عقوق الوالدين يمحوه الاستغفار.. وعقوق الأستاذ لا يمحوه شيء.

...
إمام وقته.. أبو سهل الصعلوكي (ت٣٦٩هـ)
...
كتائب أعلام الأخيار من فقهاء مذهب النعمان المختار

Ата-анаға деген құрметсіздік (күнәсі) кешірім тілеумен (истиғфармен) жуылып кетер... Ал ұстазға жасалған құрметсіздікті ештеңе өшіре алмайды

Әбу Сәһл әс-Суғлұқи (хижра жыл санауы бойынша 369 жылы қайтқан) Кәтәйбу әғләмил-ахйар мин фуқаһаи мәзһәби ән-Нұғман әл-Мұхтар

Исламдық білім саласының құлдырауының себептерінің бірі ретінде шейх Ибн Әшур ғылыми салада ақыл-ойдың сыни тұрғыдан қолданылуының тоқтағанын және оның түпкілікті түрде мақұлданып қалмағанын көрсетеді. Ал бастапқыда білімнің мақсаты адамды талдауға, жаңа тұжырымдар, ойлар мен идеялар қалыптастыруға, оларға дәлелді негіздеме беру және жарыққа шығаруға қабілетті деңгейге жеткізу болды, ал сыни ойлауды қалыптастырмай және қолданбай бұл мүмкін емес.

Сондықтан Ибн Әшурдың атап өтуінше, соңғы кездерде фықһ ғылымын зерттеу кезінде де белгілі бір мәселе бойынша бір-біріне қайшы екі пікір кездескенде, білімді адамдар қайсысының негіздірек және салмақтырақ екенін анықтай алмады. Олар өздерін мұндай талдаудан шектеп, тек «бұл былай деді, ал бұл былай деді» деп цитаталарға ғана шектелді.

Имам Бухаридің (Алла оны рақымына алсын) ілім сапары.

Құжатта аталған қалаларға сүйене отырып, оның сапарларының әр кезеңіне арналған болжамды қашықтықтар:

1-кезең — Алғашқы оқу жылдары (һижра 194-204 жж.): Бұхара → Бикенд (~32 км барып-қайту)

2-кезең — Алғашқы қажылық (210 ж.һ.): Бұхара → Меру → Нишапур → Рей → Бағдат → Куфа → Мекке (~5 633 км)

3-кезең — Орталық аймақтардағы саяхат (210-224 ж.һ.): Мекке → Басра → Бағдат → Куфа → Уасит → Мекке → Мәдина → Кайсария → Хомс → Дамаск → Мысыр → Хиджазға қайту → Мысыр → Палестина → Ирак (~9 656 км)

4-кезең — Шығысқа оралу (224 ж.һ.): Ирак → Нишапур → Бұхара (~4 023 км)

5-кезең — Мауереннахрдағы саяхаттары (227-241 ж.һ.): Бұхара → Балх → Термез → Самарқанд → Хорезм → Нишапур → Бұхара (~4 828 км)

6-кезең — Батысқа жасалған екінші саяхат (243-250 ж.һ.): Бұхара → Рей → Басра → Бағдат → Рей (~7 242 км)

7-кезең — Қайту (253 ж.һ.): Рей → Нишапур → Меру → Бұхара → Насаф → Хартанк (~3 219 км)

Жалпы шамамен: ~34 600 км — бұл қашықтықтың бәрі алты онжылдық бойы жаяу, атпен, түйемен немесе қайықпен жүріп өтілген.

Оның жазбаға түспеген сапарларын ескерсек, Имам Бұхари жүріп өткен қашықтық Жер шарының шеңберіне (шамамен 40 075 км) жақын болуы немесе тіпті одан асып түсуі әбден мүмкін!

«Сахих Муслим» жинағының бізге жеткен ең көне қолжазбасы, онда хижра жыл санауы бойынша 486 жылғы оқылым сертификаты (сәмәъ) бар. Жақында Канада ғалымдары оның факсимилесін (түпнұсқаның дәлме-дәл көшірмесін) жарыққа шығарды.

Біраз ғұламалар басынан соңына дейін оқып, «Амира» басылымымен салыстырды. Қолмен көшірілгеніне мың жылға жуық уақыт өтсе де, хадис қолжазбасының осыншалықты өзгеріссіз, тұрақты сақталуы мені таңғалдырады.

