Пайғамбарлық (صلى الله عليه وسلم) белгілері мен мұғжизалары туралы ең жақсы кітаптардың бірі:
١ كتاب علامات النبوة: صحيح البخاري
٢ دلائل النبوة: الفريابي، ط صبري
٣ دلائل النبوة: أبو نعيم الاصبهاني،ط النفائس
٤ دلائل النبوة: البيهقي، ط قلعجي
٥ دلائل النبوة: قوام السنة، ط طيبة
١ كتاب علامات النبوة: صحيح البخاري
٢ دلائل النبوة: الفريابي، ط صبري
٣ دلائل النبوة: أبو نعيم الاصبهاني،ط النفائس
٤ دلائل النبوة: البيهقي، ط قلعجي
٥ دلائل النبوة: قوام السنة، ط طيبة
❤9
Хамди Б. айтады:
Алланың атымен, Аса Мейірімді, Ерекше Рақымды.
Бұл жазбада, Алланың қалауымен, имам әз-Зәһәбидің «Сияр аълам ән-нубәлә» кітабының ең жақсы басылымдарын қарастырамыз. Бұл мақала кітаптың әртүрлі басылымдарын зерттеу, мамандардың пікірлеріне жүгіну және кітаптың әртүрлі нұсқаларына ие бауырлардан алынған суреттерді салыстыру нәтижесінде дайындалды. Алла осы жазбаны пайдалы етсін.
Бұл мақалада зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ең маңызды басылымдарды таныстырып, әсіресе ең танымал екі басылым арасындағы айырмашылықтарды түсіндірмекпін.
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымы туралы сұрақ қойылған сайын, көптеген ғалымдар мен ізденушілер «әр-Рисәлә» басылымын ұсынады. Бұл дұрыс. Алайда білім ізденуші оның екі түрлі нұсқасына тап болады:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» баспасының 30 томдық басылымы (1);
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» баспасының 30 томдық басылымы (2).
Көпшілік оларды бірдей деп ойлайды және араларындағы айырмашылықты байқамайды. Шын мәнінде, екі басылым арасында елеулі айырмашылықтар бар.
Екі басылымға ортақ нәрсе – бағасының жоғары болуы. Сондықтан «әр-Рисәлә» басылымын сатып ала алмайтындар үшін төмендегі екі нұсқаны атап өткен жөн:
Дар әл-Фикр басылымы. Бұл баспа «Сиярдың жоғалған бөлігі» деп аталған мәтіннің бір бөлігін алғаш жариялаған.
әт-Тауфиқия басылымы. Негізгі мәтін бойынша «әр-Рисәлә» басылымымен салыстырылған, ал жоғалған бөлігі бойынша «Дар әл-Фикр» басылымына сүйенген.
Дегенмен, бұл екі басылымның деңгейі «әр-Рисәлә» басылымына жетпейтінін және аталғандардан басқа басылымдардың ұсынылмайтынын ескерткен жөн.
Әр-Рисәләның екі басылымының айырмашылықтары
1. Қағаз сапасы мен безендірілуі (3)
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» басылымы:
Қағазы өте жұқа, кейде арғы бетіндегі жазулар көрініп тұрады.
Бет айналасында жиек (рамка) бар.
Жаңарту: 2019 жылғы және одан кейінгі басылымдарда қағаз сапасы айтарлықтай жақсарған (11).
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымы:
Қағазы қалың әрі сапалы.
Бетте рамка жоқ.
Әр беттің жоғарғы жағында өмірбаяны беріліп отырған тұлғаның аты көрсетілген.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл басылым «Дар әр-Рисәлә әл-Әламиядан» айқын артық.
2. Жоғалған бөлімнің мазмұны
Алғашқы 28 томның мазмұны екі басылымда да бірдей. Себебі олар баспаның бөлінуінен бұрын дайындалған.
Алайда баспа екіге бөлінгеннен кейін «жоғалған бөлім» жеке түрде қосылып, соңғы екі томның мазмұны мүлде өзгеше болып шықты.
Мазмұны төмендегідей болды:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Татиммат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған және «Тарих әл-Исламнан» алынған өмірбаяндарды қамтиды. Олардың «Сияр аълам ән-нубәләға» қатысы жоқ (4).
Осы мәселеге «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» өз басылымының алғысөзінде де назар аударған (5).
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған (6).
29-томда «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімнің мазмұны берілген (7), бірақ мәтін нақтыланып, кей жерлері қайта реттелген.
30-томда «Зәйл Тарих әл-Ислам» кітабының «Дар әл-Муғни» басылымындағы мәтіні енгізілген (8). Ол екі қолжазбамен салыстырылып тексерілген.
Редакторлардың пікірінше, бұл еңбек «Тарих әл-Исламға» емес, «Сияр аълам ән-нубәләға» жазылған толықтырма болып табылады.
Бұл бөлімде Шейхул-Ислам Ибн Таймия туралы өмірбаян да қамтылған.
