Хамди Б. айтады:
Алланың атымен, Аса Мейірімді, Ерекше Рақымды.
Бұл жазбада, Алланың қалауымен, имам әз-Зәһәбидің «Сияр аълам ән-нубәлә» кітабының ең жақсы басылымдарын қарастырамыз. Бұл мақала кітаптың әртүрлі басылымдарын зерттеу, мамандардың пікірлеріне жүгіну және кітаптың әртүрлі нұсқаларына ие бауырлардан алынған суреттерді салыстыру нәтижесінде дайындалды. Алла осы жазбаны пайдалы етсін.
Бұл мақалада зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ең маңызды басылымдарды таныстырып, әсіресе ең танымал екі басылым арасындағы айырмашылықтарды түсіндірмекпін.
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымы туралы сұрақ қойылған сайын, көптеген ғалымдар мен ізденушілер «әр-Рисәлә» басылымын ұсынады. Бұл дұрыс. Алайда білім ізденуші оның екі түрлі нұсқасына тап болады:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» баспасының 30 томдық басылымы (1);
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» баспасының 30 томдық басылымы (2).
Көпшілік оларды бірдей деп ойлайды және араларындағы айырмашылықты байқамайды. Шын мәнінде, екі басылым арасында елеулі айырмашылықтар бар.
Екі басылымға ортақ нәрсе – бағасының жоғары болуы. Сондықтан «әр-Рисәлә» басылымын сатып ала алмайтындар үшін төмендегі екі нұсқаны атап өткен жөн:
Дар әл-Фикр басылымы. Бұл баспа «Сиярдың жоғалған бөлігі» деп аталған мәтіннің бір бөлігін алғаш жариялаған.
әт-Тауфиқия басылымы. Негізгі мәтін бойынша «әр-Рисәлә» басылымымен салыстырылған, ал жоғалған бөлігі бойынша «Дар әл-Фикр» басылымына сүйенген.
Дегенмен, бұл екі басылымның деңгейі «әр-Рисәлә» басылымына жетпейтінін және аталғандардан басқа басылымдардың ұсынылмайтынын ескерткен жөн.
Әр-Рисәләның екі басылымының айырмашылықтары
1. Қағаз сапасы мен безендірілуі (3)
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» басылымы:
Қағазы өте жұқа, кейде арғы бетіндегі жазулар көрініп тұрады.
Бет айналасында жиек (рамка) бар.
Жаңарту: 2019 жылғы және одан кейінгі басылымдарда қағаз сапасы айтарлықтай жақсарған (11).
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымы:
Қағазы қалың әрі сапалы.
Бетте рамка жоқ.
Әр беттің жоғарғы жағында өмірбаяны беріліп отырған тұлғаның аты көрсетілген.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл басылым «Дар әр-Рисәлә әл-Әламиядан» айқын артық.
2. Жоғалған бөлімнің мазмұны
Алғашқы 28 томның мазмұны екі басылымда да бірдей. Себебі олар баспаның бөлінуінен бұрын дайындалған.
Алайда баспа екіге бөлінгеннен кейін «жоғалған бөлім» жеке түрде қосылып, соңғы екі томның мазмұны мүлде өзгеше болып шықты.
Мазмұны төмендегідей болды:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Татиммат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған және «Тарих әл-Исламнан» алынған өмірбаяндарды қамтиды. Олардың «Сияр аълам ән-нубәләға» қатысы жоқ (4).
Осы мәселеге «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» өз басылымының алғысөзінде де назар аударған (5).
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған (6).
29-томда «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімнің мазмұны берілген (7), бірақ мәтін нақтыланып, кей жерлері қайта реттелген.
30-томда «Зәйл Тарих әл-Ислам» кітабының «Дар әл-Муғни» басылымындағы мәтіні енгізілген (8). Ол екі қолжазбамен салыстырылып тексерілген.
Редакторлардың пікірінше, бұл еңбек «Тарих әл-Исламға» емес, «Сияр аълам ән-нубәләға» жазылған толықтырма болып табылады.
Бұл бөлімде Шейхул-Ислам Ибн Таймия туралы өмірбаян да қамтылған.
Осыған қарап, жоғалған бөлім мәселесінде дұрысырақ ұстаным «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» жағында деп айтуға болады.
Қорытынды
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымын алғысы келген адам үшін екі негізгі таңдау бар:
Егер қағаз сапасы мен безендірілуі қанағаттандырса, «Дар әр-Рисәлә әл-Әламияның» 2019 жылдан кейінгі басылымын алу.
Қағаз сапасы мен басылым көркемдігі маңызды болса, «Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымын алып, оған қоса:
«Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» (29 және 30-томдар) жинағын алу;
немесе «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімді (9) және «Дар әл-Муғни» басылымындағы «Зәйл Тарих әл-Исламды» (10) алу.
Осы тақырып бойынша қолымнан келгені осы. Егер дұрыс айтқан болсам – ол Алладан, ал қателессем – ол өзімнен және шайтаннан.
Алланың атымен, Аса Мейірімді, Ерекше Рақымды.
Бұл жазбада, Алланың қалауымен, имам әз-Зәһәбидің «Сияр аълам ән-нубәлә» кітабының ең жақсы басылымдарын қарастырамыз. Бұл мақала кітаптың әртүрлі басылымдарын зерттеу, мамандардың пікірлеріне жүгіну және кітаптың әртүрлі нұсқаларына ие бауырлардан алынған суреттерді салыстыру нәтижесінде дайындалды. Алла осы жазбаны пайдалы етсін.
Бұл мақалада зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ең маңызды басылымдарды таныстырып, әсіресе ең танымал екі басылым арасындағы айырмашылықтарды түсіндірмекпін.
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымы туралы сұрақ қойылған сайын, көптеген ғалымдар мен ізденушілер «әр-Рисәлә» басылымын ұсынады. Бұл дұрыс. Алайда білім ізденуші оның екі түрлі нұсқасына тап болады:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» баспасының 30 томдық басылымы (1);
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» баспасының 30 томдық басылымы (2).
Көпшілік оларды бірдей деп ойлайды және араларындағы айырмашылықты байқамайды. Шын мәнінде, екі басылым арасында елеулі айырмашылықтар бар.
Екі басылымға ортақ нәрсе – бағасының жоғары болуы. Сондықтан «әр-Рисәлә» басылымын сатып ала алмайтындар үшін төмендегі екі нұсқаны атап өткен жөн:
Дар әл-Фикр басылымы. Бұл баспа «Сиярдың жоғалған бөлігі» деп аталған мәтіннің бір бөлігін алғаш жариялаған.
әт-Тауфиқия басылымы. Негізгі мәтін бойынша «әр-Рисәлә» басылымымен салыстырылған, ал жоғалған бөлігі бойынша «Дар әл-Фикр» басылымына сүйенген.
Дегенмен, бұл екі басылымның деңгейі «әр-Рисәлә» басылымына жетпейтінін және аталғандардан басқа басылымдардың ұсынылмайтынын ескерткен жөн.
Әр-Рисәләның екі басылымының айырмашылықтары
1. Қағаз сапасы мен безендірілуі (3)
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» басылымы:
Қағазы өте жұқа, кейде арғы бетіндегі жазулар көрініп тұрады.
Бет айналасында жиек (рамка) бар.
Жаңарту: 2019 жылғы және одан кейінгі басылымдарда қағаз сапасы айтарлықтай жақсарған (11).
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымы:
Қағазы қалың әрі сапалы.
Бетте рамка жоқ.
Әр беттің жоғарғы жағында өмірбаяны беріліп отырған тұлғаның аты көрсетілген.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл басылым «Дар әр-Рисәлә әл-Әламиядан» айқын артық.
2. Жоғалған бөлімнің мазмұны
Алғашқы 28 томның мазмұны екі басылымда да бірдей. Себебі олар баспаның бөлінуінен бұрын дайындалған.
Алайда баспа екіге бөлінгеннен кейін «жоғалған бөлім» жеке түрде қосылып, соңғы екі томның мазмұны мүлде өзгеше болып шықты.
Мазмұны төмендегідей болды:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Татиммат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған және «Тарих әл-Исламнан» алынған өмірбаяндарды қамтиды. Олардың «Сияр аълам ән-нубәләға» қатысы жоқ (4).
Осы мәселеге «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» өз басылымының алғысөзінде де назар аударған (5).
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған (6).
29-томда «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімнің мазмұны берілген (7), бірақ мәтін нақтыланып, кей жерлері қайта реттелген.
30-томда «Зәйл Тарих әл-Ислам» кітабының «Дар әл-Муғни» басылымындағы мәтіні енгізілген (8). Ол екі қолжазбамен салыстырылып тексерілген.
Редакторлардың пікірінше, бұл еңбек «Тарих әл-Исламға» емес, «Сияр аълам ән-нубәләға» жазылған толықтырма болып табылады.
Бұл бөлімде Шейхул-Ислам Ибн Таймия туралы өмірбаян да қамтылған.
Осыған қарап, жоғалған бөлім мәселесінде дұрысырақ ұстаным «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» жағында деп айтуға болады.
Қорытынды
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымын алғысы келген адам үшін екі негізгі таңдау бар:
Егер қағаз сапасы мен безендірілуі қанағаттандырса, «Дар әр-Рисәлә әл-Әламияның» 2019 жылдан кейінгі басылымын алу.
Қағаз сапасы мен басылым көркемдігі маңызды болса, «Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымын алып, оған қоса:
«Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» (29 және 30-томдар) жинағын алу;
немесе «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімді (9) және «Дар әл-Муғни» басылымындағы «Зәйл Тарих әл-Исламды» (10) алу.
Осы тақырып бойынша қолымнан келгені осы. Егер дұрыс айтқан болсам – ол Алладан, ал қателессем – ол өзімнен және шайтаннан.
❤5
Сахих әл-Бұхаридің» қолжазбалары
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін сақталған қолжазбаларының нақты санын анықтау қиын. Қазіргі таңда біршама ескірген Муассасат Әл әл-Бәйттің хадис қолжазбалары каталогында «Сахихтың» 2327 қолжазбасы көрсетілген болса, бір зерттеуші тек Стамбұлдың өзінен ғана 971 қолжазбаны анықтаған. Бұл мыңдаған қолжазбалар һижраның IV ғасырынан бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтиды және әртүрлі аймақтар мен дәуірлерге таралған.
Әрбір қолжазбаның ғылыми құндылығы оның шығу тегі, жазылған уақыты, басқа нұсқалармен сәйкестігі және шеткі жазбалар (маргиналиялар) сияқты көптеген факторларға байланысты өзгереді. Мұнда біз оқырмандарды «Сахихтың» мәтіндік тұтастығын бағалауға көмектесетін әрі оны зерттеу мен жеткізу жолындағы ғалымдардың еңбектерін көрсететін бірнеше маңызды қолжазбамен таныстырғымыз келеді.
«Сахих әл-Бұхаридің» қолжазба дәстүрін зерттеуге жылдар жұмсауға болады. Қазіргі мақсатымыз – тереңірек зерттеуге қызығушылық танытқан оқырмандар үшін бастапқы қадам ретінде бес қолжазба мен екі баспа нұсқасын таныстыру.
Маруази нұсқасындағы қолжазба
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін жеткен ең көне қолжазбасы — екі бөліктен тұратын үзінді нұсқа. Ол Әбу Зәйд әл-Маруазидің (қ.ж. 371 һ.) риуаяты бойынша, әл-Фарабриден, ал ол өз кезегінде имам әл-Бұхариден жеткізген мәтінге негізделген.
Қолжазба Мысырдан шыққан және ғасырлар бойы сол жерде сақталып, тек XX ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілген. Папирустың палеографиялық және химиялық сараптамаларына сүйенсек, ол шамамен 360–390 һ./970–1000 жж. аралығына жатады.
Көпшілік зерттеушілер бұл қолжазбаны әл-Маруазидің шәкірті болған андалусиялық Әбу Абдуллаһ әл-Асыли (қ.ж. 392 һ.) көшірген деп есептеген. Алайда қолжазбаның материалдық ерекшеліктері мен жазу стиліне (палеографиясына) жүргізілген зерттеулер оның әл-Маруазидің аты белгісіз мысырлық шәкіртінің қолымен көшірілгенін көрсетеді.
Көшірілгеннен кейін бұл нұсқа «Сахихты» оқу (самағ) мәжілістерінде және мәтіндік салыстыруларда белсенді түрде қолданылған. Соның нәтижесінде оның шеттеріне көптеген ескертпелер мен түзетулер жазылған. Қолжазба Александрия мен Каирде һижраның IX ғасырына дейін пайдаланылып келген.
