келтірілген хадистің мағынасын қуаттайды.

#HanafiHadith

Имам Әбу Ханифаның иржа ұстанымы туралы түсіндірме
Имам Әбу Ханифаға қатысты «иржа» (сөзбе-сөз мағынасы: «кейінге қалдыру») мәселесі, өкінішке қарай, Имамды сынаушылар жиі көтеретін тақырыптардың біріне айналған. Бұл мәселені Имам Абдул-Хай әл-Лакнауи өзінің «әр-Раф' уа әт-Такмил» атты еңбегінде (149–181-беттер) жан-жақты талқылаған.
«Иржа» атауы Имам Әбу Ханифаға, оның ұстаздары мен шәкірттеріне екі түрлі топ тарапынан қолданылған.
1. Бірінші топ – Мұғтазила мен Хауариж
Бұл топтар Имам Әбу Ханифаны «муржи'» деп атады, өйткені ол олардың үлкен күнә жасаған мұсылман иманнан шығып кетеді деген сеніміне қарсы болды.
Имам әш-Шахристани (һ. 548 ж. қайтыс болған) өзінің «әл-Миләл уән-Нихәл» атты еңбегінде былай дейді:

«Әбу Ханифа алғашқы кезеңде пайда болған Қадария мен Мұғтазилаға қарсы шыққан. Ал Мұғтазила иман мәселесінде өздеріне қарсы болғандардың барлығын "муржи'" деп атайтын.»

(әр-Раф', 155-б.)
Мұғтазила мен Хауариждің пікірінше, үлкен күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылман мәңгілік Тозақта қалады. Ал бұл сенімге Әһлі сүннет қарсы болған.
Имам әш-Шахристани тағы былай дейді:

«Риуаяттарға сәйкес муржиалардың арасында мыналар болған: әл-Хасан ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Әбу Талиб, Саид ибн Жубайр, Талқ ибн Хабиб, Амр ибн Мурра, Мұхариб ибн Дисар, Мұқатил ибн Сүлейман, Зарр, Амр ибн Зарр, Хаммад ибн Әбу Сүлейман, Әбу Ханифа, Әбу Юсуф, Мұхаммед ибн әл-Хасан және Құдәйд ибн Жағфар.

Бұлардың барлығы хадис имамдары болған. Олар үлкен күнә жасаған мұсылманды кәпір демеген әрі оны мәңгілік Тозақта қалады деп үкім шығармаған. Бұл жағынан олар Хауариж бен Қадариядан ерекшеленген.»

(әр-Раф', 164-б.)
Сол сияқты әт-Тафтазани «Шарх әл-Мақасид» еңбегінде былай дейді:

«Мұғтазиланың мәзһабы бойынша, тәубе етпеген үлкен күнә иесі, тіпті жүз жыл бойы иман мен құлшылықта өмір сүрсе де, мәңгілік Тозақта қалады. Олар күнәнің бір немесе көп болғанын, сондай-ақ оның құлшылықтан бұрын, кейін немесе арасында жасалғанын айырмайды.

Ал жазалау немесе кешіру мәселесін Аллаға тапсыруды — яғни Алла қаласа кешіреді, қаласа жазалайды деген пікірді (бұл – ақиқат әһлінің ұстанымы) «иржа» деп атаған.

Дәл осы себептен Әбу Ханифа және басқа да ғалымдар муржиалардың қатарына енгізілген.»

(әр-Раф', 158-б.)

2.Екінші топ – хадис ғалымдары (мұхаддистер)
Имам әл-Бұхари сияқты кейбір хадис ғалымдары амалдарды ('амал) иманның құрамына кіреді және иман артып-кемиді деп есептеген. Сондықтан олар:
амалдар иманның анықтамасына кірмейді;
иманның мәні жағынан артпайды және кемімейді,
деп айтқан ғалымдарды «муржи'а» деп атаған.
Имам әл-Лакнауи мұны дәлелдеу үшін рижал кітаптарынан көптеген үзінділер келтіреді. Соның бірі – әл-Асқалани «Лисан әл-Мизан» еңбегінде Мұхаммед ибн әл-Хасанның өмірбаянында келтірген мына риуаят:
Ибн Әди Исхақ ибн Рахуәйһтен риуаят етеді:

«Мен Яхия ибн Адамның былай дегенін естідім: Шәрик муржиалардың куәлігін қабылдамайтын. Бірде Мұхаммед ибн әл-Хасан оның алдында куәлік берді, бірақ ол оның куәлігін қабылдамады.

Одан мұның себебі сұралғанда, ол:

"Мен намазды иманның бір бөлігі емес дейтін адамның куәлігін қабылдамаймын", – деді.»

(әр-Раф', 162–163-б.)
Бұл хадис ғалымдарының амалдарды иманның анықтамасына қоспайтындарды «муржи'а» деп атағанын анық көрсетеді.
Демек, Әбу Ханифа неге «муржи'а» деп аталды?
Мұғтазила алдымен, кейіннен кейбір мұхаддистер Имам Әбу Ханифаны, оның ұстаздары мен шәкірттерін мына үш көзқарасына байланысты «муржи'а» деп атаған:
Амалдар иманның мәнінің анықтамасына кірмейді.
Иманның мәні артпайды және кемімейді.
Үлкен күнә жасаған мүмін тәубе етпей қайтыс болса, Алла қаласа оны жазалайды, қаласа кешіреді.
Үшінші пікір – Әһлі сүннеттің ортақ сенімі
Үшінші пікір – барлық Әһлі сүннеттің сенімі.
Ал алғашқы екі мәселе бойынша ақида ғалымдары (Имам әт-Тахауи, Имам Матуриди, Имам Әбу Ханифа және басқалар) мен кейбір хадис ғалымдарының арасында айырмашылық болған.
Алайда, тексеруші (мухаққиқ) ғалымдардың айтуынша, бұл айырмашылық негізінен терминологиялық (сөздік) сипатта ғана.
Өйткені хадис ғалымдары амалдарды иманның анықтамасына енгізгенімен, олар да:
егер адам амалдары аз болса немесе үлкен күнә жасаса,
бірақ жүрегінде иманы болса,
онда ол бәрібір мүмін болуы мүмкін екенін мойындайды.
Бұл амалдардың иманның негізі емес екенін көрсетеді.
Ал барлық мұсылман ғалымдары бір мәселеде толық келіседі:

Жүрекпен растау (тасдиқ бил-қалб) – иманның ең негізгі әрі ажырамас бөлігі.