Осыған қарап, жоғалған бөлім мәселесінде дұрысырақ ұстаным «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» жағында деп айтуға болады.
Қорытынды
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымын алғысы келген адам үшін екі негізгі таңдау бар:
Егер қағаз сапасы мен безендірілуі қанағаттандырса, «Дар әр-Рисәлә әл-Әламияның» 2019 жылдан кейінгі басылымын алу.
Қағаз сапасы мен басылым көркемдігі маңызды болса, «Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымын алып, оған қоса:
«Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» (29 және 30-томдар) жинағын алу;
немесе «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімді (9) және «Дар әл-Муғни» басылымындағы «Зәйл Тарих әл-Исламды» (10) алу.
Осы тақырып бойынша қолымнан келгені осы. Егер дұрыс айтқан болсам – ол Алладан, ал қателессем – ол өзімнен және шайтаннан.
Алланың атымен, Аса Мейірімді, Ерекше Рақымды.
Бұл жазбада, Алланың қалауымен, имам әз-Зәһәбидің «Сияр аълам ән-нубәлә» кітабының ең жақсы басылымдарын қарастырамыз. Бұл мақала кітаптың әртүрлі басылымдарын зерттеу, мамандардың пікірлеріне жүгіну және кітаптың әртүрлі нұсқаларына ие бауырлардан алынған суреттерді салыстыру нәтижесінде дайындалды. Алла осы жазбаны пайдалы етсін.
Бұл мақалада зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ең маңызды басылымдарды таныстырып, әсіресе ең танымал екі басылым арасындағы айырмашылықтарды түсіндірмекпін.
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымы туралы сұрақ қойылған сайын, көптеген ғалымдар мен ізденушілер «әр-Рисәлә» басылымын ұсынады. Бұл дұрыс. Алайда білім ізденуші оның екі түрлі нұсқасына тап болады:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» баспасының 30 томдық басылымы (1);
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» баспасының 30 томдық басылымы (2).
Көпшілік оларды бірдей деп ойлайды және араларындағы айырмашылықты байқамайды. Шын мәнінде, екі басылым арасында елеулі айырмашылықтар бар.
Екі басылымға ортақ нәрсе – бағасының жоғары болуы. Сондықтан «әр-Рисәлә» басылымын сатып ала алмайтындар үшін төмендегі екі нұсқаны атап өткен жөн:
Дар әл-Фикр басылымы. Бұл баспа «Сиярдың жоғалған бөлігі» деп аталған мәтіннің бір бөлігін алғаш жариялаған.
әт-Тауфиқия басылымы. Негізгі мәтін бойынша «әр-Рисәлә» басылымымен салыстырылған, ал жоғалған бөлігі бойынша «Дар әл-Фикр» басылымына сүйенген.
Дегенмен, бұл екі басылымның деңгейі «әр-Рисәлә» басылымына жетпейтінін және аталғандардан басқа басылымдардың ұсынылмайтынын ескерткен жөн.
Әр-Рисәләның екі басылымының айырмашылықтары
1. Қағаз сапасы мен безендірілуі (3)
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» басылымы:
Қағазы өте жұқа, кейде арғы бетіндегі жазулар көрініп тұрады.
Бет айналасында жиек (рамка) бар.
Жаңарту: 2019 жылғы және одан кейінгі басылымдарда қағаз сапасы айтарлықтай жақсарған (11).
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымы:
Қағазы қалың әрі сапалы.
Бетте рамка жоқ.
Әр беттің жоғарғы жағында өмірбаяны беріліп отырған тұлғаның аты көрсетілген.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл басылым «Дар әр-Рисәлә әл-Әламиядан» айқын артық.
2. Жоғалған бөлімнің мазмұны
Алғашқы 28 томның мазмұны екі басылымда да бірдей. Себебі олар баспаның бөлінуінен бұрын дайындалған.
Алайда баспа екіге бөлінгеннен кейін «жоғалған бөлім» жеке түрде қосылып, соңғы екі томның мазмұны мүлде өзгеше болып шықты.
Мазмұны төмендегідей болды:
«Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Татиммат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған және «Тарих әл-Исламнан» алынған өмірбаяндарды қамтиды. Олардың «Сияр аълам ән-нубәләға» қатысы жоқ (4).
Осы мәселеге «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» өз басылымының алғысөзінде де назар аударған (5).
«Дар әр-Рисәлә әл-Әламия»
Жоғалған бөлім соңғы екі томда «Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» деген атпен жарияланған (6).
29-томда «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімнің мазмұны берілген (7), бірақ мәтін нақтыланып, кей жерлері қайта реттелген.
30-томда «Зәйл Тарих әл-Ислам» кітабының «Дар әл-Муғни» басылымындағы мәтіні енгізілген (8). Ол екі қолжазбамен салыстырылып тексерілген.
Редакторлардың пікірінше, бұл еңбек «Тарих әл-Исламға» емес, «Сияр аълам ән-нубәләға» жазылған толықтырма болып табылады.