Оның оқу жазбаларының (reading notices) бірінде Александрияда 464 һижра жылы Рамазан айында оқылғаны көрсетілген.
1929 жылы Альфонс Мингана (қ.ж. 1937) осы қолжазбаның бір бөлігін тапқан. Ол тек үш кітапты қамтыған: Ораза (Саум), Зекет және Қажылық (Хажж) бөлімінің бір бөлігі. Бұл үзінді қазір Бирмингемдегі Мингана жинағында сақтаулы.
Жақында осы қолжазбаның көлемі одан төрт есе үлкен тағы бір бөлігі анықталды. Ол он сегіз кітапты қамтиды және қазіргі уақытта Британ кітапханасында сақтаулы.
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін сақталған қолжазбаларының нақты санын анықтау қиын. Қазіргі таңда біршама ескірген Муассасат Әл әл-Бәйттің хадис қолжазбалары каталогында «Сахихтың» 2327 қолжазбасы көрсетілген болса, бір зерттеуші тек Стамбұлдың өзінен ғана 971 қолжазбаны анықтаған. Бұл мыңдаған қолжазбалар һижраның IV ғасырынан бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтиды және әртүрлі аймақтар мен дәуірлерге таралған.
Әрбір қолжазбаның ғылыми құндылығы оның шығу тегі, жазылған уақыты, басқа нұсқалармен сәйкестігі және шеткі жазбалар (маргиналиялар) сияқты көптеген факторларға байланысты өзгереді. Мұнда біз оқырмандарды «Сахихтың» мәтіндік тұтастығын бағалауға көмектесетін әрі оны зерттеу мен жеткізу жолындағы ғалымдардың еңбектерін көрсететін бірнеше маңызды қолжазбамен таныстырғымыз келеді.
«Сахих әл-Бұхаридің» қолжазба дәстүрін зерттеуге жылдар жұмсауға болады. Қазіргі мақсатымыз – тереңірек зерттеуге қызығушылық танытқан оқырмандар үшін бастапқы қадам ретінде бес қолжазба мен екі баспа нұсқасын таныстыру.
Маруази нұсқасындағы қолжазба
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін жеткен ең көне қолжазбасы — екі бөліктен тұратын үзінді нұсқа. Ол Әбу Зәйд әл-Маруазидің (қ.ж. 371 һ.) риуаяты бойынша, әл-Фарабриден, ал ол өз кезегінде имам әл-Бұхариден жеткізген мәтінге негізделген.
Қолжазба Мысырдан шыққан және ғасырлар бойы сол жерде сақталып, тек XX ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілген. Папирустың палеографиялық және химиялық сараптамаларына сүйенсек, ол шамамен 360–390 һ./970–1000 жж. аралығына жатады.
Көпшілік зерттеушілер бұл қолжазбаны әл-Маруазидің шәкірті болған андалусиялық Әбу Абдуллаһ әл-Асыли (қ.ж. 392 һ.) көшірген деп есептеген. Алайда қолжазбаның материалдық ерекшеліктері мен жазу стиліне (палеографиясына) жүргізілген зерттеулер оның әл-Маруазидің аты белгісіз мысырлық шәкіртінің қолымен көшірілгенін көрсетеді.
Көшірілгеннен кейін бұл нұсқа «Сахихты» оқу (самағ) мәжілістерінде және мәтіндік салыстыруларда белсенді түрде қолданылған. Соның нәтижесінде оның шеттеріне көптеген ескертпелер мен түзетулер жазылған. Қолжазба Александрия мен Каирде һижраның IX ғасырына дейін пайдаланылып келген.
Оның оқу жазбаларының (reading notices) бірінде Александрияда 464 һижра жылы Рамазан айында оқылғаны көрсетілген.
1929 жылы Альфонс Мингана (қ.ж. 1937) осы қолжазбаның бір бөлігін тапқан. Ол тек үш кітапты қамтыған: Ораза (Саум), Зекет және Қажылық (Хажж) бөлімінің бір бөлігі. Бұл үзінді қазір Бирмингемдегі Мингана жинағында сақтаулы.
Жақында осы қолжазбаның көлемі одан төрт есе үлкен тағы бір бөлігі анықталды. Ол он сегіз кітапты қамтиды және қазіргі уақытта Британ кітапханасында сақтаулы.
❤2
«Сунан Әбу Дәуіт» (жинақтаушысы: Имам Сүлейман ибн әл-Ашғас әл-Азди әс-Сижистани)
1.Әр-Райян қоры және Дар әл-Қибла баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 1-басылым, 1419 һ.
2.Дар әл-Минһәж және Дар әл-Юср баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 3-басылым, 2010 ж.
3.Әр-Рисәлә әл-‘Аламия баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Шуғайб әл-Арнаут және басқалар, 1-басылым, 1430 һ.
4.Дар әс-Сыддық баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Исам Хади, 1-басылым, 1437 һ.
5.Әр-Рисәлә Нәширун баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Зерттеулер орталығы, 1-басылым, 2022 ж.
6.Дар әс-Сәләм шығарған нұсқа, бақылаушысы: Салих Әл әш-Шәйх, 1421 һ.
7.Әл-Мәктәбә әл-Мәкнизә баспасының нұсқасы, Мұхйиддин Абдулхамидтің басылымына негізделген және әд-Ду‘ас пен басқа да басылымдармен салыстырылып тексерілген.
8.Дар әт-Тәсил баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Дар әт-Тәсилдің Ғылыми-зерттеу орталығы, 1-басылым, 2015 ж.
Ең үздік басылым — Дар әт-Тәсил баспасының Зерттеу және ақпараттық технологиялар орталығы әзірлеген нұсқасы. Одан кейін Мұхаммад Аууаманың Дар әр-Райян және Дар әл-Минһәж баспаларынан шыққан басылымдары (әсіресе кейінгі басылымдары) келеді. Бір томдық нұсқалардың ішіндегі ең жақсысы — Дар әс-Сыддық баспасынан Исам Хадидің тахқиқымен шыққан басылым. Ал иснадтар мен дереккөз сілтемелерін барынша мұқият көрсету тұрғысынан әр-Рисәлә әл-‘Аламия басылымы ерекшеленеді.
1.Әр-Райян қоры және Дар әл-Қибла баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 1-басылым, 1419 һ.
2.Дар әл-Минһәж және Дар әл-Юср баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 3-басылым, 2010 ж.
3.Әр-Рисәлә әл-‘Аламия баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Шуғайб әл-Арнаут және басқалар, 1-басылым, 1430 һ.
4.Дар әс-Сыддық баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Исам Хади, 1-басылым, 1437 һ.
5.Әр-Рисәлә Нәширун баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Зерттеулер орталығы, 1-басылым, 2022 ж.
6.Дар әс-Сәләм шығарған нұсқа, бақылаушысы: Салих Әл әш-Шәйх, 1421 һ.
7.Әл-Мәктәбә әл-Мәкнизә баспасының нұсқасы, Мұхйиддин Абдулхамидтің басылымына негізделген және әд-Ду‘ас пен басқа да басылымдармен салыстырылып тексерілген.
8.Дар әт-Тәсил баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Дар әт-Тәсилдің Ғылыми-зерттеу орталығы, 1-басылым, 2015 ж.
Ең үздік басылым — Дар әт-Тәсил баспасының Зерттеу және ақпараттық технологиялар орталығы әзірлеген нұсқасы. Одан кейін Мұхаммад Аууаманың Дар әр-Райян және Дар әл-Минһәж баспаларынан шыққан басылымдары (әсіресе кейінгі басылымдары) келеді. Бір томдық нұсқалардың ішіндегі ең жақсысы — Дар әс-Сыддық баспасынан Исам Хадидің тахқиқымен шыққан басылым. Ал иснадтар мен дереккөз сілтемелерін барынша мұқият көрсету тұрғысынан әр-Рисәлә әл-‘Аламия басылымы ерекшеленеді.
🔥1
Ханафи мәзһабындағы үтір намазының орындалу тәртібіне қатысты хадистік дәлелдер
Бірінші бөлім: Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады
Бірінші хадис
Имам әл-Бұхари мен Имам Муслим өздерінің «Сахих» жинақтарында Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етеді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын сипаттап былай деген:
«Ол төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы сұрама. Содан кейін тағы төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы да сұрама. Содан кейін үш рәкағат үтір намазын оқитын».
(Фәтх әл-Бәри, Дар әс-Сәләм баспасы, 3/42)
Екінші хадис
Имам Муслим өзінің «Сахихында» Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббастан, ол өз әкесі Абдуллаһ ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазы жайлы риуаят етеді:
«Содан кейін ол үш рәкағатпен үтір намазын оқыды».
(Фәтх әл-Мулһим, Дар Ихья әт-Турас әл-‘Араби, 5/115–116)
Имам Ахмад, Имам әт-Тахауи және басқалар Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) мына хадисті риуаят еткен:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитын. Бірінші рәкағатта “Сәббихисма раббикәл-ағлә”, екіншісінде “Қул йә әйюһә әл-кәфирун”, үшіншісінде “Қул һууаллаһу әхад” сүрелерін оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, Муассасат әр-Рисәлә, 4/457, №2726)
Имам әт-Тахауи бірнеше сахих жолдар арқылы Ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитынын риуаят етеді. Бұл риуаятты Ибн Аббастан Курайб, Әли ибн Абдуллаһ, Сағид ибн Жубайр және Яхия ибн әл-Жаззар жеткізген. Осы риуаяттардың кейбірі Имам ән-Нәсаидің «Сунанында», Имам әт-Тирмизидің «Жәмиғында» және Ибн Әбу Шәйбаның «Мусаннафында» да кездеседі.
Осылайша, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын ең жақсы білетін сахабалардың екеуі – Айша мен Ибн Аббастан (Алла екеуіне де разы болсын) оның үтірді үш рәкағатпен оқығаны сенімді түрде жеткен. Олардан келген басқа риуаяттар төменде де келтіріледі.
Үшінші хадис
Имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тахауи Абдуллаһ ибн Әбу Қайстың Айшадан (Алла оған разы болсын) сұрағанын жеткізеді:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді неше рәкағат оқитын еді?»
Аиша былай жауап берген:
«Ол төрт және үш, алты және үш, сегіз және үш, он және үш рәкағатпен үтір оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады Имам Муслимнің шарттарына сай сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, 42/81, №25159)
Бұл риуаятта Айша (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намаздағы әртүрлі әдеттерін сипаттайды. Кейде ол төрт рәкағат, кейде алты, кейде сегіз, кейде он рәкағат тәһәжжуд оқитын. Бірақ барлық жағдайда оған үш рәкағат үтір қосатын.
Осы қосылған үш рәкағат – үтір намазының өзі, ал қалған рәкағаттар нәпіл түнгі намаз болатын. Хадис терминологиясында кейде «үтір» сөзі бүкіл түнгі намазға және үтірдің өзіне бірге қолданылуы мүмкін. Алайда бұл риуаят үш рәкағаттың басқа намаздардан бөлек ерекше намаз екенін анық көрсетеді.
Төртінші хадис
Ибн Әбу Шәйба, Имам Ахмад және Имам ән-Нәсаи Ибн Омардан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін жеткізеді:
«Ақшам намазы – күндізгі уақыттың үтірі».
Хафиз әл-Ирақи бұл хадисті Имам Ахмадқа теліп, оның иснады сахих екенін айтқан.
(Мусаннаф Ибн Әбу Шәйба, Дар Қуртуба, 4/466, №6773)
Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оның иснады екі шейхтың (әл-Бұхари мен Муслимнің) шарттарына сәйкес келеді», – деген.
(Нухаб әл-Афкар, Дар ән-Нәуадир, 5/100)
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шәйбани, Имам Әбу Ханифаның ең көрнекті шәкірттерінің бірі, өзінің «Муаттасында» Ибн Омардың осы сөзін риуаят еткеннен кейін былай дейді:
«Кімде-кім Ибн Омар айтқандай ақшам намазын күндіздің үтірі деп есептесе, онда түнгі үтір намазы да соған ұқсас болуы тиіс».
(әт-Тәлиқ әл-Мумәжжад, Дар әл-Қалам, 1/647)
Бесінші хадис
Имам әт-Тахауи өз иснады арқылы Уқба ибн Муслимнен риуаят етеді:
«Мен Абдуллаһ ибн Омардан үтір туралы сұрадым. Ол:
— Күндізгі үтірді білесің бе? — деді.
Мен:
— Иә, ол ақшам намазы, — дедім.