Ибн Хаджар хадистанушыларды үш негізгі топқа бөлуге бейім екенін атап өткен:

жеткізу тізбегінің (иснад) техникалық егжей-тегжейлеріне ғана басымдық беретіндер;

хадистерге фиқһ пен шариғи мағына тұрғысынан ерекше көңіл бөліп қарайтындар;

иснадқа қатаң талдау жасау мен терең құқықтық түсінікті ұштастыра білген, екі саланы да толық меңгерген аз ғана топ (мысалы, әт-Тахауи, әл-Байхақи және кейінірек өмір сүрген әл-Ирақи).

Имам әш-Шафиғи ғылыми пікірталастың ең ерте әрі ғибратты үлгілерін ұсынады. Оның стилі таңғаларлықтай түсінікті әрі ұстамды болып қала береді, ал оның құқықтық және хадистерге негізделген уәждері ешқашан арзан жеке басқа тиісу (ad hominem) әдістеріне бармайды.

Пікірталас пен ғылыми алмасу — интеллектуалдық өсу үшін өте маңызды. Алайда, өкінішке орай, көп жағдайда көпшілік алдындағы (әсіресе әлеуметтік желілердегі) занни (болжамды/күмәнді) мәселелер төңірегіндегі дау-дамайлар су-уз зан (жаман ой), қарсыластың сөзін бұрмалау және агрессивті айтыс-тартысқа («Раббым рақым еткендерден» басқасы) ұласып жатады. Бұл жағдай әдеп әл-ихтиләф (пікір қайшылығы әдебі) тек адамның өз айналасындағы тар шеңберде ғана қолданылатындай әсер қалдырады.

Қозғалған тақырыптар:
1. Хадис және Сүннет
2. Хадис хронологиясы
3. Хадисті жаттауға түрткі болған факторлар және аспекттер

һижра жыл санауы бойынша II ғасырға жататын, белгілі қазы әрі рауи (хадис жеткізуші) Абдулла ибн Лахиаға (һ. 174 жылы қайтыс болған) тиесілі деп есептелетін ерте кезеңдегі мысырлық папирус үзіндісі. Онда фитналар (бүліктер) туралы хадистер мен әсерлер (сахабалар мен табиғиндардың сөздері) қамтылған. Қолжазба қазіргі уақытта Аустрия ұлттық кітапханасында сақтаулы тұр.

Бұл үзіндіні жақында Хүсейін Акгүн зерттеді, ал оған ұқсас басқа да папирус үзінділерін біраз уақыт бұрын өзге ғалымдар қарастырған болатын.

Осы бір шағын үзінді туралы айтар дүние көп. Әсіресе, «Алты кітаптан» (Кутуб ас-ситта) бұрын жазылған және Пайғамбарымыздан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) кейін небәрі бір жарым ғасырдан астам уақыт өткенде дүниеге келген «сахифаны» кездестіру ерекше таңғалдырады. Басқа да ертедегі қолжазбалар секілді, бұл жәдігер де өткенге ашылған тікелей терезе іспетті сезіледі.

Қозғалған тақырыптар:
1. Китаба және тәдуин
2. Хадис не үшін жазылмады?

Шайх Заһид әл-Кәусәри өзінің асқан шешен жазу стилімен анық ерекшеленеді; тіпті оны сынаушылардың өзі мұны мойындайды. Шайхүл-ислам Мұстафа Сабримен салыстырғанда, Кәусәридің шоқтығы мүлдем биік. Мен оның сөз саптауы қалайша мұншалықты мінсіз деңгейге жеткеніне әрдайым таңғалатынмын.

Мұнда ол бұл құпияның сырын былай деп түсіндіреді:

Әкесі оған өмір бойы тек араб тілінде хат алысуды талап еткен. Соның нәтижесінде ол тілді меңгергені соншалық, ол үшін түрік және араб тілдерінің қолданылуы тең дәрежеге жеткен.

Қозғалған тақырыптар:
Хадисті жазу турасындағы Ғұламалар арасындағы екіжақтылық

Тақи әд-Дин әс-Субкидің логика (мантық) оқитын студенттерге қатысты берген жауабы өте орынды. Ол логикаға математика сияқты қосымша пән ретінде қарайды. Оның өзіндік зияткерлік жүгі мен астарлы болжамдары болуы мүмкін, бірақ негізінде ол ойлау қабілетін ұштайды. Ең бастысы (меніңше), ол студенттерге классикалық дәуір ғалымдарының өз еңбектерінде қолданған тілін еркін меңгеруге мүмкіндік береді.