Бұл бөлімде Шейхул-Ислам Ибн Таймия туралы өмірбаян да қамтылған.
Осыған қарап, жоғалған бөлім мәселесінде дұрысырақ ұстаным «Дар әр-Рисәлә әл-Әламия» жағында деп айтуға болады.
Қорытынды
«Сияр аълам ән-нубәләның» ең жақсы басылымын алғысы келген адам үшін екі негізгі таңдау бар:
Егер қағаз сапасы мен безендірілуі қанағаттандырса, «Дар әр-Рисәлә әл-Әламияның» 2019 жылдан кейінгі басылымын алу.
Қағаз сапасы мен басылым көркемдігі маңызды болса, «Муәссәсат әр-Рисәлә Наширун» басылымын алып, оған қоса:
«Такмилат Сияр аълам ән-нубәлә» (29 және 30-томдар) жинағын алу;
немесе «Дар әл-Фикр» басылымындағы жоғалған бөлімді (9) және «Дар әл-Муғни» басылымындағы «Зәйл Тарих әл-Исламды» (10) алу.
Осы тақырып бойынша қолымнан келгені осы. Егер дұрыс айтқан болсам – ол Алладан, ал қателессем – ол өзімнен және шайтаннан.
❤5
Сахих әл-Бұхаридің» қолжазбалары
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін сақталған қолжазбаларының нақты санын анықтау қиын. Қазіргі таңда біршама ескірген Муассасат Әл әл-Бәйттің хадис қолжазбалары каталогында «Сахихтың» 2327 қолжазбасы көрсетілген болса, бір зерттеуші тек Стамбұлдың өзінен ғана 971 қолжазбаны анықтаған. Бұл мыңдаған қолжазбалар һижраның IV ғасырынан бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтиды және әртүрлі аймақтар мен дәуірлерге таралған.
Әрбір қолжазбаның ғылыми құндылығы оның шығу тегі, жазылған уақыты, басқа нұсқалармен сәйкестігі және шеткі жазбалар (маргиналиялар) сияқты көптеген факторларға байланысты өзгереді. Мұнда біз оқырмандарды «Сахихтың» мәтіндік тұтастығын бағалауға көмектесетін әрі оны зерттеу мен жеткізу жолындағы ғалымдардың еңбектерін көрсететін бірнеше маңызды қолжазбамен таныстырғымыз келеді.
«Сахих әл-Бұхаридің» қолжазба дәстүрін зерттеуге жылдар жұмсауға болады. Қазіргі мақсатымыз – тереңірек зерттеуге қызығушылық танытқан оқырмандар үшін бастапқы қадам ретінде бес қолжазба мен екі баспа нұсқасын таныстыру.
Маруази нұсқасындағы қолжазба
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін жеткен ең көне қолжазбасы — екі бөліктен тұратын үзінді нұсқа. Ол Әбу Зәйд әл-Маруазидің (қ.ж. 371 һ.) риуаяты бойынша, әл-Фарабриден, ал ол өз кезегінде имам әл-Бұхариден жеткізген мәтінге негізделген.
Қолжазба Мысырдан шыққан және ғасырлар бойы сол жерде сақталып, тек XX ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілген. Папирустың палеографиялық және химиялық сараптамаларына сүйенсек, ол шамамен 360–390 һ./970–1000 жж. аралығына жатады.
Көпшілік зерттеушілер бұл қолжазбаны әл-Маруазидің шәкірті болған андалусиялық Әбу Абдуллаһ әл-Асыли (қ.ж. 392 һ.) көшірген деп есептеген. Алайда қолжазбаның материалдық ерекшеліктері мен жазу стиліне (палеографиясына) жүргізілген зерттеулер оның әл-Маруазидің аты белгісіз мысырлық шәкіртінің қолымен көшірілгенін көрсетеді.
Көшірілгеннен кейін бұл нұсқа «Сахихты» оқу (самағ) мәжілістерінде және мәтіндік салыстыруларда белсенді түрде қолданылған. Соның нәтижесінде оның шеттеріне көптеген ескертпелер мен түзетулер жазылған. Қолжазба Александрия мен Каирде һижраның IX ғасырына дейін пайдаланылып келген.
Оның оқу жазбаларының (reading notices) бірінде Александрияда 464 һижра жылы Рамазан айында оқылғаны көрсетілген.
1929 жылы Альфонс Мингана (қ.ж. 1937) осы қолжазбаның бір бөлігін тапқан. Ол тек үш кітапты қамтыған: Ораза (Саум), Зекет және Қажылық (Хажж) бөлімінің бір бөлігі. Бұл үзінді қазір Бирмингемдегі Мингана жинағында сақтаулы.
Жақында осы қолжазбаның көлемі одан төрт есе үлкен тағы бір бөлігі анықталды. Ол он сегіз кітапты қамтиды және қазіргі уақытта Британ кітапханасында сақтаулы.