Сонда ол:
— Дұрыс айттың, — деді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, Мәктабә Хаққания, 1/197)
Бұл хадистің иснады жайлы Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оны сахих мысырлық иснадпен риуаят еткен», – дейді.
(Нухаб әл-Афкар, 5/19)
Осыдан кейін Имам әт-Тахауи былай түсіндіреді:
«Уқба Ибн Омардан үтір туралы сұрағанда, оның: “Күндізгі үтірді білесің бе?” деп жауап бергенін көрмейсің бе? Яғни түнгі үтір соған ұқсас дегенді меңзеді. Бұл сөздер Ибн Омардың көзқарасы бойынша үтір намазының ақшам намазы сияқты үш рәкағат екенін көрсетеді. Өйткені түнгі үтір туралы сұраққа ол: “Күндізгі үтірді, яғни ақшам намазын білесің бе?” деп жауап берді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, 1/197)
Бұл риуаят жоғарыда келтірілген хадистің мағынасын қуаттайды.
#HanafiHadith
Бірінші бөлім: Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады
Бірінші хадис
Имам әл-Бұхари мен Имам Муслим өздерінің «Сахих» жинақтарында Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етеді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын сипаттап былай деген:
يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي ثلاثا
«Ол төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы сұрама. Содан кейін тағы төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы да сұрама. Содан кейін үш рәкағат үтір намазын оқитын».
(Фәтх әл-Бәри, Дар әс-Сәләм баспасы, 3/42)
Екінші хадис
Имам Муслим өзінің «Сахихында» Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббастан, ол өз әкесі Абдуллаһ ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазы жайлы риуаят етеді:
ثم أوتر بثلاث
«Содан кейін ол үш рәкағатпен үтір намазын оқыды».
(Фәтх әл-Мулһим, Дар Ихья әт-Турас әл-‘Араби, 5/115–116)
Имам Ахмад, Имам әт-Тахауи және басқалар Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) мына хадисті риуаят еткен:
كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يوتر بثلاث بسبح اسم ربك الأعلى وقل يا أيها الكافرون وقل هو الله أحد
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитын. Бірінші рәкағатта “Сәббихисма раббикәл-ағлә”, екіншісінде “Қул йә әйюһә әл-кәфирун”, үшіншісінде “Қул һууаллаһу әхад” сүрелерін оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, Муассасат әр-Рисәлә, 4/457, №2726)
Имам әт-Тахауи бірнеше сахих жолдар арқылы Ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитынын риуаят етеді. Бұл риуаятты Ибн Аббастан Курайб, Әли ибн Абдуллаһ, Сағид ибн Жубайр және Яхия ибн әл-Жаззар жеткізген. Осы риуаяттардың кейбірі Имам ән-Нәсаидің «Сунанында», Имам әт-Тирмизидің «Жәмиғында» және Ибн Әбу Шәйбаның «Мусаннафында» да кездеседі.
Осылайша, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын ең жақсы білетін сахабалардың екеуі – Айша мен Ибн Аббастан (Алла екеуіне де разы болсын) оның үтірді үш рәкағатпен оқығаны сенімді түрде жеткен. Олардан келген басқа риуаяттар төменде де келтіріледі.
Үшінші хадис
Имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тахауи Абдуллаһ ибн Әбу Қайстың Айшадан (Алла оған разы болсын) сұрағанын жеткізеді:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді неше рәкағат оқитын еді?»
Аиша былай жауап берген:
كان يوتر بأربع وثلاث وست وثلاث وثمان وثلاث وعشر وثلاث
«Ол төрт және үш, алты және үш, сегіз және үш, он және үш рәкағатпен үтір оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады Имам Муслимнің шарттарына сай сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, 42/81, №25159)
Бұл риуаятта Айша (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намаздағы әртүрлі әдеттерін сипаттайды. Кейде ол төрт рәкағат, кейде алты, кейде сегіз, кейде он рәкағат тәһәжжуд оқитын. Бірақ барлық жағдайда оған үш рәкағат үтір қосатын.
Осы қосылған үш рәкағат – үтір намазының өзі, ал қалған рәкағаттар нәпіл түнгі намаз болатын. Хадис терминологиясында кейде «үтір» сөзі бүкіл түнгі намазға және үтірдің өзіне бірге қолданылуы мүмкін. Алайда бұл риуаят үш рәкағаттың басқа намаздардан бөлек ерекше намаз екенін анық көрсетеді.
Төртінші хадис
Ибн Әбу Шәйба, Имам Ахмад және Имам ән-Нәсаи Ибн Омардан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін жеткізеді:
صلاة المغرب وتر النهار
«Ақшам намазы – күндізгі уақыттың үтірі».
Хафиз әл-Ирақи бұл хадисті Имам Ахмадқа теліп, оның иснады сахих екенін айтқан.
(Мусаннаф Ибн Әбу Шәйба, Дар Қуртуба, 4/466, №6773)
Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оның иснады екі шейхтың (әл-Бұхари мен Муслимнің) шарттарына сәйкес келеді», – деген.
(Нухаб әл-Афкар, Дар ән-Нәуадир, 5/100)
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шәйбани, Имам Әбу Ханифаның ең көрнекті шәкірттерінің бірі, өзінің «Муаттасында» Ибн Омардың осы сөзін риуаят еткеннен кейін былай дейді:
«Кімде-кім Ибн Омар айтқандай ақшам намазын күндіздің үтірі деп есептесе, онда түнгі үтір намазы да соған ұқсас болуы тиіс».
(әт-Тәлиқ әл-Мумәжжад, Дар әл-Қалам, 1/647)
Бесінші хадис
Имам әт-Тахауи өз иснады арқылы Уқба ибн Муслимнен риуаят етеді:
«Мен Абдуллаһ ибн Омардан үтір туралы сұрадым. Ол:
— Күндізгі үтірді білесің бе? — деді.
Мен:
— Иә, ол ақшам намазы, — дедім.
Сонда ол:
— Дұрыс айттың, — деді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, Мәктабә Хаққания, 1/197)
Бұл хадистің иснады жайлы Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оны сахих мысырлық иснадпен риуаят еткен», – дейді.
(Нухаб әл-Афкар, 5/19)
Осыдан кейін Имам әт-Тахауи былай түсіндіреді:
«Уқба Ибн Омардан үтір туралы сұрағанда, оның: “Күндізгі үтірді білесің бе?” деп жауап бергенін көрмейсің бе? Яғни түнгі үтір соған ұқсас дегенді меңзеді. Бұл сөздер Ибн Омардың көзқарасы бойынша үтір намазының ақшам намазы сияқты үш рәкағат екенін көрсетеді. Өйткені түнгі үтір туралы сұраққа ол: “Күндізгі үтірді, яғни ақшам намазын білесің бе?” деп жауап берді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, 1/197)
Бұл риуаят жоғарыда келтірілген хадистің мағынасын қуаттайды.
#HanafiHadith
👍3
Имам Әбу Ханифаның иржа ұстанымы туралы түсіндірме
Имам Әбу Ханифаға қатысты «иржа» (сөзбе-сөз мағынасы: «кейінге қалдыру») мәселесі, өкінішке қарай, Имамды сынаушылар жиі көтеретін тақырыптардың біріне айналған. Бұл мәселені Имам Абдул-Хай әл-Лакнауи өзінің «әр-Раф' уа әт-Такмил» атты еңбегінде (149–181-беттер) жан-жақты талқылаған.
«Иржа» атауы Имам Әбу Ханифаға, оның ұстаздары мен шәкірттеріне екі түрлі топ тарапынан қолданылған.
1. Бірінші топ – Мұғтазила мен Хауариж
Бұл топтар Имам Әбу Ханифаны «муржи'» деп атады, өйткені ол олардың үлкен күнә жасаған мұсылман иманнан шығып кетеді деген сеніміне қарсы болды.
Имам әш-Шахристани (һ. 548 ж. қайтыс болған) өзінің «әл-Миләл уән-Нихәл» атты еңбегінде былай дейді:
(әр-Раф', 155-б.)
Мұғтазила мен Хауариждің пікірінше, үлкен күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылман мәңгілік Тозақта қалады. Ал бұл сенімге Әһлі сүннет қарсы болған.
Имам әш-Шахристани тағы былай дейді:
(әр-Раф', 164-б.)
Сол сияқты әт-Тафтазани «Шарх әл-Мақасид» еңбегінде былай дейді:
(әр-Раф', 158-б.)
Имам Әбу Ханифаға қатысты «иржа» (сөзбе-сөз мағынасы: «кейінге қалдыру») мәселесі, өкінішке қарай, Имамды сынаушылар жиі көтеретін тақырыптардың біріне айналған. Бұл мәселені Имам Абдул-Хай әл-Лакнауи өзінің «әр-Раф' уа әт-Такмил» атты еңбегінде (149–181-беттер) жан-жақты талқылаған.
«Иржа» атауы Имам Әбу Ханифаға, оның ұстаздары мен шәкірттеріне екі түрлі топ тарапынан қолданылған.
1. Бірінші топ – Мұғтазила мен Хауариж
Бұл топтар Имам Әбу Ханифаны «муржи'» деп атады, өйткені ол олардың үлкен күнә жасаған мұсылман иманнан шығып кетеді деген сеніміне қарсы болды.
Имам әш-Шахристани (һ. 548 ж. қайтыс болған) өзінің «әл-Миләл уән-Нихәл» атты еңбегінде былай дейді:
«Әбу Ханифа алғашқы кезеңде пайда болған Қадария мен Мұғтазилаға қарсы шыққан. Ал Мұғтазила иман мәселесінде өздеріне қарсы болғандардың барлығын "муржи'" деп атайтын.»
(әр-Раф', 155-б.)
Мұғтазила мен Хауариждің пікірінше, үлкен күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылман мәңгілік Тозақта қалады. Ал бұл сенімге Әһлі сүннет қарсы болған.
Имам әш-Шахристани тағы былай дейді:
«Риуаяттарға сәйкес муржиалардың арасында мыналар болған: әл-Хасан ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Әбу Талиб, Саид ибн Жубайр, Талқ ибн Хабиб, Амр ибн Мурра, Мұхариб ибн Дисар, Мұқатил ибн Сүлейман, Зарр, Амр ибн Зарр, Хаммад ибн Әбу Сүлейман, Әбу Ханифа, Әбу Юсуф, Мұхаммед ибн әл-Хасан және Құдәйд ибн Жағфар.
Бұлардың барлығы хадис имамдары болған. Олар үлкен күнә жасаған мұсылманды кәпір демеген әрі оны мәңгілік Тозақта қалады деп үкім шығармаған. Бұл жағынан олар Хауариж бен Қадариядан ерекшеленген.»
(әр-Раф', 164-б.)
Сол сияқты әт-Тафтазани «Шарх әл-Мақасид» еңбегінде былай дейді:
«Мұғтазиланың мәзһабы бойынша, тәубе етпеген үлкен күнә иесі, тіпті жүз жыл бойы иман мен құлшылықта өмір сүрсе де, мәңгілік Тозақта қалады. Олар күнәнің бір немесе көп болғанын, сондай-ақ оның құлшылықтан бұрын, кейін немесе арасында жасалғанын айырмайды.
Ал жазалау немесе кешіру мәселесін Аллаға тапсыруды — яғни Алла қаласа кешіреді, қаласа жазалайды деген пікірді (бұл – ақиқат әһлінің ұстанымы) «иржа» деп атаған.
Дәл осы себептен Әбу Ханифа және басқа да ғалымдар муржиалардың қатарына енгізілген.»
(әр-Раф', 158-б.)
👍5
2.Екінші топ – хадис ғалымдары (мұхаддистер)
Имам әл-Бұхари сияқты кейбір хадис ғалымдары амалдарды ('амал) иманның құрамына кіреді және иман артып-кемиді деп есептеген. Сондықтан олар:
амалдар иманның анықтамасына кірмейді;
иманның мәні жағынан артпайды және кемімейді,
деп айтқан ғалымдарды «муржи'а» деп атаған.
Имам әл-Лакнауи мұны дәлелдеу үшін рижал кітаптарынан көптеген үзінділер келтіреді. Соның бірі – әл-Асқалани «Лисан әл-Мизан» еңбегінде Мұхаммед ибн әл-Хасанның өмірбаянында келтірген мына риуаят:
Ибн Әди Исхақ ибн Рахуәйһтен риуаят етеді:
Одан мұның себебі сұралғанда, ол:
(әр-Раф', 162–163-б.)
Бұл хадис ғалымдарының амалдарды иманның анықтамасына қоспайтындарды «муржи'а» деп атағанын анық көрсетеді.
Демек, Әбу Ханифа неге «муржи'а» деп аталды?