Екінші мәселеге келсек, ол Әбу Жағфар әт-Тахауи былай деп түсіндірген:

«Иман – тілмен айту және жүрекпен растау. Сондай-ақ, Алланың Құранда түсіргендерінің барлығы және Пайғамбардан (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) шариғат пен Құранның түсіндірмесіне қатысты сенімді түрде жеткен нәрселердің барлығы – ақиқат. Иман біреу ғана, әрі оның иелері иманның негізінде тең. Алайда олардың бір-бірінен артықшылығы тақуалық пен нәпсіге қарсы тұруына байланысты».
(әл-‘Ақида әт-Тахауия)

Бұл мәселеде мухаддистермен болған пікірталас, шын мәнінде, мағыналық (терминологиялық) айырмашылық қана. Себебі барлық ғалымдар мүміндердің дәрежелері әртүрлі болатынымен келіседі. Бірақ Имам Әбу Ханифа, әт-Тахауи және басқа ғалымдардың пікірінше, бұл айырмашылық иманның өз болмысында емес, оның тармақтары мен кемелдігінде болады. Ал басқа бір топ ғалымдар бұл айырмашылықтың иманның өзінде болады деп есептеген.
Сондықтан мүржиәлардың екі түрі болғаны күмәнсіз:
Біріншісі – әһлу-с-Сүннеттен болған мүржиәләр.
Екіншісі – адасқан мүржиәләр. Олар күнәлар мүмінге зиян келтірмейді және құтылу үшін иманның өзі ғана жеткілікті деп санаған. Бұл екі пікірді де Имам Әбу Ханифа үзілді-кесілді жоққа шығарған.
Мүржиәләрдің осылай екіге бөлінетінін бірнеше ғалымдар ашық айтқан. Олардың қатарында Әш-Шахрастани, Әбу Шакур әс-Сәлими (1077 ж. қайтыс болған) және әл-Биргиви (981 һ. ж. қайтыс болған) бар. Тіпті бұл бөлініс Имам Әбу Ханифаның Осман әл-Баттиға жазған хатында да келтірілген.
Көпшілік жиі келтіретін бір мәтін бар. Ол Ғуният әт-Талибин кітабында Абдул Қадир әл-Жилани «Ханафияны» иржа сенімін ұстанатын адасқан топтардың қатарына енгізген. Абдул Хай әл-Ләкнауи бұл мәселені өзінің еңбегінің 166–181-беттерінде жан-жақты талдайды.
Ол ең алдымен былай дейді: егер бұл мәтін дұрыс болса да, бұл әл-Жиланидің өз ішіндегі қайшылық болып саналады (өйткені ол қателеспейтін тұлға емес). Себебі әл-Жилани Имам Әбу Ханифаны «Имам» деп атайды және оның пікірлерін сенімді фиқһи көзқарастар ретінде келтіреді. Мұның мысалдары әл-Ләкнауидің әр-Раф‘ уә әт-Такмил кітабының 169-бетінде берілген. Бұл әл-Жиланидің Әбу Ханифаны адасқан адам деп есептемегенін көрсетеді.
Одан кейін әл-Ләкнауи Ғуният әт-Талибиндегі осы мәтінге бірнеше жауап береді. Соның ішінде ол төмендегі түсіндірмені ең дұрыс деп санайды.
Әш-Шахрастани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассания» атты бір ағымды да атап өтеді. Ол оларды былай сипаттайды:

«Ғассания – Ғассан ибн Әбан әл-Куфидің ізбасарлары. Олар иман дегеніміз – Алланы және Оның Елшісін тану әрі Елші алып келгеннің бәрін қабылдау деп есептейді. Егер біреу: “Мен Алланың Қағбаға қажылық жасауды парыз еткенін білемін, бірақ Қағбаның қай жерде екенін білмеймін, мүмкін Үндістанда шығар”, – десе, ол бәрібір мүмін болып саналады».

Ғуният әт-Талибин кітабында әл-Жилани «Ханафияның» иржаға қатысты сенімін сипаттағанда дәл осыған өте ұқсас сөздерді қолданады:

«Ал Ханафия дегеніміз – Әбу Ханифа ән-Нуғман ибн Сәбиттің ізбасарлары. Олар иман – Алланы, Оның Елшісін және Елші Алладан алып келгеннің бәрін тану әрі қабылдау деп сенеді».

Бірақ назар аударарлық жайт – әл-Жилани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассанияны» мүлде атамайды. Ал Ғассанның өз мәзһабын жалған түрде Әбу Ханифаға телігені белгілі.
Бұл туралы Әш-Шахрастани былай дейді:

«Ғассанның өз мәзһабын Әбу Ханифадан жеткізгені және оны мүржиәләрдің қатарына қосқаны таңғаларлық. Бұл оған жабылған жала болуы әбден мүмкін».

Ибн Хажар әл-Хайтами да осыған ұқсас пікір айтқан.
Сондықтан әл-Жилани «Ханафия» немесе «Әбу Ханифаның серіктері» дегенде, шын мәнінде, өздерін Әбу Ханифаның ізбасарымыз деп көрсеткен Ғассания ағымын меңзеген болуы әбден ықтимал.
Сонымен қатар, тарихтан белгілі болғандай, Әбу Ханифаның фиқһтағы көзқарастарын ұстанған адамдардың арасында сенім мәселесінде Мұғтазила бағытын немесе басқа да адасқан ағымдарды ұстанғандар болған.
Сондықтан әл-Жиланидің бұл сөздерін Имам Әбу Ханифаға және оның шынайы шәкірттері мен ізбасарларына қатысты деп емес, өздерін Әбу Ханифаның жолындамыз деп көрсеткен, бірақ іс жүзінде адасқан Ғассания ағымына қатысты айтылған сөз деп түсінген дұрыс.