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін сақталған қолжазбаларының нақты санын анықтау қиын. Қазіргі таңда біршама ескірген Муассасат Әл әл-Бәйттің хадис қолжазбалары каталогында «Сахихтың» 2327 қолжазбасы көрсетілген болса, бір зерттеуші тек Стамбұлдың өзінен ғана 971 қолжазбаны анықтаған. Бұл мыңдаған қолжазбалар һижраның IV ғасырынан бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтиды және әртүрлі аймақтар мен дәуірлерге таралған.
Әрбір қолжазбаның ғылыми құндылығы оның шығу тегі, жазылған уақыты, басқа нұсқалармен сәйкестігі және шеткі жазбалар (маргиналиялар) сияқты көптеген факторларға байланысты өзгереді. Мұнда біз оқырмандарды «Сахихтың» мәтіндік тұтастығын бағалауға көмектесетін әрі оны зерттеу мен жеткізу жолындағы ғалымдардың еңбектерін көрсететін бірнеше маңызды қолжазбамен таныстырғымыз келеді.
«Сахих әл-Бұхаридің» қолжазба дәстүрін зерттеуге жылдар жұмсауға болады. Қазіргі мақсатымыз – тереңірек зерттеуге қызығушылық танытқан оқырмандар үшін бастапқы қадам ретінде бес қолжазба мен екі баспа нұсқасын таныстыру.
Маруази нұсқасындағы қолжазба
«Сахих әл-Бұхаридің» бүгінгі күнге дейін жеткен ең көне қолжазбасы — екі бөліктен тұратын үзінді нұсқа. Ол Әбу Зәйд әл-Маруазидің (қ.ж. 371 һ.) риуаяты бойынша, әл-Фарабриден, ал ол өз кезегінде имам әл-Бұхариден жеткізген мәтінге негізделген.
Қолжазба Мысырдан шыққан және ғасырлар бойы сол жерде сақталып, тек XX ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілген. Папирустың палеографиялық және химиялық сараптамаларына сүйенсек, ол шамамен 360–390 һ./970–1000 жж. аралығына жатады.
Көпшілік зерттеушілер бұл қолжазбаны әл-Маруазидің шәкірті болған андалусиялық Әбу Абдуллаһ әл-Асыли (қ.ж. 392 һ.) көшірген деп есептеген. Алайда қолжазбаның материалдық ерекшеліктері мен жазу стиліне (палеографиясына) жүргізілген зерттеулер оның әл-Маруазидің аты белгісіз мысырлық шәкіртінің қолымен көшірілгенін көрсетеді.
Көшірілгеннен кейін бұл нұсқа «Сахихты» оқу (самағ) мәжілістерінде және мәтіндік салыстыруларда белсенді түрде қолданылған. Соның нәтижесінде оның шеттеріне көптеген ескертпелер мен түзетулер жазылған. Қолжазба Александрия мен Каирде һижраның IX ғасырына дейін пайдаланылып келген.
Оның оқу жазбаларының (reading notices) бірінде Александрияда 464 һижра жылы Рамазан айында оқылғаны көрсетілген.
1929 жылы Альфонс Мингана (қ.ж. 1937) осы қолжазбаның бір бөлігін тапқан. Ол тек үш кітапты қамтыған: Ораза (Саум), Зекет және Қажылық (Хажж) бөлімінің бір бөлігі. Бұл үзінді қазір Бирмингемдегі Мингана жинағында сақтаулы.
Жақында осы қолжазбаның көлемі одан төрт есе үлкен тағы бір бөлігі анықталды. Ол он сегіз кітапты қамтиды және қазіргі уақытта Британ кітапханасында сақтаулы.
❤2
«Сунан Әбу Дәуіт» (жинақтаушысы: Имам Сүлейман ибн әл-Ашғас әл-Азди әс-Сижистани)
1.Әр-Райян қоры және Дар әл-Қибла баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 1-басылым, 1419 һ.
2.Дар әл-Минһәж және Дар әл-Юср баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 3-басылым, 2010 ж.
3.Әр-Рисәлә әл-‘Аламия баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Шуғайб әл-Арнаут және басқалар, 1-басылым, 1430 һ.
4.Дар әс-Сыддық баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Исам Хади, 1-басылым, 1437 һ.
5.Әр-Рисәлә Нәширун баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Зерттеулер орталығы, 1-басылым, 2022 ж.
6.Дар әс-Сәләм шығарған нұсқа, бақылаушысы: Салих Әл әш-Шәйх, 1421 һ.
7.Әл-Мәктәбә әл-Мәкнизә баспасының нұсқасы, Мұхйиддин Абдулхамидтің басылымына негізделген және әд-Ду‘ас пен басқа да басылымдармен салыстырылып тексерілген.
8.Дар әт-Тәсил баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Дар әт-Тәсилдің Ғылыми-зерттеу орталығы, 1-басылым, 2015 ж.