Мұғтазила алдымен, кейіннен кейбір мұхаддистер Имам Әбу Ханифаны, оның ұстаздары мен шәкірттерін мына үш көзқарасына байланысты «муржи'а» деп атаған:
Амалдар иманның мәнінің анықтамасына кірмейді.
Иманның мәні артпайды және кемімейді.
Үлкен күнә жасаған мүмін тәубе етпей қайтыс болса, Алла қаласа оны жазалайды, қаласа кешіреді.
Үшінші пікір – Әһлі сүннеттің ортақ сенімі
Үшінші пікір – барлық Әһлі сүннеттің сенімі.
Ал алғашқы екі мәселе бойынша ақида ғалымдары (Имам әт-Тахауи, Имам Матуриди, Имам Әбу Ханифа және басқалар) мен кейбір хадис ғалымдарының арасында айырмашылық болған.
Алайда, тексеруші (мухаққиқ) ғалымдардың айтуынша, бұл айырмашылық негізінен терминологиялық (сөздік) сипатта ғана.
Өйткені хадис ғалымдары амалдарды иманның анықтамасына енгізгенімен, олар да:
егер адам амалдары аз болса немесе үлкен күнә жасаса,
бірақ жүрегінде иманы болса,
онда ол бәрібір мүмін болуы мүмкін екенін мойындайды.
Бұл амалдардың иманның негізі емес екенін көрсетеді.
Ал барлық мұсылман ғалымдары бір мәселеде толық келіседі:
Имам әл-Бұхари сияқты кейбір хадис ғалымдары амалдарды ('амал) иманның құрамына кіреді және иман артып-кемиді деп есептеген. Сондықтан олар:
амалдар иманның анықтамасына кірмейді;
иманның мәні жағынан артпайды және кемімейді,
деп айтқан ғалымдарды «муржи'а» деп атаған.
Имам әл-Лакнауи мұны дәлелдеу үшін рижал кітаптарынан көптеген үзінділер келтіреді. Соның бірі – әл-Асқалани «Лисан әл-Мизан» еңбегінде Мұхаммед ибн әл-Хасанның өмірбаянында келтірген мына риуаят:
Ибн Әди Исхақ ибн Рахуәйһтен риуаят етеді:
«Мен Яхия ибн Адамның былай дегенін естідім: Шәрик муржиалардың куәлігін қабылдамайтын. Бірде Мұхаммед ибн әл-Хасан оның алдында куәлік берді, бірақ ол оның куәлігін қабылдамады.
Одан мұның себебі сұралғанда, ол:
"Мен намазды иманның бір бөлігі емес дейтін адамның куәлігін қабылдамаймын", – деді.»
(әр-Раф', 162–163-б.)
Бұл хадис ғалымдарының амалдарды иманның анықтамасына қоспайтындарды «муржи'а» деп атағанын анық көрсетеді.
Демек, Әбу Ханифа неге «муржи'а» деп аталды?
Мұғтазила алдымен, кейіннен кейбір мұхаддистер Имам Әбу Ханифаны, оның ұстаздары мен шәкірттерін мына үш көзқарасына байланысты «муржи'а» деп атаған:
Амалдар иманның мәнінің анықтамасына кірмейді.
Иманның мәні артпайды және кемімейді.
Үлкен күнә жасаған мүмін тәубе етпей қайтыс болса, Алла қаласа оны жазалайды, қаласа кешіреді.
Үшінші пікір – Әһлі сүннеттің ортақ сенімі
Үшінші пікір – барлық Әһлі сүннеттің сенімі.
Ал алғашқы екі мәселе бойынша ақида ғалымдары (Имам әт-Тахауи, Имам Матуриди, Имам Әбу Ханифа және басқалар) мен кейбір хадис ғалымдарының арасында айырмашылық болған.
Алайда, тексеруші (мухаққиқ) ғалымдардың айтуынша, бұл айырмашылық негізінен терминологиялық (сөздік) сипатта ғана.
Өйткені хадис ғалымдары амалдарды иманның анықтамасына енгізгенімен, олар да:
егер адам амалдары аз болса немесе үлкен күнә жасаса,
бірақ жүрегінде иманы болса,
онда ол бәрібір мүмін болуы мүмкін екенін мойындайды.
Бұл амалдардың иманның негізі емес екенін көрсетеді.
Ал барлық мұсылман ғалымдары бір мәселеде толық келіседі:
Жүрекпен растау (тасдиқ бил-қалб) – иманның ең негізгі әрі ажырамас бөлігі.
❤1
Екінші мәселеге келсек, ол Әбу Жағфар әт-Тахауи былай деп түсіндірген:
Бұл мәселеде мухаддистермен болған пікірталас, шын мәнінде, мағыналық (терминологиялық) айырмашылық қана. Себебі барлық ғалымдар мүміндердің дәрежелері әртүрлі болатынымен келіседі. Бірақ Имам Әбу Ханифа, әт-Тахауи және басқа ғалымдардың пікірінше, бұл айырмашылық иманның өз болмысында емес, оның тармақтары мен кемелдігінде болады. Ал басқа бір топ ғалымдар бұл айырмашылықтың иманның өзінде болады деп есептеген.
Сондықтан мүржиәлардың екі түрі болғаны күмәнсіз:
Біріншісі – әһлу-с-Сүннеттен болған мүржиәләр.
Екіншісі – адасқан мүржиәләр. Олар күнәлар мүмінге зиян келтірмейді және құтылу үшін иманның өзі ғана жеткілікті деп санаған. Бұл екі пікірді де Имам Әбу Ханифа үзілді-кесілді жоққа шығарған.
Мүржиәләрдің осылай екіге бөлінетінін бірнеше ғалымдар ашық айтқан. Олардың қатарында Әш-Шахрастани, Әбу Шакур әс-Сәлими (1077 ж. қайтыс болған) және әл-Биргиви (981 һ. ж. қайтыс болған) бар. Тіпті бұл бөлініс Имам Әбу Ханифаның Осман әл-Баттиға жазған хатында да келтірілген.
Көпшілік жиі келтіретін бір мәтін бар. Ол Ғуният әт-Талибин кітабында Абдул Қадир әл-Жилани «Ханафияны» иржа сенімін ұстанатын адасқан топтардың қатарына енгізген. Абдул Хай әл-Ләкнауи бұл мәселені өзінің еңбегінің 166–181-беттерінде жан-жақты талдайды.
Ол ең алдымен былай дейді: егер бұл мәтін дұрыс болса да, бұл әл-Жиланидің өз ішіндегі қайшылық болып саналады (өйткені ол қателеспейтін тұлға емес). Себебі әл-Жилани Имам Әбу Ханифаны «Имам» деп атайды және оның пікірлерін сенімді фиқһи көзқарастар ретінде келтіреді. Мұның мысалдары әл-Ләкнауидің әр-Раф‘ уә әт-Такмил кітабының 169-бетінде берілген. Бұл әл-Жиланидің Әбу Ханифаны адасқан адам деп есептемегенін көрсетеді.
Одан кейін әл-Ләкнауи Ғуният әт-Талибиндегі осы мәтінге бірнеше жауап береді. Соның ішінде ол төмендегі түсіндірмені ең дұрыс деп санайды.
Әш-Шахрастани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассания» атты бір ағымды да атап өтеді. Ол оларды былай сипаттайды:
Ғуният әт-Талибин кітабында әл-Жилани «Ханафияның» иржаға қатысты сенімін сипаттағанда дәл осыған өте ұқсас сөздерді қолданады:
Бірақ назар аударарлық жайт – әл-Жилани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассанияны» мүлде атамайды. Ал Ғассанның өз мәзһабын жалған түрде Әбу Ханифаға телігені белгілі.
Бұл туралы Әш-Шахрастани былай дейді:
Ибн Хажар әл-Хайтами да осыған ұқсас пікір айтқан.
Сондықтан әл-Жилани «Ханафия» немесе «Әбу Ханифаның серіктері» дегенде, шын мәнінде, өздерін Әбу Ханифаның ізбасарымыз деп көрсеткен Ғассания ағымын меңзеген болуы әбден ықтимал.
Сонымен қатар, тарихтан белгілі болғандай, Әбу Ханифаның фиқһтағы көзқарастарын ұстанған адамдардың арасында сенім мәселесінде Мұғтазила бағытын немесе басқа да адасқан ағымдарды ұстанғандар болған.
Сондықтан әл-Жиланидің бұл сөздерін Имам Әбу Ханифаға және оның шынайы шәкірттері мен ізбасарларына қатысты деп емес, өздерін Әбу Ханифаның жолындамыз деп көрсеткен, бірақ іс жүзінде адасқан Ғассания ағымына қатысты айтылған сөз деп түсінген дұрыс.
«Иман – тілмен айту және жүрекпен растау. Сондай-ақ, Алланың Құранда түсіргендерінің барлығы және Пайғамбардан (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) шариғат пен Құранның түсіндірмесіне қатысты сенімді түрде жеткен нәрселердің барлығы – ақиқат. Иман біреу ғана, әрі оның иелері иманның негізінде тең. Алайда олардың бір-бірінен артықшылығы тақуалық пен нәпсіге қарсы тұруына байланысты».
(әл-‘Ақида әт-Тахауия)
Бұл мәселеде мухаддистермен болған пікірталас, шын мәнінде, мағыналық (терминологиялық) айырмашылық қана. Себебі барлық ғалымдар мүміндердің дәрежелері әртүрлі болатынымен келіседі. Бірақ Имам Әбу Ханифа, әт-Тахауи және басқа ғалымдардың пікірінше, бұл айырмашылық иманның өз болмысында емес, оның тармақтары мен кемелдігінде болады. Ал басқа бір топ ғалымдар бұл айырмашылықтың иманның өзінде болады деп есептеген.
Сондықтан мүржиәлардың екі түрі болғаны күмәнсіз:
Біріншісі – әһлу-с-Сүннеттен болған мүржиәләр.
Екіншісі – адасқан мүржиәләр. Олар күнәлар мүмінге зиян келтірмейді және құтылу үшін иманның өзі ғана жеткілікті деп санаған. Бұл екі пікірді де Имам Әбу Ханифа үзілді-кесілді жоққа шығарған.
Мүржиәләрдің осылай екіге бөлінетінін бірнеше ғалымдар ашық айтқан. Олардың қатарында Әш-Шахрастани, Әбу Шакур әс-Сәлими (1077 ж. қайтыс болған) және әл-Биргиви (981 һ. ж. қайтыс болған) бар. Тіпті бұл бөлініс Имам Әбу Ханифаның Осман әл-Баттиға жазған хатында да келтірілген.
Көпшілік жиі келтіретін бір мәтін бар. Ол Ғуният әт-Талибин кітабында Абдул Қадир әл-Жилани «Ханафияны» иржа сенімін ұстанатын адасқан топтардың қатарына енгізген. Абдул Хай әл-Ләкнауи бұл мәселені өзінің еңбегінің 166–181-беттерінде жан-жақты талдайды.
Ол ең алдымен былай дейді: егер бұл мәтін дұрыс болса да, бұл әл-Жиланидің өз ішіндегі қайшылық болып саналады (өйткені ол қателеспейтін тұлға емес). Себебі әл-Жилани Имам Әбу Ханифаны «Имам» деп атайды және оның пікірлерін сенімді фиқһи көзқарастар ретінде келтіреді. Мұның мысалдары әл-Ләкнауидің әр-Раф‘ уә әт-Такмил кітабының 169-бетінде берілген. Бұл әл-Жиланидің Әбу Ханифаны адасқан адам деп есептемегенін көрсетеді.
Одан кейін әл-Ләкнауи Ғуният әт-Талибиндегі осы мәтінге бірнеше жауап береді. Соның ішінде ол төмендегі түсіндірмені ең дұрыс деп санайды.
Әш-Шахрастани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассания» атты бір ағымды да атап өтеді. Ол оларды былай сипаттайды:
«Ғассания – Ғассан ибн Әбан әл-Куфидің ізбасарлары. Олар иман дегеніміз – Алланы және Оның Елшісін тану әрі Елші алып келгеннің бәрін қабылдау деп есептейді. Егер біреу: “Мен Алланың Қағбаға қажылық жасауды парыз еткенін білемін, бірақ Қағбаның қай жерде екенін білмеймін, мүмкін Үндістанда шығар”, – десе, ол бәрібір мүмін болып саналады».