قال ابن حجر : " ينبغي لكل منصف أن يعلم أن تخريج صاحب الصحيح لأي راو كان مقتض لعدالته
عنده وصحة ضبطه وعدم غفلته ، ولا سيما ما انضاف إلى ذلك من إطباق جمهور الأئمة على تسمية
الكتابين بالصحيحين وهذا معنى لم يحصل لغير من خرج عنه في الصحيح ، فهو بمثابة إطباق الجمهور على
تعديل من ذكر فيهما....
وحينئذ إذا وجدنا لغيره في أحد منهم طعنا، فذلك الطعن مقابل لتعديل هذا الإمام ، فلا يقبل إلا مبين
السبب مفسرا بقادح يقدح في عدالة هذا الراوي وفي ضبطه مطلقا ، أو في ضبطه لخبر بعينه لأن الأسباب
الحاملة للأئمة على الجرح متفاوتة منها ما يقدح ومنها ما لا يقدح . وقد كان الشيخ أبو الحسن المقدسي يقول
( في الرجل الذي يخرج عنه في الصحيح هذا جاز القنطرة يعني بذلك أنه لا يلتفت إلى ما قيل فيه)

Ибн Хәджәр былай дейді:
«Әділдікпен қарайтын әрбір адам мынаны білуі керек: "Сахих" кітабының авторының қандай да бір риуаятшының хадисін өз жинағына енгізуі – оның сол риуаятшыны әділ, дәл жеткізуші, есте сақтау қабілеті мықты әрі немқұрайлы емес деп танығанын білдіреді. Бұған қоса, мұсылман ғалымдарының басым көпшілігі бұл екі кітапты ("Сахих әл-Бұхари" мен "Сахих Мүслімді") "Сахихайн" деп бірауыздан мойындаған. Мұндай мәртебе бұл екі кітапта хадистері келтірілген риуаятшылардан басқа ешкімге бұйырмаған. Сондықтан оларды бұл екі кітапқа енгізу – көпшілік ғалымдардың олардың сенімділігін мойындауымен пара-пар».
Одан әрі ол былай дейді:
«Егер кейін қандай да бір риуаятшы туралы біреудің сынын кездестірсек, онда ол сын имамның оны сенімді деп бағалауына қарама-қарсы келеді. Сондықтан мұндай сын тек оның себебі нақты түсіндіріліп, риуаятшының әділдігіне немесе жалпы есте сақтау қабілетіне, не болмаса белгілі бір хадисті жеткізуіндегі дәлдігіне нұқсан келтіретін анық дәлел келтірілген жағдайда ғана қабылданады. Өйткені хадис ғалымдарының сын айтуына түрткі болған себептер әртүрлі: олардың кейбірі риуаятшының сенімділігіне шын мәнінде әсер етсе, ал кейбірі әсер етпейді».
Сондай-ақ, шейх Әбу әл-Хасан әл-Мақдиси:
«Егер бір риуаятшыдан "Сахихта" хадис риуаят етілген болса, онда ол "көпірден өтіп кеткен" адам», – деген.
Яғни, бұл сөзбен ол мұндай риуаятшыға қатысты кейіннен айтылған негізсіз сындарға назар аударылмайтынын меңзеген

Муқаддима Фатхул Бари, Ибн Хәджәр 1/384

Болашақ мақаладан үзінді

Бүгінгі таңда исламға қарсы мұсылман емес адамдар тарапынан көптеген сын-пікірлер айтылып жүр. Солардың бірі — Мұхаммед пайғамбарды ﷺ балаға үйленді деп айыптау. Бұл айыптау «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслім» жинақтарында келген хадиске негізделеді. Онда Айша анамыз (رضي الله عنها) өзінің Алла Елшісіне ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққанын, ал некенің тоғыз жасында толық жүзеге асқанын баяндайды.
Бұл еңбек екі негізгі сұраққа жауап іздейді. Біріншіден, Айша анамыз (رضي الله عنها) шын мәнінде тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікірлер қаншалықты дұрыс және олар Айша анамыз (رضي الله عنها) жеткізген хадисті жоққа шығаруға жеткілікті дәрежеде сенімді ме? Екіншіден, егер бұл неке өз заманында ешқандай дау тудырмаған болса, неге ол тек қазіргі кезеңде ғана пікірталасқа айналды?
Қорытындылай келе, Айша анамыз (رضي الله عنها) тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікір тарихи ақиқатты бейтарап түрде іздеуден гөрі, қазіргі заманның түсініктері мен кейбір адамдардың ішкі күмәндарына жауап ретінде пайда болған көзқарасқа көбірек ұқсайды.
Әл-Бұхари Һишам ибн Уруаның әкесінен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дегенін келтіреді: «Пайғамбар ﷺ маған алты жасымда үйленді, ал тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты. Одан кейін мен онымен тоғыз жыл бірге өмір сүрдім».
Мүслім әл-Ағмаштың, оның Ибраһимнен, ал оның әл-Әсуәдтен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дейді: «Алланың Елшісі ﷺ маған алты жасымда үйленді, тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты, ал ол мен он сегіз жасқа келгенде дүниеден өтті».
Жоғарыдағы екі хадисте Айша анамыз (رضي الله عنها) Пайғамбарға ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққаны және неке тоғыз жасында толық жүзеге асқаны нақты айтылған. Бұл риуаяттар Құраннан кейінгі ислам дәстүріндегі ең сенімді екі хадис жинағы — «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслімде» (яғни «Сахихайнда») келтірілген. Бұған қоса, екі хадистің де жеткізушісі – Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның өзі. Сондай-ақ, «Сахихайннан» тыс көптеген сахих хадистер де осы екі жасты растайды.
Сондықтан ислам мен хадис ілімдері туралы бастапқы деңгейде ғана білімі бар адамның өзі бұл хадистің сахих екендігін және ислам тарихының ажырамас бөлігі екенін қабылдауы орынды болар еді. Мұны күшейте түсетін тағы бір жайт – ортағасырлық әйгілі мұсылман ғалымдарының ешқайсысы Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның жасы жөнінде күмән келтірмеген. Керісінше, олардың кейбірі бұл мәселеде тіпті ижмағ (бірауызды келісім) бар екенін айтқан.