Бұл тұжырымның бүгінгі күн үшін де өзектілігі таңғалдырады. Оны қазіргі заманғы философия мен тарихнаманы оқуға, әсіресе академиялық ортадағы «бастаулар» (origins) туралы пікірталастарға қатысты қолдануға болады. Бұлар да қосымша салалар ретінде қызмет етеді. Егер оларға дәстүрлі оқу бағдарламасы бойынша мықты негіз қаланғаннан кейін ғана мұқият кіріссе, олар шынымен пайдалы болуы мүмкін. Ал жүйесіз әрі дұрыс емес қолданылса, керісінше зиян тигізуі ықтимал.

قال الشيخ محمد أمانة:

كنت كتبت في بحث للجامعة عن الاسم الصحيح لمقدمة شرح الحافظ ابن حجر رحمه الله لصحيح البخاري، فقلت:

هذا هو الصواب «هُدى الساري» لا «هَدي الساري»؛ فإن «الهدي: الطريق والمذهب، والهدى: الدلالة والإرشاد، وعلى هذا فالأولى في ضبط اسم «مقدمة فتح الباري» للحافظ: ‌هدى ‌الساري، على معنى: دلالة وإرشاد الساري السائر ليلا، لا: هدي، على معنى: مذهب الساري».

ينظر تعليق أستاذنا العلامة المحقق محمد عوامة حفظه الله على «المدخل إلى كتاب السنن» للبيهقي 2: 615.

وقد جاء ضبطها هكذا «هدى الساري» في إحدى مخطوطات «فتح الباري» بخط الحافظ نفسه، وفي نسخة من أنفس نسخ الكتاب على الإطلاق، مكتوبة بخط تلميذ الحافظ: الإمام برهان الدين البقاعي، ومقروءة على الحافظ ابن حجر، وعليها بلاغات وإجازة لناسخه، كلُّ ذلك بخطِّه، وهذه صورتها:

Шейх Мухаммад Аммана айтады:
Университеттегі зерттеу жұмысымда Хафиз ибн Хаджардың (Алла оны рақымына алсын) «Сахих әл-Бұхариге» жазған кіріспесінің дұрыс атауы туралы былай деп жазған едім:

«Дұрысы — «Һудәс-сари» (هُدَى الساري), «Һәдиис-сари» (هَدي الساري) емес. Өйткені «һәди» сөзі «жол және мәзһаб (ұстаным)» дегенді білдірсе, «һудә» сөзі «нұсқаулық және жол көрсету» деген мағынаны береді. Осыған орай, Хафиздің «Фатхул-Бари» еңбегіне жазған кіріспесінің атауын «Һудәс-сари» деп атаған абзал. Бұл «түнде жол жүрушіге (сари) бағыт-бағдар беру» деген мағынаға сай келеді, ал «һәди» сөзіндегідей «жол жүрушінің мәзһабы» дегенді білдірмейді».

Қараңыз: Ұстазымыз, ғұлама, зерттеуші Мұхаммед Әууаманың (Алла оны қорғасын) Бәйһақидің «Әл-Мәдхал илә китәбис-сүнән» еңбегіне жазған түсініктемесі (2-том, 615-бет).

Сондай-ақ, «Фатхул-Баридің» қолжазбаларының бірінде — Хафиздің өз қолымен жазылған нұсқасында және бұл кітаптың ең құнды көшірмелерінің бірі болып саналатын, Хафиздің шәкірті имам Бурһануддин әл-Биқаидің қолжазбасында бұл атау дәл осылай «Һудәс-сари» деп таңбаланған. Бұл нұсқа Хафиз ибн Хаджардың алдында оқылған, әрі онда автордың өз қолымен жазылған рұқсаттары (ижәза) мен белгілері бар. Міне, оның суреті:

1800 жылдардың соңында Шихабуддин әл-Маржани (1889 ж.ж.) Ташкентте сақталған Мұсхафтың орфографиясын (расм) ертедегі тарихи жазбалармен салыстыра отырып, оның түпнұсқа Осман кодексі емес екенін байқаған болатын.

Филологиялық сынның нағыз үлгісі!

Хадис неге кітап түрінде шықпады?

Абдул-Хай Лахнауи (1886 ж.ж.) XIX ғасырдың ең білімді ғалымдарының бірі болған. Оның сирек кездесетін жан-жақты білімін (полиматтық қабілетін) дамытуға феноменалды есте сақтау қабілетінен бөлек тағы не көмектесті?

Оның өз сөзімен айтқанда, бәрі қарапайым: «Шәкірт әсері» (немесе тәкрар) — белгілі бір пәнді оқып болғаннан кейін, оны басқаларға үйрету (оқыту).