Ғуният әт-Талибин кітабында әл-Жилани «Ханафияның» иржаға қатысты сенімін сипаттағанда дәл осыған өте ұқсас сөздерді қолданады:
«Ал Ханафия дегеніміз – Әбу Ханифа ән-Нуғман ибн Сәбиттің ізбасарлары. Олар иман – Алланы, Оның Елшісін және Елші Алладан алып келгеннің бәрін тану әрі қабылдау деп сенеді».
Бірақ назар аударарлық жайт – әл-Жилани мүржиә топтарын тізімдегенде «Ғассанияны» мүлде атамайды. Ал Ғассанның өз мәзһабын жалған түрде Әбу Ханифаға телігені белгілі.
Бұл туралы Әш-Шахрастани былай дейді:
«Ғассанның өз мәзһабын Әбу Ханифадан жеткізгені және оны мүржиәләрдің қатарына қосқаны таңғаларлық. Бұл оған жабылған жала болуы әбден мүмкін».
Ибн Хажар әл-Хайтами да осыған ұқсас пікір айтқан.
Сондықтан әл-Жилани «Ханафия» немесе «Әбу Ханифаның серіктері» дегенде, шын мәнінде, өздерін Әбу Ханифаның ізбасарымыз деп көрсеткен Ғассания ағымын меңзеген болуы әбден ықтимал.
Сонымен қатар, тарихтан белгілі болғандай, Әбу Ханифаның фиқһтағы көзқарастарын ұстанған адамдардың арасында сенім мәселесінде Мұғтазила бағытын немесе басқа да адасқан ағымдарды ұстанғандар болған.
Сондықтан әл-Жиланидің бұл сөздерін Имам Әбу Ханифаға және оның шынайы шәкірттері мен ізбасарларына қатысты деп емес, өздерін Әбу Ханифаның жолындамыз деп көрсеткен, бірақ іс жүзінде адасқан Ғассания ағымына қатысты айтылған сөз деп түсінген дұрыс.
👌2❤1
قال ابن حجر : " ينبغي لكل منصف أن يعلم أن تخريج صاحب الصحيح لأي راو كان مقتض لعدالته
عنده وصحة ضبطه وعدم غفلته ، ولا سيما ما انضاف إلى ذلك من إطباق جمهور الأئمة على تسمية
الكتابين بالصحيحين وهذا معنى لم يحصل لغير من خرج عنه في الصحيح ، فهو بمثابة إطباق الجمهور على
تعديل من ذكر فيهما....
وحينئذ إذا وجدنا لغيره في أحد منهم طعنا، فذلك الطعن مقابل لتعديل هذا الإمام ، فلا يقبل إلا مبين
السبب مفسرا بقادح يقدح في عدالة هذا الراوي وفي ضبطه مطلقا ، أو في ضبطه لخبر بعينه لأن الأسباب
الحاملة للأئمة على الجرح متفاوتة منها ما يقدح ومنها ما لا يقدح . وقد كان الشيخ أبو الحسن المقدسي يقول
( في الرجل الذي يخرج عنه في الصحيح هذا جاز القنطرة يعني بذلك أنه لا يلتفت إلى ما قيل فيه)
Ибн Хәджәр былай дейді:
«Әділдікпен қарайтын әрбір адам мынаны білуі керек: "Сахих" кітабының авторының қандай да бір риуаятшының хадисін өз жинағына енгізуі – оның сол риуаятшыны әділ, дәл жеткізуші, есте сақтау қабілеті мықты әрі немқұрайлы емес деп танығанын білдіреді. Бұған қоса, мұсылман ғалымдарының басым көпшілігі бұл екі кітапты ("Сахих әл-Бұхари" мен "Сахих Мүслімді") "Сахихайн" деп бірауыздан мойындаған. Мұндай мәртебе бұл екі кітапта хадистері келтірілген риуаятшылардан басқа ешкімге бұйырмаған. Сондықтан оларды бұл екі кітапқа енгізу – көпшілік ғалымдардың олардың сенімділігін мойындауымен пара-пар».
Одан әрі ол былай дейді:
«Егер кейін қандай да бір риуаятшы туралы біреудің сынын кездестірсек, онда ол сын имамның оны сенімді деп бағалауына қарама-қарсы келеді. Сондықтан мұндай сын тек оның себебі нақты түсіндіріліп, риуаятшының әділдігіне немесе жалпы есте сақтау қабілетіне, не болмаса белгілі бір хадисті жеткізуіндегі дәлдігіне нұқсан келтіретін анық дәлел келтірілген жағдайда ғана қабылданады. Өйткені хадис ғалымдарының сын айтуына түрткі болған себептер әртүрлі: олардың кейбірі риуаятшының сенімділігіне шын мәнінде әсер етсе, ал кейбірі әсер етпейді».
Сондай-ақ, шейх Әбу әл-Хасан әл-Мақдиси:
«Егер бір риуаятшыдан "Сахихта" хадис риуаят етілген болса, онда ол "көпірден өтіп кеткен" адам», – деген.
Яғни, бұл сөзбен ол мұндай риуаятшыға қатысты кейіннен айтылған негізсіз сындарға назар аударылмайтынын меңзеген
Муқаддима Фатхул Бари, Ибн Хәджәр 1/384
عنده وصحة ضبطه وعدم غفلته ، ولا سيما ما انضاف إلى ذلك من إطباق جمهور الأئمة على تسمية
الكتابين بالصحيحين وهذا معنى لم يحصل لغير من خرج عنه في الصحيح ، فهو بمثابة إطباق الجمهور على
تعديل من ذكر فيهما....
وحينئذ إذا وجدنا لغيره في أحد منهم طعنا، فذلك الطعن مقابل لتعديل هذا الإمام ، فلا يقبل إلا مبين
السبب مفسرا بقادح يقدح في عدالة هذا الراوي وفي ضبطه مطلقا ، أو في ضبطه لخبر بعينه لأن الأسباب
الحاملة للأئمة على الجرح متفاوتة منها ما يقدح ومنها ما لا يقدح . وقد كان الشيخ أبو الحسن المقدسي يقول
( في الرجل الذي يخرج عنه في الصحيح هذا جاز القنطرة يعني بذلك أنه لا يلتفت إلى ما قيل فيه)
Ибн Хәджәр былай дейді:
«Әділдікпен қарайтын әрбір адам мынаны білуі керек: "Сахих" кітабының авторының қандай да бір риуаятшының хадисін өз жинағына енгізуі – оның сол риуаятшыны әділ, дәл жеткізуші, есте сақтау қабілеті мықты әрі немқұрайлы емес деп танығанын білдіреді. Бұған қоса, мұсылман ғалымдарының басым көпшілігі бұл екі кітапты ("Сахих әл-Бұхари" мен "Сахих Мүслімді") "Сахихайн" деп бірауыздан мойындаған. Мұндай мәртебе бұл екі кітапта хадистері келтірілген риуаятшылардан басқа ешкімге бұйырмаған. Сондықтан оларды бұл екі кітапқа енгізу – көпшілік ғалымдардың олардың сенімділігін мойындауымен пара-пар».
Одан әрі ол былай дейді:
«Егер кейін қандай да бір риуаятшы туралы біреудің сынын кездестірсек, онда ол сын имамның оны сенімді деп бағалауына қарама-қарсы келеді. Сондықтан мұндай сын тек оның себебі нақты түсіндіріліп, риуаятшының әділдігіне немесе жалпы есте сақтау қабілетіне, не болмаса белгілі бір хадисті жеткізуіндегі дәлдігіне нұқсан келтіретін анық дәлел келтірілген жағдайда ғана қабылданады. Өйткені хадис ғалымдарының сын айтуына түрткі болған себептер әртүрлі: олардың кейбірі риуаятшының сенімділігіне шын мәнінде әсер етсе, ал кейбірі әсер етпейді».
Сондай-ақ, шейх Әбу әл-Хасан әл-Мақдиси:
«Егер бір риуаятшыдан "Сахихта" хадис риуаят етілген болса, онда ол "көпірден өтіп кеткен" адам», – деген.
Яғни, бұл сөзбен ол мұндай риуаятшыға қатысты кейіннен айтылған негізсіз сындарға назар аударылмайтынын меңзеген
Муқаддима Фатхул Бари, Ибн Хәджәр 1/384
Болашақ мақаладан үзінді
Бүгінгі таңда исламға қарсы мұсылман емес адамдар тарапынан көптеген сын-пікірлер айтылып жүр. Солардың бірі — Мұхаммед пайғамбарды ﷺ балаға үйленді деп айыптау. Бұл айыптау «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслім» жинақтарында келген хадиске негізделеді. Онда Айша анамыз (رضي الله عنها) өзінің Алла Елшісіне ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққанын, ал некенің тоғыз жасында толық жүзеге асқанын баяндайды.
Бұл еңбек екі негізгі сұраққа жауап іздейді. Біріншіден, Айша анамыз (رضي الله عنها) шын мәнінде тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікірлер қаншалықты дұрыс және олар Айша анамыз (رضي الله عنها) жеткізген хадисті жоққа шығаруға жеткілікті дәрежеде сенімді ме? Екіншіден, егер бұл неке өз заманында ешқандай дау тудырмаған болса, неге ол тек қазіргі кезеңде ғана пікірталасқа айналды?
Қорытындылай келе, Айша анамыз (رضي الله عنها) тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікір тарихи ақиқатты бейтарап түрде іздеуден гөрі, қазіргі заманның түсініктері мен кейбір адамдардың ішкі күмәндарына жауап ретінде пайда болған көзқарасқа көбірек ұқсайды.
Әл-Бұхари Һишам ибн Уруаның әкесінен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дегенін келтіреді: «Пайғамбар ﷺ маған алты жасымда үйленді, ал тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты. Одан кейін мен онымен тоғыз жыл бірге өмір сүрдім».
Мүслім әл-Ағмаштың, оның Ибраһимнен, ал оның әл-Әсуәдтен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дейді: «Алланың Елшісі ﷺ маған алты жасымда үйленді, тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты, ал ол мен он сегіз жасқа келгенде дүниеден өтті».
Жоғарыдағы екі хадисте Айша анамыз (رضي الله عنها) Пайғамбарға ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққаны және неке тоғыз жасында толық жүзеге асқаны нақты айтылған. Бұл риуаяттар Құраннан кейінгі ислам дәстүріндегі ең сенімді екі хадис жинағы — «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслімде» (яғни «Сахихайнда») келтірілген. Бұған қоса, екі хадистің де жеткізушісі – Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның өзі. Сондай-ақ, «Сахихайннан» тыс көптеген сахих хадистер де осы екі жасты растайды.
Сондықтан ислам мен хадис ілімдері туралы бастапқы деңгейде ғана білімі бар адамның өзі бұл хадистің сахих екендігін және ислам тарихының ажырамас бөлігі екенін қабылдауы орынды болар еді. Мұны күшейте түсетін тағы бір жайт – ортағасырлық әйгілі мұсылман ғалымдарының ешқайсысы Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның жасы жөнінде күмән келтірмеген. Керісінше, олардың кейбірі бұл мәселеде тіпті ижмағ (бірауызды келісім) бар екенін айтқан.
Бүгінгі таңда исламға қарсы мұсылман емес адамдар тарапынан көптеген сын-пікірлер айтылып жүр. Солардың бірі — Мұхаммед пайғамбарды ﷺ балаға үйленді деп айыптау. Бұл айыптау «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслім» жинақтарында келген хадиске негізделеді. Онда Айша анамыз (رضي الله عنها) өзінің Алла Елшісіне ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққанын, ал некенің тоғыз жасында толық жүзеге асқанын баяндайды.
Бұл еңбек екі негізгі сұраққа жауап іздейді. Біріншіден, Айша анамыз (رضي الله عنها) шын мәнінде тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікірлер қаншалықты дұрыс және олар Айша анамыз (رضي الله عنها) жеткізген хадисті жоққа шығаруға жеткілікті дәрежеде сенімді ме? Екіншіден, егер бұл неке өз заманында ешқандай дау тудырмаған болса, неге ол тек қазіргі кезеңде ғана пікірталасқа айналды?
Қорытындылай келе, Айша анамыз (رضي الله عنها) тұрмысқа шыққанда жасөспірім болған деген пікір тарихи ақиқатты бейтарап түрде іздеуден гөрі, қазіргі заманның түсініктері мен кейбір адамдардың ішкі күмәндарына жауап ретінде пайда болған көзқарасқа көбірек ұқсайды.
Әл-Бұхари Һишам ибн Уруаның әкесінен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дегенін келтіреді: «Пайғамбар ﷺ маған алты жасымда үйленді, ал тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты. Одан кейін мен онымен тоғыз жыл бірге өмір сүрдім».