Бұл мақалада Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның жасы мен некесіне қатысты кең таралған екі негізгі күмәнге сүннет, хадис ғылымы және тарихи деректер негізінде жауап беріледі.
Бұл – еңбектің бірінші бөлімі. Ин шәә Аллаһ, келесі бөлімде осы тақырыпқа қатысты өзге де сұрақтар қарастырылады.

Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шайбанидің (ханафи) «әл-Мууатта» еңбегі
Қазіргі заманғы ғылыми және діни оқу орталарында негізгі назар көбіне Яхия әл-Ләйси әл-Андалуси жеткізген «әл-Мууатта» нұсқасына аударылған. Бүгінде «әл-Мууатта» атауы ешқандай қосымша нақтылаусыз айтылғанда, әдетте дәл осы риуаят нұсқасы меңзеледі. Ол кеңінен оқытылып, мол таралып, әсіресе Мағриб пен әл-Андалус өңірлерінде терең орныққан.
Алайда осы кең таралуының нәтижесінде көптеген адамдар Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шайбанидің «әл-Мууаттасын» төменірек дәрежедегі еңбек деп қабылдап, оның беделі әлсіз немесе тіпті «әл-Мууатта» нұсқаларының мойындалған қатарына жатпайды деген пікірге сын көзбен қарамастан бой алдырып жатады.
🔴 Неліктен Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасына» басымдық беруге болады?
Имам Мұхаммад «әл-Мууаттаны» толықтай тікелей Имам Мәликтің өзінен риуаят еткен. Ал Яхия еңбектің толық мәтінін Имам Мәликтен түгел естімей, қалған бөлігін аралық жеткізушілер арқылы толықтырған.
Имам Мұхаммад Имам Мәліктің жанында толық үш жыл бірге болған.
Ал Яхияның Имам Мәлікпен қарым-қатынасы шектеулі болып, оның өмірінің соңғы кезеңінде ғана жүзеге асқан.
Яхияның риуаятындағы кейбір тарауларда тек Имам Мәліктің фиқһтық пікірлері мен ижтиһады ғана келтіріліп, кейде оларды қуаттайтын хадис немесе әсәр мүлде берілмейді.
Ал Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасында» әрбір тарауда тақырыпқа қатысты кемінде бір риуаят міндетті түрде кездеседі. Ешбір тарау нақыл етілген дәлелсіз (марфуғ немесе мәуқуф риуаятсыз) қалмаған.
Имам Мұхаммадтың нұсқасы Имам Мәліктің риуаяттарын ғана емес, сонымен қатар басқа да шейхтардан жеткен қосымша риуаяттарды да қамтиды.

Қалай оқу керек
Көптеген студенттер оқу үдерісінің дұрыс жүйесі мен әдістемесін меңгермегендіктен, білімнен толық пайда ала алмайды. Табысты оқу – бұл өнер әрі дағды. Оқудағы жетістік – күн сайын қайталанатын табанды еңбектің нәтижесі. Туа біткен зеректік пен қабілет студентке артықшылық бергенімен, шынайы жетістік пен терең білім тек үздіксіз әрі ымырасыз еңбек арқылы келеді.
Ілімді соншалықты қатты қалау керек, тіпті оны тамақтан, ұйқыдан және жайлылықтан жоғары қоя білу қажет. Яхия ибн Кәсирдің мына сөзін ұмытпаңыз:

«Ілім дене жайлылықта болған кезде алынбайды.»

Ілімге қол жеткізу үшін өзіңізді жайлылық аймағынан шығарып, қиындыққа төзуіңіз керек. Ілім орташа деңгей мен қалыпты шектен асып, талпыныс жасағанда ғана игеріледі.
Төменде әрбір студент ұстануы тиіс оқу әдістемесі берілген. Егер осы тәсілді әр кітапты оқығанда күн сайын қолданып отырсаңыз, Алла Тағаланың қалауымен, оқыған кез келген кітабыңызды түсініп әрі есте сақтай аласыз.
Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу және зерделеу)
Тыңдау
Сұрақ қою
Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
1) Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу)
Оқылатын мәтіннің әрбір жолын мұқият оқып, автордың не айтқысы келгенін түсінуге тырысыңыз. Егер бір нәрсені түсінбесеңіз, бар күшіңізді салып өзіңіз шешуге талпыныңыз. Миыңызды әрдайым күрделі нәрсені түсінуге дағдыландырсаңыз, фиқһтық түсінігіңіз (тафаққуһ), ойлау қабілетіңіз және зердеңіз дамиды.
Мүмкіндігінше өзгелерден сұрамауға және араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды (түсіндірмелерді) қолданбауға тырысыңыз. Мәселені өзіңіз шешіңіз. Мутаала'а кезінде араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды пайдалану өте зиянды. Осылайша сіз өзіңізді ғана алдап, мәселені өзім түсіндім деп ойлайсыз. Шын мәнінде, дайын түсіндірмені ғана қабылдаған боласыз.
2) Тыңдау (ұстаздың сабағын мұқият тыңдау)
Сабақ барысында бар назарыңызды ұстазға аударыңыз. Сергек әрі мұқият болыңыз. Ұстаздың айтқан әрбір сөзін зейін қойып тыңдаңыз. Мутаала'а кезінде қиын болған жерлерге сабақта ерекше көңіл бөліңіз.
3) Сұрақ қою
Түсінігіңізді тереңдету және мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізу үшін ұстазыңызға сұрақ қойыңыз. Егер мәтінді қате немесе өзгеше түсіндім деп ойласаңыз, түсіндірме сұрап, оны ұстазыңызбен талқылаңыз.
4) Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
Мұража'а төрт бөліктен тұрады.
а) Өз бетіңізше қайталау
Сабақты қайта қарап шығып, мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізіңіз.
Өзіңіздің түсінігіңізді ұстаздың түсіндірмесімен ұштастырып, тақырыпты жан-жақты әрі толық меңгеріңіз.
ә) Басқаларға үйрету және талқылау
Мәтінді жадыңызға берік орнықтырудың ең тиімді жолдарының бірі – оны басқа адамдарға түсіндіру. Сондай-ақ, мәтінді топ болып талқылау және дәлелдерін бірге саралау түсінікті тереңдетеді. Бұл қабылдау қабілетін күшейтіп, есте сақтауды жақсартады.
б) Апта сайын қайталау
Мәтінді де, оның мағынасын да жадыңызда сақтау үшін бүкіл кітапты кем дегенде аптасына бір рет қайталап шығыңыз.
в) Жазбалар жүргізу
Маңызды терминдер мен анықтамаларды анық, қысқа әрі түрлі түстерді қолдана отырып жазып алыңыз және сол жазбаларды жаттаңыз.
Кітаптар
Сапалы әрі мұхаққақ (ғылыми тұрғыдан тексерілген) басылымдарды сатып алу маңызды. Кітаптың сыртқы көрінісі мен безендірілуіне назар аудармаңыз. Ғылыми тексерілмеген көптеген басылымдарда ондаған қате кездеседі. Қай басылымды сатып алу керектігін ұстаздарыңыздан сұраңыз.
Кез келген тақырып бойынша көптеген кітаптар бар. Егер кітап сатып алғыңыз келсе, интернеттен іздеңіз. Сондай-ақ әлемнің түрлі елдеріндегі кітап дүкендерімен байланысқа шығыңыз.
Көптеген кітаптардың PDF нұсқасы қолжетімді. Оларды жүктеп алып оқи аласыз.
Егер қажетті кітаптың қағаз нұсқасын таба алмасаңыз, бірақ PDF файлы болса, оны басып шығарып, түптетіп алуға болады.
Сонымен қатар, студент кітаптармен етене таныс болуы керек. Кітаптар – студенттің ең басты қаруы. Әр студент күн сайын немесе апта сайын кітапханада уақыт өткізіп, ондағы кітаптарды қарап шығуға дағдылануы қажет. Әр кітапты парақтап, оның атауын, авторын және әртүрлі ғылым салаларындағы еңбектерді танып-біліңіз. Бұл болашақта сізге өте үлкен пайдасын тигізеді.