Ең үздік басылым — Дар әт-Тәсил баспасының Зерттеу және ақпараттық технологиялар орталығы әзірлеген нұсқасы. Одан кейін Мұхаммад Аууаманың Дар әр-Райян және Дар әл-Минһәж баспаларынан шыққан басылымдары (әсіресе кейінгі басылымдары) келеді. Бір томдық нұсқалардың ішіндегі ең жақсысы — Дар әс-Сыддық баспасынан Исам Хадидің тахқиқымен шыққан басылым. Ал иснадтар мен дереккөз сілтемелерін барынша мұқият көрсету тұрғысынан әр-Рисәлә әл-‘Аламия басылымы ерекшеленеді.
1.Әр-Райян қоры және Дар әл-Қибла баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 1-басылым, 1419 һ.
2.Дар әл-Минһәж және Дар әл-Юср баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Мұхаммад Аууама, 3-басылым, 2010 ж.
3.Әр-Рисәлә әл-‘Аламия баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Шуғайб әл-Арнаут және басқалар, 1-басылым, 1430 һ.
4.Дар әс-Сыддық баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Исам Хади, 1-басылым, 1437 һ.
5.Әр-Рисәлә Нәширун баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Зерттеулер орталығы, 1-басылым, 2022 ж.
6.Дар әс-Сәләм шығарған нұсқа, бақылаушысы: Салих Әл әш-Шәйх, 1421 һ.
7.Әл-Мәктәбә әл-Мәкнизә баспасының нұсқасы, Мұхйиддин Абдулхамидтің басылымына негізделген және әд-Ду‘ас пен басқа да басылымдармен салыстырылып тексерілген.
8.Дар әт-Тәсил баспасы шығарған нұсқа, редакциялаған: Дар әт-Тәсилдің Ғылыми-зерттеу орталығы, 1-басылым, 2015 ж.
Ең үздік басылым — Дар әт-Тәсил баспасының Зерттеу және ақпараттық технологиялар орталығы әзірлеген нұсқасы. Одан кейін Мұхаммад Аууаманың Дар әр-Райян және Дар әл-Минһәж баспаларынан шыққан басылымдары (әсіресе кейінгі басылымдары) келеді. Бір томдық нұсқалардың ішіндегі ең жақсысы — Дар әс-Сыддық баспасынан Исам Хадидің тахқиқымен шыққан басылым. Ал иснадтар мен дереккөз сілтемелерін барынша мұқият көрсету тұрғысынан әр-Рисәлә әл-‘Аламия басылымы ерекшеленеді.
🔥1
Ханафи мәзһабындағы үтір намазының орындалу тәртібіне қатысты хадистік дәлелдер
Бірінші бөлім: Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады
Бірінші хадис
Имам әл-Бұхари мен Имам Муслим өздерінің «Сахих» жинақтарында Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етеді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын сипаттап былай деген:
«Ол төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы сұрама. Содан кейін тағы төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы да сұрама. Содан кейін үш рәкағат үтір намазын оқитын».
(Фәтх әл-Бәри, Дар әс-Сәләм баспасы, 3/42)
Екінші хадис
Имам Муслим өзінің «Сахихында» Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббастан, ол өз әкесі Абдуллаһ ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазы жайлы риуаят етеді:
«Содан кейін ол үш рәкағатпен үтір намазын оқыды».
(Фәтх әл-Мулһим, Дар Ихья әт-Турас әл-‘Араби, 5/115–116)
Имам Ахмад, Имам әт-Тахауи және басқалар Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) мына хадисті риуаят еткен:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитын. Бірінші рәкағатта “Сәббихисма раббикәл-ағлә”, екіншісінде “Қул йә әйюһә әл-кәфирун”, үшіншісінде “Қул һууаллаһу әхад” сүрелерін оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, Муассасат әр-Рисәлә, 4/457, №2726)
Имам әт-Тахауи бірнеше сахих жолдар арқылы Ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитынын риуаят етеді. Бұл риуаятты Ибн Аббастан Курайб, Әли ибн Абдуллаһ, Сағид ибн Жубайр және Яхия ибн әл-Жаззар жеткізген. Осы риуаяттардың кейбірі Имам ән-Нәсаидің «Сунанында», Имам әт-Тирмизидің «Жәмиғында» және Ибн Әбу Шәйбаның «Мусаннафында» да кездеседі.
Осылайша, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын ең жақсы білетін сахабалардың екеуі – Айша мен Ибн Аббастан (Алла екеуіне де разы болсын) оның үтірді үш рәкағатпен оқығаны сенімді түрде жеткен. Олардан келген басқа риуаяттар төменде де келтіріледі.
Үшінші хадис
Имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тахауи Абдуллаһ ибн Әбу Қайстың Айшадан (Алла оған разы болсын) сұрағанын жеткізеді:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді неше рәкағат оқитын еді?»