Мүслім әл-Ағмаштың, оның Ибраһимнен, ал оның әл-Әсуәдтен жеткізген риуаятында Айша анамыз (رضي الله عنها) былай дейді: «Алланың Елшісі ﷺ маған алты жасымда үйленді, тоғыз жасымда некеміз толық жүзеге асты, ал ол мен он сегіз жасқа келгенде дүниеден өтті».
Жоғарыдағы екі хадисте Айша анамыз (رضي الله عنها) Пайғамбарға ﷺ алты жасында тұрмысқа шыққаны және неке тоғыз жасында толық жүзеге асқаны нақты айтылған. Бұл риуаяттар Құраннан кейінгі ислам дәстүріндегі ең сенімді екі хадис жинағы — «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Мүслімде» (яғни «Сахихайнда») келтірілген. Бұған қоса, екі хадистің де жеткізушісі – Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның өзі. Сондай-ақ, «Сахихайннан» тыс көптеген сахих хадистер де осы екі жасты растайды.
Сондықтан ислам мен хадис ілімдері туралы бастапқы деңгейде ғана білімі бар адамның өзі бұл хадистің сахих екендігін және ислам тарихының ажырамас бөлігі екенін қабылдауы орынды болар еді. Мұны күшейте түсетін тағы бір жайт – ортағасырлық әйгілі мұсылман ғалымдарының ешқайсысы Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның жасы жөнінде күмән келтірмеген. Керісінше, олардың кейбірі бұл мәселеде тіпті ижмағ (бірауызды келісім) бар екенін айтқан.
❤2
Айша Анамыздың Жасы.pdf
563.9 KB
Бұл мақалада Айша анамыз (رضي الله عنها)-ның жасы мен некесіне қатысты кең таралған екі негізгі күмәнге сүннет, хадис ғылымы және тарихи деректер негізінде жауап беріледі.
Бұл – еңбектің бірінші бөлімі. Ин шәә Аллаһ, келесі бөлімде осы тақырыпқа қатысты өзге де сұрақтар қарастырылады.
Бұл – еңбектің бірінші бөлімі. Ин шәә Аллаһ, келесі бөлімде осы тақырыпқа қатысты өзге де сұрақтар қарастырылады.
❤8
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шайбанидің (ханафи) «әл-Мууатта» еңбегі
Қазіргі заманғы ғылыми және діни оқу орталарында негізгі назар көбіне Яхия әл-Ләйси әл-Андалуси жеткізген «әл-Мууатта» нұсқасына аударылған. Бүгінде «әл-Мууатта» атауы ешқандай қосымша нақтылаусыз айтылғанда, әдетте дәл осы риуаят нұсқасы меңзеледі. Ол кеңінен оқытылып, мол таралып, әсіресе Мағриб пен әл-Андалус өңірлерінде терең орныққан.
Алайда осы кең таралуының нәтижесінде көптеген адамдар Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шайбанидің «әл-Мууаттасын» төменірек дәрежедегі еңбек деп қабылдап, оның беделі әлсіз немесе тіпті «әл-Мууатта» нұсқаларының мойындалған қатарына жатпайды деген пікірге сын көзбен қарамастан бой алдырып жатады.
🔴 Неліктен Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасына» басымдық беруге болады?
Имам Мұхаммад «әл-Мууаттаны» толықтай тікелей Имам Мәликтің өзінен риуаят еткен. Ал Яхия еңбектің толық мәтінін Имам Мәликтен түгел естімей, қалған бөлігін аралық жеткізушілер арқылы толықтырған.
Имам Мұхаммад Имам Мәліктің жанында толық үш жыл бірге болған.
Ал Яхияның Имам Мәлікпен қарым-қатынасы шектеулі болып, оның өмірінің соңғы кезеңінде ғана жүзеге асқан.
Яхияның риуаятындағы кейбір тарауларда тек Имам Мәліктің фиқһтық пікірлері мен ижтиһады ғана келтіріліп, кейде оларды қуаттайтын хадис немесе әсәр мүлде берілмейді.
Ал Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасында» әрбір тарауда тақырыпқа қатысты кемінде бір риуаят міндетті түрде кездеседі. Ешбір тарау нақыл етілген дәлелсіз (марфуғ немесе мәуқуф риуаятсыз) қалмаған.
Имам Мұхаммадтың нұсқасы Имам Мәліктің риуаяттарын ғана емес, сонымен қатар басқа да шейхтардан жеткен қосымша риуаяттарды да қамтиды.
Қазіргі заманғы ғылыми және діни оқу орталарында негізгі назар көбіне Яхия әл-Ләйси әл-Андалуси жеткізген «әл-Мууатта» нұсқасына аударылған. Бүгінде «әл-Мууатта» атауы ешқандай қосымша нақтылаусыз айтылғанда, әдетте дәл осы риуаят нұсқасы меңзеледі. Ол кеңінен оқытылып, мол таралып, әсіресе Мағриб пен әл-Андалус өңірлерінде терең орныққан.
Алайда осы кең таралуының нәтижесінде көптеген адамдар Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шайбанидің «әл-Мууаттасын» төменірек дәрежедегі еңбек деп қабылдап, оның беделі әлсіз немесе тіпті «әл-Мууатта» нұсқаларының мойындалған қатарына жатпайды деген пікірге сын көзбен қарамастан бой алдырып жатады.
🔴 Неліктен Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасына» басымдық беруге болады?
Имам Мұхаммад «әл-Мууаттаны» толықтай тікелей Имам Мәликтің өзінен риуаят еткен. Ал Яхия еңбектің толық мәтінін Имам Мәликтен түгел естімей, қалған бөлігін аралық жеткізушілер арқылы толықтырған.
Имам Мұхаммад Имам Мәліктің жанында толық үш жыл бірге болған.
Ал Яхияның Имам Мәлікпен қарым-қатынасы шектеулі болып, оның өмірінің соңғы кезеңінде ғана жүзеге асқан.
Яхияның риуаятындағы кейбір тарауларда тек Имам Мәліктің фиқһтық пікірлері мен ижтиһады ғана келтіріліп, кейде оларды қуаттайтын хадис немесе әсәр мүлде берілмейді.
Ал Имам Мұхаммадтың «әл-Мууаттасында» әрбір тарауда тақырыпқа қатысты кемінде бір риуаят міндетті түрде кездеседі. Ешбір тарау нақыл етілген дәлелсіз (марфуғ немесе мәуқуф риуаятсыз) қалмаған.
Имам Мұхаммадтың нұсқасы Имам Мәліктің риуаяттарын ғана емес, сонымен қатар басқа да шейхтардан жеткен қосымша риуаяттарды да қамтиды.
🔥2
Қалай оқу керек
Көптеген студенттер оқу үдерісінің дұрыс жүйесі мен әдістемесін меңгермегендіктен, білімнен толық пайда ала алмайды. Табысты оқу – бұл өнер әрі дағды. Оқудағы жетістік – күн сайын қайталанатын табанды еңбектің нәтижесі. Туа біткен зеректік пен қабілет студентке артықшылық бергенімен, шынайы жетістік пен терең білім тек үздіксіз әрі ымырасыз еңбек арқылы келеді.
Ілімді соншалықты қатты қалау керек, тіпті оны тамақтан, ұйқыдан және жайлылықтан жоғары қоя білу қажет. Яхия ибн Кәсирдің мына сөзін ұмытпаңыз:
Ілімге қол жеткізу үшін өзіңізді жайлылық аймағынан шығарып, қиындыққа төзуіңіз керек. Ілім орташа деңгей мен қалыпты шектен асып, талпыныс жасағанда ғана игеріледі.
Төменде әрбір студент ұстануы тиіс оқу әдістемесі берілген. Егер осы тәсілді әр кітапты оқығанда күн сайын қолданып отырсаңыз, Алла Тағаланың қалауымен, оқыған кез келген кітабыңызды түсініп әрі есте сақтай аласыз.
Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу және зерделеу)
Тыңдау
Сұрақ қою
Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
1) Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу)
Оқылатын мәтіннің әрбір жолын мұқият оқып, автордың не айтқысы келгенін түсінуге тырысыңыз. Егер бір нәрсені түсінбесеңіз, бар күшіңізді салып өзіңіз шешуге талпыныңыз. Миыңызды әрдайым күрделі нәрсені түсінуге дағдыландырсаңыз, фиқһтық түсінігіңіз (тафаққуһ), ойлау қабілетіңіз және зердеңіз дамиды.
Мүмкіндігінше өзгелерден сұрамауға және араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды (түсіндірмелерді) қолданбауға тырысыңыз. Мәселені өзіңіз шешіңіз. Мутаала'а кезінде араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды пайдалану өте зиянды. Осылайша сіз өзіңізді ғана алдап, мәселені өзім түсіндім деп ойлайсыз. Шын мәнінде, дайын түсіндірмені ғана қабылдаған боласыз.
2) Тыңдау (ұстаздың сабағын мұқият тыңдау)
Сабақ барысында бар назарыңызды ұстазға аударыңыз. Сергек әрі мұқият болыңыз. Ұстаздың айтқан әрбір сөзін зейін қойып тыңдаңыз. Мутаала'а кезінде қиын болған жерлерге сабақта ерекше көңіл бөліңіз.
3) Сұрақ қою
Түсінігіңізді тереңдету және мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізу үшін ұстазыңызға сұрақ қойыңыз. Егер мәтінді қате немесе өзгеше түсіндім деп ойласаңыз, түсіндірме сұрап, оны ұстазыңызбен талқылаңыз.
4) Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
Мұража'а төрт бөліктен тұрады.
а) Өз бетіңізше қайталау
Сабақты қайта қарап шығып, мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізіңіз.
Өзіңіздің түсінігіңізді ұстаздың түсіндірмесімен ұштастырып, тақырыпты жан-жақты әрі толық меңгеріңіз.
ә) Басқаларға үйрету және талқылау
Мәтінді жадыңызға берік орнықтырудың ең тиімді жолдарының бірі – оны басқа адамдарға түсіндіру. Сондай-ақ, мәтінді топ болып талқылау және дәлелдерін бірге саралау түсінікті тереңдетеді. Бұл қабылдау қабілетін күшейтіп, есте сақтауды жақсартады.
б) Апта сайын қайталау
Мәтінді де, оның мағынасын да жадыңызда сақтау үшін бүкіл кітапты кем дегенде аптасына бір рет қайталап шығыңыз.
в) Жазбалар жүргізу
Маңызды терминдер мен анықтамаларды анық, қысқа әрі түрлі түстерді қолдана отырып жазып алыңыз және сол жазбаларды жаттаңыз.
Кітаптар
Сапалы әрі мұхаққақ (ғылыми тұрғыдан тексерілген) басылымдарды сатып алу маңызды. Кітаптың сыртқы көрінісі мен безендірілуіне назар аудармаңыз. Ғылыми тексерілмеген көптеген басылымдарда ондаған қате кездеседі. Қай басылымды сатып алу керектігін ұстаздарыңыздан сұраңыз.
Кез келген тақырып бойынша көптеген кітаптар бар. Егер кітап сатып алғыңыз келсе, интернеттен іздеңіз. Сондай-ақ әлемнің түрлі елдеріндегі кітап дүкендерімен байланысқа шығыңыз.
Көптеген кітаптардың PDF нұсқасы қолжетімді. Оларды жүктеп алып оқи аласыз.
Егер қажетті кітаптың қағаз нұсқасын таба алмасаңыз, бірақ PDF файлы болса, оны басып шығарып, түптетіп алуға болады.
Сонымен қатар, студент кітаптармен етене таныс болуы керек. Кітаптар – студенттің ең басты қаруы. Әр студент күн сайын немесе апта сайын кітапханада уақыт өткізіп, ондағы кітаптарды қарап шығуға дағдылануы қажет. Әр кітапты парақтап, оның атауын, авторын және әртүрлі ғылым салаларындағы еңбектерді танып-біліңіз. Бұл болашақта сізге өте үлкен пайдасын тигізеді.
Көптеген студенттер оқу үдерісінің дұрыс жүйесі мен әдістемесін меңгермегендіктен, білімнен толық пайда ала алмайды. Табысты оқу – бұл өнер әрі дағды. Оқудағы жетістік – күн сайын қайталанатын табанды еңбектің нәтижесі. Туа біткен зеректік пен қабілет студентке артықшылық бергенімен, шынайы жетістік пен терең білім тек үздіксіз әрі ымырасыз еңбек арқылы келеді.
Ілімді соншалықты қатты қалау керек, тіпті оны тамақтан, ұйқыдан және жайлылықтан жоғары қоя білу қажет. Яхия ибн Кәсирдің мына сөзін ұмытпаңыз:
«Ілім дене жайлылықта болған кезде алынбайды.»