Кітап оқу
Студент міндетті түрде кітап оқитын адам болуы керек. Дәретханаға барудан басқа кез келген жерге барған кезде өзіңізбен бірге кітап алып жүріңіз. Тіпті тамақтанып отырған кезде де жаныңызда кітап болсын. Күн сайын белгілі бір мөлшерде (мысалы, x бет) оқуды мақсат етіңіз.
Кітапты жай ғана оқып шығатын емес, белсенді оқырман болу өте маңызды. Белсенді оқу дегеніміз – оқып отырған нәрсені саналы түрде түсінуге, талдауға және бағалауға тырысып оқу. Ал енжар (пассивті) оқу – ешқандай зейін қоймай, сөздердің үстінен көз жүгірте салу ғана. Мұндай оқу тиімді білім алу тәсілі емес. Адам ондаған кітапты енжар түрде оқып шығуы мүмкін, бірақ одан өте аз пайда көреді.
Оқуды белсенді ету үшін төмендегілерді орындаңыз:
Негізгі сөздер мен маңызды ұғымдардың астын сызыңыз немесе маркермен белгілеңіз.
Беттің шетіне қысқаша ескертпелер жазып, негізгі ойларды қорытындылаңыз.
Әр жарты сағат сайын кітапты жауып, оқығаныңызды дауыстап айтып беріңіз.
Оқығаныңызды басқа біреуге түсіндіріп көріңіз.
Кітаппен шынайы байланыс орнатып, оны өзіңіздің серігіңізге айналдыру үшін мына кеңестерді ұстаныңыз:
Оқуды бастамас бұрын
Кез келген кітапты бастамас бұрын, автордың ақидадағы және фикһтағы ұстанымын (манһәжін) біліңіз. Сондай-ақ оның қандай ғылым саласының маманы екенін және туған әрі қайтыс болған жылдарын анықтаңыз.
Неліктен дәл осы кітапты оқитыныңызды және мақсатыңызды нақты белгілеңіз. Бұл кітапты таңдауыңызға не себеп болды? Оның негізгі тақырыбы мен басты идеясы қандай?
Студент алдымен мазмұнын қарап шығып, кітаптың құрылымымен танысып, автордың ойды қалай өрбітетінін түсінуі керек.
Оқу барысында
Кітаптың алғысөзін және кіріспесін міндетті түрде оқыңыз. Онда автор туралы, оның манһәжі, жазу стилі, кітаптағы қолданылған белгілер мен қысқартулар, сондай-ақ кітапты толық түсініп, одан мол пайда алу үшін білуге тиіс басқа да маңызды мәліметтер беріледі.
Маңызды жерлерді белгілеп, беттің шетіне қысқаша жазбалар түсіріңіз. Бұл ұзақ талқылаулардың мәнін бірнеше сөзбен жинақтауға көмектеседі.
Әрбір тарауды немесе маңызды бөлімді оқып болған соң, кітапты жауып, жаңа ғана оқығаныңыз туралы ойланыңыз. Оны дауыстап айтып, өзіңізге түсіндіріңіз. Бұл мәліметтің есте жақсы сақталуына көмектеседі.
Оқып болғаннан кейін
Арнайы бір дәптер немесе кітап арнап, оқыған әрбір кітаптың мазмұнын бірнеше бетке қысқаша қорытындылап отырыңыз. Уақыт өте келе ондаған кітап оқыған соң, қолыңызда ондаған еңбектің негізгі мазмұны жинақталған бір ғана құнды дәптер болады. Бұл баға жетпес қазынаға айналады. Ондағы мәліметтерді ұмытпау үшін оны әр екі апта сайын қайталап оқып тұрыңыз.
Кітаптан үйренгендеріңізді өзгелерге жеткізіп, үйретіңіз. Оқылған кітаптардың мазмұнын адамдармен талқылаңыз. Бұл ілімнің таралуына әрі өз жадыңызда берік сақталуына себеп болады.
Ең бастысы – үйренген біліміңізді іс жүзінде қолданыңыз. Амал білімге жан бітіреді. Амалсыз білім жерге көмілген жансыз дене секілді, кітап беттерінде ғана қалып қояды.