Аиша былай жауап берген:
«Ол төрт және үш, алты және үш, сегіз және үш, он және үш рәкағатпен үтір оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады Имам Муслимнің шарттарына сай сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, 42/81, №25159)
Бұл риуаятта Айша (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намаздағы әртүрлі әдеттерін сипаттайды. Кейде ол төрт рәкағат, кейде алты, кейде сегіз, кейде он рәкағат тәһәжжуд оқитын. Бірақ барлық жағдайда оған үш рәкағат үтір қосатын.
Осы қосылған үш рәкағат – үтір намазының өзі, ал қалған рәкағаттар нәпіл түнгі намаз болатын. Хадис терминологиясында кейде «үтір» сөзі бүкіл түнгі намазға және үтірдің өзіне бірге қолданылуы мүмкін. Алайда бұл риуаят үш рәкағаттың басқа намаздардан бөлек ерекше намаз екенін анық көрсетеді.
Төртінші хадис
Ибн Әбу Шәйба, Имам Ахмад және Имам ән-Нәсаи Ибн Омардан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін жеткізеді:
«Ақшам намазы – күндізгі уақыттың үтірі».
Хафиз әл-Ирақи бұл хадисті Имам Ахмадқа теліп, оның иснады сахих екенін айтқан.
(Мусаннаф Ибн Әбу Шәйба, Дар Қуртуба, 4/466, №6773)
Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оның иснады екі шейхтың (әл-Бұхари мен Муслимнің) шарттарына сәйкес келеді», – деген.
(Нухаб әл-Афкар, Дар ән-Нәуадир, 5/100)
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шәйбани, Имам Әбу Ханифаның ең көрнекті шәкірттерінің бірі, өзінің «Муаттасында» Ибн Омардың осы сөзін риуаят еткеннен кейін былай дейді:
«Кімде-кім Ибн Омар айтқандай ақшам намазын күндіздің үтірі деп есептесе, онда түнгі үтір намазы да соған ұқсас болуы тиіс».
(әт-Тәлиқ әл-Мумәжжад, Дар әл-Қалам, 1/647)
Бесінші хадис
Имам әт-Тахауи өз иснады арқылы Уқба ибн Муслимнен риуаят етеді:
«Мен Абдуллаһ ибн Омардан үтір туралы сұрадым. Ол:
— Күндізгі үтірді білесің бе? — деді.
Мен:
— Иә, ол ақшам намазы, — дедім.
Сонда ол:
— Дұрыс айттың, — деді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, Мәктабә Хаққания, 1/197)
Бұл хадистің иснады жайлы Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оны сахих мысырлық иснадпен риуаят еткен», – дейді.
(Нухаб әл-Афкар, 5/19)
Осыдан кейін Имам әт-Тахауи былай түсіндіреді:
«Уқба Ибн Омардан үтір туралы сұрағанда, оның: “Күндізгі үтірді білесің бе?” деп жауап бергенін көрмейсің бе? Яғни түнгі үтір соған ұқсас дегенді меңзеді. Бұл сөздер Ибн Омардың көзқарасы бойынша үтір намазының ақшам намазы сияқты үш рәкағат екенін көрсетеді. Өйткені түнгі үтір туралы сұраққа ол: “Күндізгі үтірді, яғни ақшам намазын білесің бе?” деп жауап берді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, 1/197)
Бұл риуаят жоғарыда келтірілген хадистің мағынасын қуаттайды.
#HanafiHadith
Бірінші бөлім: Үтір намазы үш рәкағаттан тұрады
Бірінші хадис
Имам әл-Бұхари мен Имам Муслим өздерінің «Сахих» жинақтарында Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етеді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын сипаттап былай деген:
يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي أربعا فلا تسل عن حسنهن وطولهن ثم يصلي ثلاثا
«Ол төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы сұрама. Содан кейін тағы төрт рәкағат (тәһәжжуд) оқитын. Олардың көркемдігі мен ұзақтығы туралы да сұрама. Содан кейін үш рәкағат үтір намазын оқитын».
(Фәтх әл-Бәри, Дар әс-Сәләм баспасы, 3/42)
Екінші хадис
Имам Муслим өзінің «Сахихында» Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббастан, ол өз әкесі Абдуллаһ ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазы жайлы риуаят етеді:
ثم أوتر بثلاث
«Содан кейін ол үш рәкағатпен үтір намазын оқыды».