Ілімге қол жеткізу үшін өзіңізді жайлылық аймағынан шығарып, қиындыққа төзуіңіз керек. Ілім орташа деңгей мен қалыпты шектен асып, талпыныс жасағанда ғана игеріледі.
Төменде әрбір студент ұстануы тиіс оқу әдістемесі берілген. Егер осы тәсілді әр кітапты оқығанда күн сайын қолданып отырсаңыз, Алла Тағаланың қалауымен, оқыған кез келген кітабыңызды түсініп әрі есте сақтай аласыз.
Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу және зерделеу)
Тыңдау
Сұрақ қою
Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
1) Мутаала'а (мәтінді алдын ала оқу)
Оқылатын мәтіннің әрбір жолын мұқият оқып, автордың не айтқысы келгенін түсінуге тырысыңыз. Егер бір нәрсені түсінбесеңіз, бар күшіңізді салып өзіңіз шешуге талпыныңыз. Миыңызды әрдайым күрделі нәрсені түсінуге дағдыландырсаңыз, фиқһтық түсінігіңіз (тафаққуһ), ойлау қабілетіңіз және зердеңіз дамиды.
Мүмкіндігінше өзгелерден сұрамауға және араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды (түсіндірмелерді) қолданбауға тырысыңыз. Мәселені өзіңіз шешіңіз. Мутаала'а кезінде араб тілінен басқа тілде жазылған шархтарды пайдалану өте зиянды. Осылайша сіз өзіңізді ғана алдап, мәселені өзім түсіндім деп ойлайсыз. Шын мәнінде, дайын түсіндірмені ғана қабылдаған боласыз.
2) Тыңдау (ұстаздың сабағын мұқият тыңдау)
Сабақ барысында бар назарыңызды ұстазға аударыңыз. Сергек әрі мұқият болыңыз. Ұстаздың айтқан әрбір сөзін зейін қойып тыңдаңыз. Мутаала'а кезінде қиын болған жерлерге сабақта ерекше көңіл бөліңіз.
3) Сұрақ қою
Түсінігіңізді тереңдету және мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізу үшін ұстазыңызға сұрақ қойыңыз. Егер мәтінді қате немесе өзгеше түсіндім деп ойласаңыз, түсіндірме сұрап, оны ұстазыңызбен талқылаңыз.
4) Мұража'а (қайталау және шолу жасау)
Мұража'а төрт бөліктен тұрады.
а) Өз бетіңізше қайталау
Сабақты қайта қарап шығып, мәтінді дұрыс түсінгеніңізге көз жеткізіңіз.
Өзіңіздің түсінігіңізді ұстаздың түсіндірмесімен ұштастырып, тақырыпты жан-жақты әрі толық меңгеріңіз.
ә) Басқаларға үйрету және талқылау
Мәтінді жадыңызға берік орнықтырудың ең тиімді жолдарының бірі – оны басқа адамдарға түсіндіру. Сондай-ақ, мәтінді топ болып талқылау және дәлелдерін бірге саралау түсінікті тереңдетеді. Бұл қабылдау қабілетін күшейтіп, есте сақтауды жақсартады.
б) Апта сайын қайталау
Мәтінді де, оның мағынасын да жадыңызда сақтау үшін бүкіл кітапты кем дегенде аптасына бір рет қайталап шығыңыз.
в) Жазбалар жүргізу
Маңызды терминдер мен анықтамаларды анық, қысқа әрі түрлі түстерді қолдана отырып жазып алыңыз және сол жазбаларды жаттаңыз.
Кітаптар
Сапалы әрі мұхаққақ (ғылыми тұрғыдан тексерілген) басылымдарды сатып алу маңызды. Кітаптың сыртқы көрінісі мен безендірілуіне назар аудармаңыз. Ғылыми тексерілмеген көптеген басылымдарда ондаған қате кездеседі. Қай басылымды сатып алу керектігін ұстаздарыңыздан сұраңыз.
Кез келген тақырып бойынша көптеген кітаптар бар. Егер кітап сатып алғыңыз келсе, интернеттен іздеңіз. Сондай-ақ әлемнің түрлі елдеріндегі кітап дүкендерімен байланысқа шығыңыз.
Көптеген кітаптардың PDF нұсқасы қолжетімді. Оларды жүктеп алып оқи аласыз.
Егер қажетті кітаптың қағаз нұсқасын таба алмасаңыз, бірақ PDF файлы болса, оны басып шығарып, түптетіп алуға болады.
Сонымен қатар, студент кітаптармен етене таныс болуы керек. Кітаптар – студенттің ең басты қаруы. Әр студент күн сайын немесе апта сайын кітапханада уақыт өткізіп, ондағы кітаптарды қарап шығуға дағдылануы қажет. Әр кітапты парақтап, оның атауын, авторын және әртүрлі ғылым салаларындағы еңбектерді танып-біліңіз. Бұл болашақта сізге өте үлкен пайдасын тигізеді.
👍6❤5🔥2
Кітап оқу
Студент міндетті түрде кітап оқитын адам болуы керек. Дәретханаға барудан басқа кез келген жерге барған кезде өзіңізбен бірге кітап алып жүріңіз. Тіпті тамақтанып отырған кезде де жаныңызда кітап болсын. Күн сайын белгілі бір мөлшерде (мысалы, x бет) оқуды мақсат етіңіз.
Кітапты жай ғана оқып шығатын емес, белсенді оқырман болу өте маңызды. Белсенді оқу дегеніміз – оқып отырған нәрсені саналы түрде түсінуге, талдауға және бағалауға тырысып оқу. Ал енжар (пассивті) оқу – ешқандай зейін қоймай, сөздердің үстінен көз жүгірте салу ғана. Мұндай оқу тиімді білім алу тәсілі емес. Адам ондаған кітапты енжар түрде оқып шығуы мүмкін, бірақ одан өте аз пайда көреді.
Оқуды белсенді ету үшін төмендегілерді орындаңыз:
Негізгі сөздер мен маңызды ұғымдардың астын сызыңыз немесе маркермен белгілеңіз.
Беттің шетіне қысқаша ескертпелер жазып, негізгі ойларды қорытындылаңыз.
Әр жарты сағат сайын кітапты жауып, оқығаныңызды дауыстап айтып беріңіз.
Оқығаныңызды басқа біреуге түсіндіріп көріңіз.
Кітаппен шынайы байланыс орнатып, оны өзіңіздің серігіңізге айналдыру үшін мына кеңестерді ұстаныңыз:
Оқуды бастамас бұрын
Кез келген кітапты бастамас бұрын, автордың ақидадағы және фикһтағы ұстанымын (манһәжін) біліңіз. Сондай-ақ оның қандай ғылым саласының маманы екенін және туған әрі қайтыс болған жылдарын анықтаңыз.
Неліктен дәл осы кітапты оқитыныңызды және мақсатыңызды нақты белгілеңіз. Бұл кітапты таңдауыңызға не себеп болды? Оның негізгі тақырыбы мен басты идеясы қандай?
Студент алдымен мазмұнын қарап шығып, кітаптың құрылымымен танысып, автордың ойды қалай өрбітетінін түсінуі керек.
Оқу барысында
Кітаптың алғысөзін және кіріспесін міндетті түрде оқыңыз. Онда автор туралы, оның манһәжі, жазу стилі, кітаптағы қолданылған белгілер мен қысқартулар, сондай-ақ кітапты толық түсініп, одан мол пайда алу үшін білуге тиіс басқа да маңызды мәліметтер беріледі.
Маңызды жерлерді белгілеп, беттің шетіне қысқаша жазбалар түсіріңіз. Бұл ұзақ талқылаулардың мәнін бірнеше сөзбен жинақтауға көмектеседі.
Әрбір тарауды немесе маңызды бөлімді оқып болған соң, кітапты жауып, жаңа ғана оқығаныңыз туралы ойланыңыз. Оны дауыстап айтып, өзіңізге түсіндіріңіз. Бұл мәліметтің есте жақсы сақталуына көмектеседі.
Оқып болғаннан кейін
Арнайы бір дәптер немесе кітап арнап, оқыған әрбір кітаптың мазмұнын бірнеше бетке қысқаша қорытындылап отырыңыз. Уақыт өте келе ондаған кітап оқыған соң, қолыңызда ондаған еңбектің негізгі мазмұны жинақталған бір ғана құнды дәптер болады. Бұл баға жетпес қазынаға айналады. Ондағы мәліметтерді ұмытпау үшін оны әр екі апта сайын қайталап оқып тұрыңыз.
Кітаптан үйренгендеріңізді өзгелерге жеткізіп, үйретіңіз. Оқылған кітаптардың мазмұнын адамдармен талқылаңыз. Бұл ілімнің таралуына әрі өз жадыңызда берік сақталуына себеп болады.
Ең бастысы – үйренген біліміңізді іс жүзінде қолданыңыз. Амал білімге жан бітіреді. Амалсыз білім жерге көмілген жансыз дене секілді, кітап беттерінде ғана қалып қояды.
Студент міндетті түрде кітап оқитын адам болуы керек. Дәретханаға барудан басқа кез келген жерге барған кезде өзіңізбен бірге кітап алып жүріңіз. Тіпті тамақтанып отырған кезде де жаныңызда кітап болсын. Күн сайын белгілі бір мөлшерде (мысалы, x бет) оқуды мақсат етіңіз.
Кітапты жай ғана оқып шығатын емес, белсенді оқырман болу өте маңызды. Белсенді оқу дегеніміз – оқып отырған нәрсені саналы түрде түсінуге, талдауға және бағалауға тырысып оқу. Ал енжар (пассивті) оқу – ешқандай зейін қоймай, сөздердің үстінен көз жүгірте салу ғана. Мұндай оқу тиімді білім алу тәсілі емес. Адам ондаған кітапты енжар түрде оқып шығуы мүмкін, бірақ одан өте аз пайда көреді.
Оқуды белсенді ету үшін төмендегілерді орындаңыз:
Негізгі сөздер мен маңызды ұғымдардың астын сызыңыз немесе маркермен белгілеңіз.
Беттің шетіне қысқаша ескертпелер жазып, негізгі ойларды қорытындылаңыз.
Әр жарты сағат сайын кітапты жауып, оқығаныңызды дауыстап айтып беріңіз.
Оқығаныңызды басқа біреуге түсіндіріп көріңіз.
Кітаппен шынайы байланыс орнатып, оны өзіңіздің серігіңізге айналдыру үшін мына кеңестерді ұстаныңыз:
Оқуды бастамас бұрын
Кез келген кітапты бастамас бұрын, автордың ақидадағы және фикһтағы ұстанымын (манһәжін) біліңіз. Сондай-ақ оның қандай ғылым саласының маманы екенін және туған әрі қайтыс болған жылдарын анықтаңыз.
Неліктен дәл осы кітапты оқитыныңызды және мақсатыңызды нақты белгілеңіз. Бұл кітапты таңдауыңызға не себеп болды? Оның негізгі тақырыбы мен басты идеясы қандай?
Студент алдымен мазмұнын қарап шығып, кітаптың құрылымымен танысып, автордың ойды қалай өрбітетінін түсінуі керек.
Оқу барысында
Кітаптың алғысөзін және кіріспесін міндетті түрде оқыңыз. Онда автор туралы, оның манһәжі, жазу стилі, кітаптағы қолданылған белгілер мен қысқартулар, сондай-ақ кітапты толық түсініп, одан мол пайда алу үшін білуге тиіс басқа да маңызды мәліметтер беріледі.
Маңызды жерлерді белгілеп, беттің шетіне қысқаша жазбалар түсіріңіз. Бұл ұзақ талқылаулардың мәнін бірнеше сөзбен жинақтауға көмектеседі.
Әрбір тарауды немесе маңызды бөлімді оқып болған соң, кітапты жауып, жаңа ғана оқығаныңыз туралы ойланыңыз. Оны дауыстап айтып, өзіңізге түсіндіріңіз. Бұл мәліметтің есте жақсы сақталуына көмектеседі.
Оқып болғаннан кейін
Арнайы бір дәптер немесе кітап арнап, оқыған әрбір кітаптың мазмұнын бірнеше бетке қысқаша қорытындылап отырыңыз. Уақыт өте келе ондаған кітап оқыған соң, қолыңызда ондаған еңбектің негізгі мазмұны жинақталған бір ғана құнды дәптер болады. Бұл баға жетпес қазынаға айналады. Ондағы мәліметтерді ұмытпау үшін оны әр екі апта сайын қайталап оқып тұрыңыз.