Муфти Тақи Усмани (хафизаһуллаһ) айтады:

«Ілім – үлкен сынақ. Егер ол ықыласпен, кішіпейілділікпен және Алламен берік байланыспен бірге болмаса, пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Алла Тағала бізге пайдалы ілім нәсіп етіп, ілімнің фитналарынан сақтасын. Әмин.»

Алла Тағаланың үлкен нығметтерінің бірі – әлемге танымал ғалым, фақиһ әрі мұхаддис Муфти Тақи Усмани (хафизаһуллаһ) біздің білім алып жатқан елімізге келіп, бізге жүрекке әсер ететін насихат айтты.
Уағызын ол кісі үлкен кішіпейілділікпен бастап: «Менің бүгін ғалымдардың, әсіресе жас ғалымдардың алдында сөйлеуім – мен үшін сынақ. Мен 85 жасқа келдім. Қарттықтың әсерін сезініп жүрмін. Шын мәнінде, мен сендерге қарағанда насихатқа көбірек мұқтажбын», – деді.
Бұл сөздің өзі нағыз ғалымның сипатын көрсетті. Ілім көбейген сайын адамның кішіпейілділігі де арта түсетінін тағы бір мәрте сезіндік.
Ұстазымыз өміріндегі ең үлкен нығметтердің бірі ретінде көптеген ұлы ғалымдардың сұхбатында болғанын айтты. «Өзім нағыз адам бола алмасам да, нағыз адамдарды көрдім, оларды таныдым», – деген ұстазының сөзін жеткізіп, сол кісілердің тәрбиесі адамның өмірін түбегейлі өзгертетінін айтты.
Ол кісі ерекше тоқталған мәселелердің бірі – сұхбаттың маңызы болды.
Ізгі адамдардың жанында тек сауап алу үшін ғана отырмау керек. Негізгі мақсат – олардың мінезін, ойлау жүйесін, шешім қабылдауын, қандай нәрсені бірінші орынға қоятынын, қандай мәселелерді елемейтінін, қиындықтарға қалай қарайтынын үйрену. Адамды нағыз тәрбиелейтін – осындай сұхбат.
Ұстазымыз өзінің өмірінен бір оқиға айтып, ұстазының оған:

«Ұстазыңның мәжілісіне баласы немесе жақыны ретінде емес, шәкірті ретінде отыр. Одан үйренуге келген адам ретінде қатыс», – деген кеңесін жеткізді.

Сол күннен бастап ұстазының жанында отырудың әсері жер мен көктей өзгергенін айтты.
Тағы бір ерекше әсер еткен сөзі:

«Қазір жасым келгендіктен кейбір мәселелерді ұмытып қаламын деп пәтуа беруге сақтықпен қараймын. Бірақ ұстаздарымнан алған тәрбие мен жүрекке орныққан ілімді ешқашан ұмытқан емеспін».

Бұл – кітаптағы білім мен сұхбат арқылы сіңген тәрбиенің айырмашылығын көрсетеді.
Ұстазымыз барлық ілімнің өзегін бір-ақ сөйлеммен түйіндеді:

«Адамның Алламен байланысы соншалықты мықты болуы керек, оның сөйлеген сөзі, істеген ісі, жазған дүниесі және ойлаған ойы түгелдей Алланың разылығына сай болуы қажет.»

Ол кісі адамдардың мақтауына ұмтылудың өте қауіпті дерт екенін ескертті. Егер адамның мақсаты адамдардың қошеметі болса, онда ілімнің өзі оны Аллаға жақындатудың орнына, керісінше, алыстатуы мүмкін.
Ұстазымыз бір ғалымның өмірінен тағылымды оқиға келтірді. Ол алғашында үлкен ғалыммен пікірталас жасау үшін барған екен. Бірақ оған:

«Пікірталас үшін емес, үйрену үшін бар», – деп кеңес беріледі.

Осы кеңестен кейін ол нәпсісін тәрбиелеуге ден қойып, рухани кемелдікке жетеді.
Тағы бір мысалда ұстазы шәкіртінің нәпсісін тәрбиелеу үшін әдейі ауырлау қарым-қатынас көрсеткенімен, шәкірт еш ренжімейді. Осы арқылы оның нәпсісінің тәрбиеленгені байқалады.
Ұстазымыз тақуалықтың мәнін де ерекше түсіндірді. Тақуалық – көп құлшылық жасаумен ғана өлшенбейді. Нағыз тақуалық – барлық жағдайда тек Алланың разылығын іздеу.
Сонымен қатар, жүректегі ең қауіпті аурулардың бірі – атаққұмарлық екенін айтты. Шайтан адамға «жұрт сені мақтасын, біліміңді айтсын, құрметтесін» деген ой салады. Осылайша адам амалын Алла үшін емес, адамдар үшін істей бастайды.
Бұл дерттің емі – ықылас, көп шүкір ету және ізгі адамдардың сұхбаты.
Ұстазымыз мақтау мәселесіне де тоқталды. Мақталған кезде қуану – табиғи нәрсе. Бірақ адам сол мақтау үшін амал жасамауы керек. Керісінше:
– Алла менің кемшіліктерімді жапты;
– Барлық жақсылық – Алладан;
– Мақтауға шын лайық – тек Алла,
деп ойлауы қажет екенін айтты.
Тағы бір әсерлі сөзі:

«Алла Тағала маған мыңдаған кітаптар мен хаттар жазуды нәсіп етті. Кейде қалам өзінен-өзі жүріп отырады. Ал кейде не жазатынымды біліп, қалам қолымда тұрса да, бірнеше сағат бойы бір жол жаза алмаймын. Осы арқылы Алла бізге барлық қабілеттің Өзінен екенін көрсетеді.»