(Фәтх әл-Мулһим, Дар Ихья әт-Турас әл-‘Араби, 5/115–116)
Имам Ахмад, Имам әт-Тахауи және басқалар Ибн Аббастан (Алла оған разы болсын) мына хадисті риуаят еткен:
كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يوتر بثلاث بسبح اسم ربك الأعلى وقل يا أيها الكافرون وقل هو الله أحد
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитын. Бірінші рәкағатта “Сәббихисма раббикәл-ағлә”, екіншісінде “Қул йә әйюһә әл-кәфирун”, үшіншісінде “Қул һууаллаһу әхад” сүрелерін оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, Муассасат әр-Рисәлә, 4/457, №2726)
Имам әт-Тахауи бірнеше сахих жолдар арқылы Ибн Аббастан Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді үш рәкағатпен оқитынын риуаят етеді. Бұл риуаятты Ибн Аббастан Курайб, Әли ибн Абдуллаһ, Сағид ибн Жубайр және Яхия ибн әл-Жаззар жеткізген. Осы риуаяттардың кейбірі Имам ән-Нәсаидің «Сунанында», Имам әт-Тирмизидің «Жәмиғында» және Ибн Әбу Шәйбаның «Мусаннафында» да кездеседі.
Осылайша, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намазын ең жақсы білетін сахабалардың екеуі – Айша мен Ибн Аббастан (Алла екеуіне де разы болсын) оның үтірді үш рәкағатпен оқығаны сенімді түрде жеткен. Олардан келген басқа риуаяттар төменде де келтіріледі.
Үшінші хадис
Имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тахауи Абдуллаһ ибн Әбу Қайстың Айшадан (Алла оған разы болсын) сұрағанын жеткізеді:
«Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үтірді неше рәкағат оқитын еді?»
Аиша былай жауап берген:
كان يوتر بأربع وثلاث وست وثلاث وثمان وثلاث وعشر وثلاث
«Ол төрт және үш, алты және үш, сегіз және үш, он және үш рәкағатпен үтір оқитын».
«Муснад Ахмадтың» редакторлары: «Оның иснады Имам Муслимнің шарттарына сай сахих», – деген.
(Муснад Ахмад, 42/81, №25159)
Бұл риуаятта Айша (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) түнгі намаздағы әртүрлі әдеттерін сипаттайды. Кейде ол төрт рәкағат, кейде алты, кейде сегіз, кейде он рәкағат тәһәжжуд оқитын. Бірақ барлық жағдайда оған үш рәкағат үтір қосатын.
Осы қосылған үш рәкағат – үтір намазының өзі, ал қалған рәкағаттар нәпіл түнгі намаз болатын. Хадис терминологиясында кейде «үтір» сөзі бүкіл түнгі намазға және үтірдің өзіне бірге қолданылуы мүмкін. Алайда бұл риуаят үш рәкағаттың басқа намаздардан бөлек ерекше намаз екенін анық көрсетеді.
Төртінші хадис
Ибн Әбу Шәйба, Имам Ахмад және Имам ән-Нәсаи Ибн Омардан (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін жеткізеді:
صلاة المغرب وتر النهار
«Ақшам намазы – күндізгі уақыттың үтірі».
Хафиз әл-Ирақи бұл хадисті Имам Ахмадқа теліп, оның иснады сахих екенін айтқан.
(Мусаннаф Ибн Әбу Шәйба, Дар Қуртуба, 4/466, №6773)
Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оның иснады екі шейхтың (әл-Бұхари мен Муслимнің) шарттарына сәйкес келеді», – деген.
(Нухаб әл-Афкар, Дар ән-Нәуадир, 5/100)
Имам Мұхаммад ибн әл-Хасан әш-Шәйбани, Имам Әбу Ханифаның ең көрнекті шәкірттерінің бірі, өзінің «Муаттасында» Ибн Омардың осы сөзін риуаят еткеннен кейін былай дейді:
«Кімде-кім Ибн Омар айтқандай ақшам намазын күндіздің үтірі деп есептесе, онда түнгі үтір намазы да соған ұқсас болуы тиіс».
(әт-Тәлиқ әл-Мумәжжад, Дар әл-Қалам, 1/647)
Бесінші хадис
Имам әт-Тахауи өз иснады арқылы Уқба ибн Муслимнен риуаят етеді:
«Мен Абдуллаһ ибн Омардан үтір туралы сұрадым. Ол:
— Күндізгі үтірді білесің бе? — деді.
Мен:
— Иә, ол ақшам намазы, — дедім.
Сонда ол:
— Дұрыс айттың, — деді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, Мәктабә Хаққания, 1/197)
Бұл хадистің иснады жайлы Аллама Бадруддин әл-‘Айни:
«Оны сахих мысырлық иснадпен риуаят еткен», – дейді.
(Нухаб әл-Афкар, 5/19)
Осыдан кейін Имам әт-Тахауи былай түсіндіреді:
«Уқба Ибн Омардан үтір туралы сұрағанда, оның: “Күндізгі үтірді білесің бе?” деп жауап бергенін көрмейсің бе? Яғни түнгі үтір соған ұқсас дегенді меңзеді. Бұл сөздер Ибн Омардың көзқарасы бойынша үтір намазының ақшам намазы сияқты үш рәкағат екенін көрсетеді. Өйткені түнгі үтір туралы сұраққа ол: “Күндізгі үтірді, яғни ақшам намазын білесің бе?” деп жауап берді».
(Шарх Маʻani әл-Әсар, 1/197)
Бұл риуаят жоғарыда келтірілген хадистің мағынасын қуаттайды.