Кітаптан үйренгендеріңізді өзгелерге жеткізіп, үйретіңіз. Оқылған кітаптардың мазмұнын адамдармен талқылаңыз. Бұл ілімнің таралуына әрі өз жадыңызда берік сақталуына себеп болады.
Ең бастысы – үйренген біліміңізді іс жүзінде қолданыңыз. Амал білімге жан бітіреді. Амалсыз білім жерге көмілген жансыз дене секілді, кітап беттерінде ғана қалып қояды.
❤9
Муфти Тақи Усмани (хафизаһуллаһ) айтады:
«Ілім – үлкен сынақ. Егер ол ықыласпен, кішіпейілділікпен және Алламен берік байланыспен бірге болмаса, пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Алла Тағала бізге пайдалы ілім нәсіп етіп, ілімнің фитналарынан сақтасын. Әмин.»
«Ілім – үлкен сынақ. Егер ол ықыласпен, кішіпейілділікпен және Алламен берік байланыспен бірге болмаса, пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Алла Тағала бізге пайдалы ілім нәсіп етіп, ілімнің фитналарынан сақтасын. Әмин.»
❤7👍2
Алла Тағаланың үлкен нығметтерінің бірі – әлемге танымал ғалым, фақиһ әрі мұхаддис Муфти Тақи Усмани (хафизаһуллаһ) біздің білім алып жатқан елімізге келіп, бізге жүрекке әсер ететін насихат айтты.
Уағызын ол кісі үлкен кішіпейілділікпен бастап: «Менің бүгін ғалымдардың, әсіресе жас ғалымдардың алдында сөйлеуім – мен үшін сынақ. Мен 85 жасқа келдім. Қарттықтың әсерін сезініп жүрмін. Шын мәнінде, мен сендерге қарағанда насихатқа көбірек мұқтажбын», – деді.
Бұл сөздің өзі нағыз ғалымның сипатын көрсетті. Ілім көбейген сайын адамның кішіпейілділігі де арта түсетінін тағы бір мәрте сезіндік.
Ұстазымыз өміріндегі ең үлкен нығметтердің бірі ретінде көптеген ұлы ғалымдардың сұхбатында болғанын айтты. «Өзім нағыз адам бола алмасам да, нағыз адамдарды көрдім, оларды таныдым», – деген ұстазының сөзін жеткізіп, сол кісілердің тәрбиесі адамның өмірін түбегейлі өзгертетінін айтты.
Ол кісі ерекше тоқталған мәселелердің бірі – сұхбаттың маңызы болды.
Ізгі адамдардың жанында тек сауап алу үшін ғана отырмау керек. Негізгі мақсат – олардың мінезін, ойлау жүйесін, шешім қабылдауын, қандай нәрсені бірінші орынға қоятынын, қандай мәселелерді елемейтінін, қиындықтарға қалай қарайтынын үйрену. Адамды нағыз тәрбиелейтін – осындай сұхбат.
Ұстазымыз өзінің өмірінен бір оқиға айтып, ұстазының оған:
Сол күннен бастап ұстазының жанында отырудың әсері жер мен көктей өзгергенін айтты.
Тағы бір ерекше әсер еткен сөзі:
Бұл – кітаптағы білім мен сұхбат арқылы сіңген тәрбиенің айырмашылығын көрсетеді.
Ұстазымыз барлық ілімнің өзегін бір-ақ сөйлеммен түйіндеді:
Ол кісі адамдардың мақтауына ұмтылудың өте қауіпті дерт екенін ескертті. Егер адамның мақсаты адамдардың қошеметі болса, онда ілімнің өзі оны Аллаға жақындатудың орнына, керісінше, алыстатуы мүмкін.
Ұстазымыз бір ғалымның өмірінен тағылымды оқиға келтірді. Ол алғашында үлкен ғалыммен пікірталас жасау үшін барған екен. Бірақ оған:
Осы кеңестен кейін ол нәпсісін тәрбиелеуге ден қойып, рухани кемелдікке жетеді.
Тағы бір мысалда ұстазы шәкіртінің нәпсісін тәрбиелеу үшін әдейі ауырлау қарым-қатынас көрсеткенімен, шәкірт еш ренжімейді. Осы арқылы оның нәпсісінің тәрбиеленгені байқалады.
Ұстазымыз тақуалықтың мәнін де ерекше түсіндірді. Тақуалық – көп құлшылық жасаумен ғана өлшенбейді. Нағыз тақуалық – барлық жағдайда тек Алланың разылығын іздеу.
Сонымен қатар, жүректегі ең қауіпті аурулардың бірі – атаққұмарлық екенін айтты. Шайтан адамға «жұрт сені мақтасын, біліміңді айтсын, құрметтесін» деген ой салады. Осылайша адам амалын Алла үшін емес, адамдар үшін істей бастайды.
Бұл дерттің емі – ықылас, көп шүкір ету және ізгі адамдардың сұхбаты.
Ұстазымыз мақтау мәселесіне де тоқталды. Мақталған кезде қуану – табиғи нәрсе. Бірақ адам сол мақтау үшін амал жасамауы керек. Керісінше:
– Алла менің кемшіліктерімді жапты;
– Барлық жақсылық – Алладан;
– Мақтауға шын лайық – тек Алла,
деп ойлауы қажет екенін айтты.
Тағы бір әсерлі сөзі:
Уағыздың соңында ұстазымыз ілімнің үлкен нығмет болумен қатар, үлкен сынақ екенін еске салып:
Бүгінгі мәжілістен өзіме түйгенім – ілім тек кітап оқып, мәлімет жинау емес. Нағыз ілім – жүректі тәрбиелеу, нәпсіні түзету, ықыласты күшейту және әрбір істе Алланың разылығын бірінші орынға қою.
Алла Тағала бізге осындай ғалымдардың насихатынан шынайы үлес алуды, естігенімізге амал етуді және жүректерімізді ықылас, тақуалық пен кішіпейілділікпен безендіруді нәсіп етсін.
Әмин.
Уағызын ол кісі үлкен кішіпейілділікпен бастап: «Менің бүгін ғалымдардың, әсіресе жас ғалымдардың алдында сөйлеуім – мен үшін сынақ. Мен 85 жасқа келдім. Қарттықтың әсерін сезініп жүрмін. Шын мәнінде, мен сендерге қарағанда насихатқа көбірек мұқтажбын», – деді.
Бұл сөздің өзі нағыз ғалымның сипатын көрсетті. Ілім көбейген сайын адамның кішіпейілділігі де арта түсетінін тағы бір мәрте сезіндік.
Ұстазымыз өміріндегі ең үлкен нығметтердің бірі ретінде көптеген ұлы ғалымдардың сұхбатында болғанын айтты. «Өзім нағыз адам бола алмасам да, нағыз адамдарды көрдім, оларды таныдым», – деген ұстазының сөзін жеткізіп, сол кісілердің тәрбиесі адамның өмірін түбегейлі өзгертетінін айтты.
Ол кісі ерекше тоқталған мәселелердің бірі – сұхбаттың маңызы болды.
Ізгі адамдардың жанында тек сауап алу үшін ғана отырмау керек. Негізгі мақсат – олардың мінезін, ойлау жүйесін, шешім қабылдауын, қандай нәрсені бірінші орынға қоятынын, қандай мәселелерді елемейтінін, қиындықтарға қалай қарайтынын үйрену. Адамды нағыз тәрбиелейтін – осындай сұхбат.
Ұстазымыз өзінің өмірінен бір оқиға айтып, ұстазының оған:
«Ұстазыңның мәжілісіне баласы немесе жақыны ретінде емес, шәкірті ретінде отыр. Одан үйренуге келген адам ретінде қатыс», – деген кеңесін жеткізді.
Сол күннен бастап ұстазының жанында отырудың әсері жер мен көктей өзгергенін айтты.
Тағы бір ерекше әсер еткен сөзі:
«Қазір жасым келгендіктен кейбір мәселелерді ұмытып қаламын деп пәтуа беруге сақтықпен қараймын. Бірақ ұстаздарымнан алған тәрбие мен жүрекке орныққан ілімді ешқашан ұмытқан емеспін».
Бұл – кітаптағы білім мен сұхбат арқылы сіңген тәрбиенің айырмашылығын көрсетеді.
Ұстазымыз барлық ілімнің өзегін бір-ақ сөйлеммен түйіндеді:
«Адамның Алламен байланысы соншалықты мықты болуы керек, оның сөйлеген сөзі, істеген ісі, жазған дүниесі және ойлаған ойы түгелдей Алланың разылығына сай болуы қажет.»
Ол кісі адамдардың мақтауына ұмтылудың өте қауіпті дерт екенін ескертті. Егер адамның мақсаты адамдардың қошеметі болса, онда ілімнің өзі оны Аллаға жақындатудың орнына, керісінше, алыстатуы мүмкін.
Ұстазымыз бір ғалымның өмірінен тағылымды оқиға келтірді. Ол алғашында үлкен ғалыммен пікірталас жасау үшін барған екен. Бірақ оған:
«Пікірталас үшін емес, үйрену үшін бар», – деп кеңес беріледі.
Осы кеңестен кейін ол нәпсісін тәрбиелеуге ден қойып, рухани кемелдікке жетеді.
Тағы бір мысалда ұстазы шәкіртінің нәпсісін тәрбиелеу үшін әдейі ауырлау қарым-қатынас көрсеткенімен, шәкірт еш ренжімейді. Осы арқылы оның нәпсісінің тәрбиеленгені байқалады.
Ұстазымыз тақуалықтың мәнін де ерекше түсіндірді. Тақуалық – көп құлшылық жасаумен ғана өлшенбейді. Нағыз тақуалық – барлық жағдайда тек Алланың разылығын іздеу.
Сонымен қатар, жүректегі ең қауіпті аурулардың бірі – атаққұмарлық екенін айтты. Шайтан адамға «жұрт сені мақтасын, біліміңді айтсын, құрметтесін» деген ой салады. Осылайша адам амалын Алла үшін емес, адамдар үшін істей бастайды.
Бұл дерттің емі – ықылас, көп шүкір ету және ізгі адамдардың сұхбаты.
Ұстазымыз мақтау мәселесіне де тоқталды. Мақталған кезде қуану – табиғи нәрсе. Бірақ адам сол мақтау үшін амал жасамауы керек. Керісінше:
– Алла менің кемшіліктерімді жапты;
– Барлық жақсылық – Алладан;
– Мақтауға шын лайық – тек Алла,
деп ойлауы қажет екенін айтты.
Тағы бір әсерлі сөзі:
«Алла Тағала маған мыңдаған кітаптар мен хаттар жазуды нәсіп етті. Кейде қалам өзінен-өзі жүріп отырады. Ал кейде не жазатынымды біліп, қалам қолымда тұрса да, бірнеше сағат бойы бір жол жаза алмаймын. Осы арқылы Алла бізге барлық қабілеттің Өзінен екенін көрсетеді.»
Уағыздың соңында ұстазымыз ілімнің үлкен нығмет болумен қатар, үлкен сынақ екенін еске салып:
«Алла Тағала бізге пайдалы ілім нәсіп етіп, ілімнің фитналарынан сақтасын», – деп дұға жасады.
Бүгінгі мәжілістен өзіме түйгенім – ілім тек кітап оқып, мәлімет жинау емес. Нағыз ілім – жүректі тәрбиелеу, нәпсіні түзету, ықыласты күшейту және әрбір істе Алланың разылығын бірінші орынға қою.
Алла Тағала бізге осындай ғалымдардың насихатынан шынайы үлес алуды, естігенімізге амал етуді және жүректерімізді ықылас, тақуалық пен кішіпейілділікпен безендіруді нәсіп етсін.
Әмин.
❤5
Ибн Хажардың «Фатх әл-Бәри» еңбегі алғашында қарапайым дәріс жазбалары ретінде басталған еді. Алайда уақыт өте келе ол 25 жылға созылған ұжымдық ғылыми жобаға айналды (әрі оған ʿАйнидің кейбір жазбаларының өзара «қарызға алынған» тұстары да кірді 🙂).
Бірінші томын жазу барысында қатты қажып-шаршағаннан кейін, Ибн Хажар бастапқы кең көлемді жоспарынан бас тартып, орта көлемдегі түсіндірме (шарх) жазуға көшті. Нәтижесінде бұл еңбек ислам ғылымындағы ең ұлы шығармалардың біріне айналды.
Бірінші томын жазу барысында қатты қажып-шаршағаннан кейін, Ибн Хажар бастапқы кең көлемді жоспарынан бас тартып, орта көлемдегі түсіндірме (шарх) жазуға көшті. Нәтижесінде бұл еңбек ислам ғылымындағы ең ұлы шығармалардың біріне айналды.
❤4