Уағыздың соңында ұстазымыз ілімнің үлкен нығмет болумен қатар, үлкен сынақ екенін еске салып:

«Алла Тағала бізге пайдалы ілім нәсіп етіп, ілімнің фитналарынан сақтасын», – деп дұға жасады.

Бүгінгі мәжілістен өзіме түйгенім – ілім тек кітап оқып, мәлімет жинау емес. Нағыз ілім – жүректі тәрбиелеу, нәпсіні түзету, ықыласты күшейту және әрбір істе Алланың разылығын бірінші орынға қою.
Алла Тағала бізге осындай ғалымдардың насихатынан шынайы үлес алуды, естігенімізге амал етуді және жүректерімізді ықылас, тақуалық пен кішіпейілділікпен безендіруді нәсіп етсін.
Әмин.

Ибн Хажардың «Фатх әл-Бәри» еңбегі алғашында қарапайым дәріс жазбалары ретінде басталған еді. Алайда уақыт өте келе ол 25 жылға созылған ұжымдық ғылыми жобаға айналды (әрі оған ʿАйнидің кейбір жазбаларының өзара «қарызға алынған» тұстары да кірді 🙂).
Бірінші томын жазу барысында қатты қажып-шаршағаннан кейін, Ибн Хажар бастапқы кең көлемді жоспарынан бас тартып, орта көлемдегі түсіндірме (шарх) жазуға көшті. Нәтижесінде бұл еңбек ислам ғылымындағы ең ұлы шығармалардың біріне айналды.

Дәреттің артықшылықтары
Дәрет – кіші күнәлардан тазартады.
عن عثمان بن عفان رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم من توضأ فأحسن الوضوء خرجت خطاياه من جسده حتى تخرج من تحت أظفاره
(Сахих Муслим, №245)
Хазірет Осман ибн Аффан (р.а.) риуаят етеді: Алла Елшісі ﷺ былай деді:

«Кім дәретті кемел түрде алса, оның (кіші) күнәлары денесінен шайылып кетеді. Тіпті тырнақтарының астынан да шығып кетеді».
(Сахих Мүслім, №245)

Дәрет алған мүшелер Қиямет күні ерекше нұрмен жарқырайды
عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أتى المقبرة فقال:
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ
(Сахих Мүслім, №249)
Хазірет Әбу Һурайра (р.а.) риуаят етеді: Бірде Алла Елшісі ﷺ қабірстанға келіп:

«Уа, мүмін қауымның мекені! Сендерге Алланың сәлемі болсын. Инша Алла, біз де жақын арада сендерге қосыламыз», – деп дұға етті.

Содан кейін Пайғамбарымыз ﷺ:

«Шіркін, бауырларымды көргенімде ғой!» – деді.

Сахабалар (р.а.):
— «Уа, Алланың Елшісі! Біз сіздің бауырларыңыз емеспіз бе?» – деп сұрады.
Пайғамбар ﷺ:

«Сендер – менің сахабаларымсыңдар (яғни, сендердің дәрежелерің өте жоғары. Сендер әрі менің бауырларымсыңдар, әрі менімен бірге болу құрметіне ие болдыңдар). Ал менің бауырларым – менен кейін дүниеге келетін үмбетім», – деді.

Сахабалар тағы да:
— «Уа, Алланың Елшісі! Кейін келетін үмбетіңізді қалай танисыз?» – деп сұрады.
Пайғамбар ﷺ былай жауап берді:

«Егер бір адамның маңдайы мен аяқтары ақ, ал қалған жылқылары түгелдей қара болса, ол өз жылқыларын басқаларынан танымай ма?»

Сахабалар:
— «Әрине, таниды, уа, Алланың Елшісі!» – деді.
Сонда Алла Елшісі ﷺ былай деді:

«Олар (менің үмбетім) Қиямет күні дәреттің арқасында маңдайлары мен дәрет жуылған мүшелері ерекше нұрға бөленген күйде келеді. Мен олардан бұрын Хауз-и Кәусарға жетіп, оларды қарсы алып, сол жерде өз қолыммен су беремін.»

([Сахих Мүслім, №249])

Дәрет алудың сүннет тәсілі
1. Дәрет аларда биіктеу жерге отырып, құбылаға қарау
Дәрет аларда биіктеу жерге (мысалы, орындыққа) отырып, құбылаға қараған жөн. Дәрет алынатын орын таза болуы керек.
عن عبد خير عن علي رضي الله عنه أنَّه أتي بكرسي فقعد عليه ثم دعا بتور فيه ماء فكفأ على يديه ثلاثًا
(Сүнән ән-Нәсаи, №93)
Абд Хайр (р.а.) риуаят етеді:
Хазірет Әли (р.а.) үшін орындық әкелінді. Ол Алла Елшісінің ﷺ дәрет алу тәсілін көрсету үшін сол орындыққа отырды. Кейін ішінде суы бар ыдыс әкелуді бұйырды. Содан соң алдымен екі қолына үш рет су құйып, білектеріне дейін жуды.
2. Дәрет алуға ниет ету
Дәрет бастар алдында жүрекпен дәрет алуға ниет ету – сүннет.
3. Дәрет бастар алдында мәснүн дұғаны оқу
بِسْمِ اللهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ
«Бисмилләһи уәл-хамду лилләһ.»
Мағынасы:
«Алланың атымен (бастаймын). Барлық мақтау Аллаға тән.»
عن أبي هريرة رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:
«يا أبا هريرة إذا توضأت فقل: بسم الله والحمد لله، فإن حفظتك لا تبرح تكتب لك الحسنات حتى تُحدث من ذلك الوضوء.»
(Мәжмағ әз-Зәуәид, №1112)
Хазірет Әбу Һурайра (р.а.) риуаят етеді: Алла Елшісі ﷺ былай деді:
«Уа, Әбу Һурайра! Дәрет алғанда алдымен: “Бисмилләһи уәл-хамду лилләһ” деп айт. Осы дұғаны оқығаның үшін сені қорғауға міндеттелген періштелер дәретің бұзылғанға дейін саған үздіксіз сауап жазып тұрады.»