#HanafiHadith
👍3
Имам Әбу Ханифаның иржа ұстанымы туралы түсіндірме
Имам Әбу Ханифаға қатысты «иржа» (сөзбе-сөз мағынасы: «кейінге қалдыру») мәселесі, өкінішке қарай, Имамды сынаушылар жиі көтеретін тақырыптардың біріне айналған. Бұл мәселені Имам Абдул-Хай әл-Лакнауи өзінің «әр-Раф' уа әт-Такмил» атты еңбегінде (149–181-беттер) жан-жақты талқылаған.
«Иржа» атауы Имам Әбу Ханифаға, оның ұстаздары мен шәкірттеріне екі түрлі топ тарапынан қолданылған.
1. Бірінші топ – Мұғтазила мен Хауариж
Бұл топтар Имам Әбу Ханифаны «муржи'» деп атады, өйткені ол олардың үлкен күнә жасаған мұсылман иманнан шығып кетеді деген сеніміне қарсы болды.
Имам әш-Шахристани (һ. 548 ж. қайтыс болған) өзінің «әл-Миләл уән-Нихәл» атты еңбегінде былай дейді:
(әр-Раф', 155-б.)
Мұғтазила мен Хауариждің пікірінше, үлкен күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылман мәңгілік Тозақта қалады. Ал бұл сенімге Әһлі сүннет қарсы болған.
Имам әш-Шахристани тағы былай дейді:
(әр-Раф', 164-б.)
Сол сияқты әт-Тафтазани «Шарх әл-Мақасид» еңбегінде былай дейді:
(әр-Раф', 158-б.)
Имам Әбу Ханифаға қатысты «иржа» (сөзбе-сөз мағынасы: «кейінге қалдыру») мәселесі, өкінішке қарай, Имамды сынаушылар жиі көтеретін тақырыптардың біріне айналған. Бұл мәселені Имам Абдул-Хай әл-Лакнауи өзінің «әр-Раф' уа әт-Такмил» атты еңбегінде (149–181-беттер) жан-жақты талқылаған.
«Иржа» атауы Имам Әбу Ханифаға, оның ұстаздары мен шәкірттеріне екі түрлі топ тарапынан қолданылған.
1. Бірінші топ – Мұғтазила мен Хауариж
Бұл топтар Имам Әбу Ханифаны «муржи'» деп атады, өйткені ол олардың үлкен күнә жасаған мұсылман иманнан шығып кетеді деген сеніміне қарсы болды.
Имам әш-Шахристани (һ. 548 ж. қайтыс болған) өзінің «әл-Миләл уән-Нихәл» атты еңбегінде былай дейді:
«Әбу Ханифа алғашқы кезеңде пайда болған Қадария мен Мұғтазилаға қарсы шыққан. Ал Мұғтазила иман мәселесінде өздеріне қарсы болғандардың барлығын "муржи'" деп атайтын.»
(әр-Раф', 155-б.)
Мұғтазила мен Хауариждің пікірінше, үлкен күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылман мәңгілік Тозақта қалады. Ал бұл сенімге Әһлі сүннет қарсы болған.
Имам әш-Шахристани тағы былай дейді:
«Риуаяттарға сәйкес муржиалардың арасында мыналар болған: әл-Хасан ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Әбу Талиб, Саид ибн Жубайр, Талқ ибн Хабиб, Амр ибн Мурра, Мұхариб ибн Дисар, Мұқатил ибн Сүлейман, Зарр, Амр ибн Зарр, Хаммад ибн Әбу Сүлейман, Әбу Ханифа, Әбу Юсуф, Мұхаммед ибн әл-Хасан және Құдәйд ибн Жағфар.
Бұлардың барлығы хадис имамдары болған. Олар үлкен күнә жасаған мұсылманды кәпір демеген әрі оны мәңгілік Тозақта қалады деп үкім шығармаған. Бұл жағынан олар Хауариж бен Қадариядан ерекшеленген.»
(әр-Раф', 164-б.)
Сол сияқты әт-Тафтазани «Шарх әл-Мақасид» еңбегінде былай дейді:
«Мұғтазиланың мәзһабы бойынша, тәубе етпеген үлкен күнә иесі, тіпті жүз жыл бойы иман мен құлшылықта өмір сүрсе де, мәңгілік Тозақта қалады. Олар күнәнің бір немесе көп болғанын, сондай-ақ оның құлшылықтан бұрын, кейін немесе арасында жасалғанын айырмайды.
Ал жазалау немесе кешіру мәселесін Аллаға тапсыруды — яғни Алла қаласа кешіреді, қаласа жазалайды деген пікірді (бұл – ақиқат әһлінің ұстанымы) «иржа» деп атаған.
Дәл осы себептен Әбу Ханифа және басқа да ғалымдар муржиалардың қатарына енгізілген.»
(әр-Раф', 158-б.)
👍5