#sunan #Дәретсүннет

4. Екі қолды білекке дейін үш рет жуу
عن حمران مولى عثمان أن عثمان بن عفان رضي الله عنه دعا بوضوء فتوضأ فغسل كفيه ثلاث مرات
(Сахих Мүслім, №226)
Хумран (р.а.), Хазірет Османның (р.а.) азат етілген құлы, былай риуаят етеді:
Хазірет Осман (р.а.) адамдарға дәреттің қалай алынатынын көрсету үшін су әкелуді бұйырды. Ол дәретін екі қолын білектеріне дейін үш рет жуудан бастады.
(Осы хадистің Сахих әл-Бұхаридегі нұсқасында Хазірет Осман (р.а.): «Мен Алла Елшісінің ﷺ дәл осылай дәрет алғанын көрдім», – деген.)
5. Ауызды мисуәкпен тазалау
Ауызды мисуәкпен тазалау – сүннет. Мисуәк қолданғанда тістерді көлденең бағытта, ал тілді тік бағытта тазалаған дұрыс. Егер мисуәк болмаса, оның орнына саусақты қолдануға болады.
عن عائشة رضي الله عنها قالت قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:
«تفضل الصلاة التي يستاك لها على الصلاة التي لا يستاك لها سبعين ضعفًا.»
(әл-Мустадрак 'әлә әс-Сахихайн, №515)
Хазірет Айша (р.а.) риуаят етеді: Алла Елшісі ﷺ былай деді:
«Мисуәк қолданып оқылған намаз, мисуәк қолданбай оқылған намаздан жетпіс есе артық әрі сауабы көбірек.»
عن أنس رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:
«يجزئ من السواك الأصابع.»
(әт-Талхис әл-Хабир, 1/104)
Хазірет Әнас (р.а.) риуаят етеді: Алла Елшісі ﷺ былай деді:
«Мисуәк болмаған жағдайда саусақ оның орнына жарайды.»
6. Ауызды үш рет шайқау (мазмаза)
Оң қолмен үш рет су алып, ауызды үш рет мұқият шайқау керек. Су ауыздың барлық жеріне жетуі тиіс.
عن وهيب عن عمرو عن أبيه ... عن عبد الله بن زيد رضي الله عنه ... ثم أدخل يديه في التور فمضمض واستنشق واستنثر ثلاث غرفات
(Сахих әл-Бұхари, №186)
Хазірет Абдуллаһ ибн Зәйд (р.а.) Алла Елшісінің ﷺ дәрет алу тәсілі туралы сұралғанда, су құйылған ыдыс алдырып, оның қалай дәрет алғанын көрсетті.
Ол алдымен екі қолын білектеріне дейін үш рет жуды. Содан кейін қолын суға батырып, үш рет су алып:
аузын шайқады (мазмаза);
мұрнына су тартты (истиншақ);
мұрнын тазалады (истинсар).
Осының бәрін үш рет орындады.

#sunan #Дәретсүннет

7. Мұрынға суды үш рет тарту
Оң қолмен мұрынға үш рет су тартыңыз. Егер мұрынды тазалау қажет болса, оны сол қолмен тазалаңыз.
عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:
«إذا توضأ أحدكم فليستنشق بمنخريه من الماء ثم لينتثر.»
(Сахих Мүслім, №237)
Хазірет Әбу Һурайра (р.а.) риуаят етеді. Алла Елшісі ﷺ былай деді:
«Сендердің бірің дәрет алғанда мұрнына су тартсын, содан кейін мұрнын (сол қолымен) тазаласын.»
8. Ораза кезінде ауызды және мұрынды шайқағанда сақ болу
Ораза ұстап жүрген адам ауызды шайқағанда және мұрынға су тартқанда абай болуы керек. Мұны шамадан тыс орындамауы тиіс, өйткені су тамаққа немесе мұрын жолы арқылы ішке кетіп, оразаның бұзылуына себеп болуы мүмкін.
عن لقيط بن صبرة رضي الله عنه قال:
«قلت: يا رسول الله، أخبرني عن الوضوء. قال: أسبغ الوضوء، وخلل بين الأصابع، وبالغ في الاستنشاق إلا أن تكون صائمًا.»
(Сүнән әт-Тирмизи, №788)
Хазірет Ләқит ибн Сабира (р.а.) былай дейді:
Мен Алла Елшісінен ﷺ дәрет туралы сұрадым. Сонда ол:
«Дәретті толық әрі кемел түрде ал. Саусақтардың арасын жақсылап жу (хиләл жаса) және мұрынға суды жақсылап тарт. Бірақ егер ораза ұстап жүрсең, онда мұны шамадан тыс істеме.» – деді.
9.Дәрет кезінде немесе дәреттен кейін оқылатын дұға
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي، وَوَسِّعْ لِي فِي دَارِي، وَبَارِكْ لِي فِي رِزْقِي
Мағынасы:
«Уа, Алла! Күнәларымды кешір, үйімді кең әрі берекелі ет және ризық-несібеме береке бере гөр.»
عن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه قال:
«أتيت رسول الله صلى الله عليه وسلم بوضوء فتوضأ، فسمعته يدعو ويقول: اللهم اغفر لي ذنبي، ووسع لي في داري، وبارك لي في رزقي...»
(әл-Әзкәр, Имам ән-Нәуәуи, №78)
Хазірет Әбу Мұса әл-Ашғари (р.а.) былай дейді:
Мен Алла Елшісіне ﷺ дәрет алуы үшін су әкелдім. Ол дәрет алып жатып:
«Уа, Алла! Күнәларымды кешір, үйімді кең ет және ризық-несібеме береке бере гөр», – деп дұға еткенін естідім.
Мен:
«Уа, Алланың Пайғамбары! Сіздің осы дұғаны оқығаныңызды естідім», – дедім.
Сонда Алла Елшісі ﷺ:
«Бұл дұға қандай да бір игілікті қалдырды ма? (Яғни, бұл дұға дүниелік әрі ақыреттік барлық жақсылықтарды қамтиды.)» – деп жауап берді
#sunan #Дәретсүннет