СТАНДАРТТАР, ҮКІМДЕР ЖӘНЕ ҒАЛЫМДАР
Әбділ-Хай әл-Ләкнәуи (ө. 1304 ж.) өзінің «Таражим» еңбегінде Мұхаммед ибн Шужа әл-Салжи (ө. 267 ж.) туралы талқылай отырып, маңызды бір мәселеге тоқталады. Хадис ғалымдарының пікірлерін жеткізгеннен кейін, ол: «оның кемел тұлғалардың қатарынан болғанына қарамастан», хадисшілердің пайымдауынша ол әлсіз жеткізуші (рауи) екенін айтып, барлығын қорытындылайды.
Хадис ғалымдарының өз ғылымына қатысты өзгелерге баға беретін белгілі бір стандарттары бар, бірақ бұл жалғыз үкім критерийі емес. Тіпті, егер қарастырылып отырған ғалым нақты сол саламен айналыспаған болса, бұл бағалау пайдасыз болуы да мүмкін. (Мәселен, Асымнан қырағат жеткізген әйгілі Хафс ибн Сүлеймен де хадис ілімінде сенімсіз жеткізуші деп есептелген!)
Сондықтан хадис ғалымдарының «жарх және тағдил» (сынау және мақтау) әдістемесін абсолютті алтын критерий ретінде қолдануда абай болуымыз керек. Бұл әдіс, әрине, өте пайдалы, бірақ орынсыз қолданылса, пайдадан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Бұл жағдайда аталған стандартпен ғана үкім шығару — Ханафи мәзһабының әйгілі имамын сенімсіз деп тануға алып келеді.
Әбділ-Хай әл-Ләкнәуи (ө. 1304 ж.) өзінің «Таражим» еңбегінде Мұхаммед ибн Шужа әл-Салжи (ө. 267 ж.) туралы талқылай отырып, маңызды бір мәселеге тоқталады. Хадис ғалымдарының пікірлерін жеткізгеннен кейін, ол: «оның кемел тұлғалардың қатарынан болғанына қарамастан», хадисшілердің пайымдауынша ол әлсіз жеткізуші (рауи) екенін айтып, барлығын қорытындылайды.
Хадис ғалымдарының өз ғылымына қатысты өзгелерге баға беретін белгілі бір стандарттары бар, бірақ бұл жалғыз үкім критерийі емес. Тіпті, егер қарастырылып отырған ғалым нақты сол саламен айналыспаған болса, бұл бағалау пайдасыз болуы да мүмкін. (Мәселен, Асымнан қырағат жеткізген әйгілі Хафс ибн Сүлеймен де хадис ілімінде сенімсіз жеткізуші деп есептелген!)
Сондықтан хадис ғалымдарының «жарх және тағдил» (сынау және мақтау) әдістемесін абсолютті алтын критерий ретінде қолдануда абай болуымыз керек. Бұл әдіс, әрине, өте пайдалы, бірақ орынсыз қолданылса, пайдадан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Бұл жағдайда аталған стандартпен ғана үкім шығару — Ханафи мәзһабының әйгілі имамын сенімсіз деп тануға алып келеді.
👍3
ДҰРЫС ФИҚҺ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘСІЛДЕР (ХИӘЛ)
Тарих бойында және құқықтық қолданыста дұрыс тұжырымдалған фиқһ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін жиі құқықтық тәсілдерді (хилә) қолданған. Белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, бұл әдіс құжатталған әрі (ғалымдар арасында) қабылданған болатын. Алайда, осы қағидалы тәсілді «нәтижесі бәрібір бірдей» деген желеумен шариғатты мүлдем елемеушілікпен шатастыру — бұл діни жанашырлықтың жоқтығының, сондай-ақ адасушылық пен нашар фиқһтың белгісі. Мұндай сөздерді, әдетте, фиқһ пен Сүннеттен хабары жоқ адамдар айтады және олар үшін ең «қасиетті» қағида — «бәрібір соңғы нәтиже бірдей ғой» дегенге келіп тіреледі.
Шын мәнінде, неке мен зинаның арасында бірнеше ауыз сөзден (келісімнен) басқа айырмашылық жоқ десе де болады (бірақ ол сөздер бәрін өзгертеді). Діни жанашырлық «нәтижеге» ғана баса назар аударумен емес, құқық мамандары (фуқаһалар) белгілеп берген Сүннетке адал ілесумен көрінеді. Халықтың мұқтаждықтары маңызды, сондықтан фуқаһалар мүфтидің қалай әрекет етуі керектігін түсіндіретін тұтас бір ғылыми жанрды (тәсілдерді) қалыптастырған.
Тарих бойында және құқықтық қолданыста дұрыс тұжырымдалған фиқһ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін жиі құқықтық тәсілдерді (хилә) қолданған. Белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, бұл әдіс құжатталған әрі (ғалымдар арасында) қабылданған болатын. Алайда, осы қағидалы тәсілді «нәтижесі бәрібір бірдей» деген желеумен шариғатты мүлдем елемеушілікпен шатастыру — бұл діни жанашырлықтың жоқтығының, сондай-ақ адасушылық пен нашар фиқһтың белгісі. Мұндай сөздерді, әдетте, фиқһ пен Сүннеттен хабары жоқ адамдар айтады және олар үшін ең «қасиетті» қағида — «бәрібір соңғы нәтиже бірдей ғой» дегенге келіп тіреледі.
Шын мәнінде, неке мен зинаның арасында бірнеше ауыз сөзден (келісімнен) басқа айырмашылық жоқ десе де болады (бірақ ол сөздер бәрін өзгертеді). Діни жанашырлық «нәтижеге» ғана баса назар аударумен емес, құқық мамандары (фуқаһалар) белгілеп берген Сүннетке адал ілесумен көрінеді. Халықтың мұқтаждықтары маңызды, сондықтан фуқаһалар мүфтидің қалай әрекет етуі керектігін түсіндіретін тұтас бір ғылыми жанрды (тәсілдерді) қалыптастырған.
❤5
ШАҒБАН: ДӘН СЕБЕТІН УАҚЫТ
Өткен Рамазан айының келіп-кеткені кеше ғана сияқты еді, міне, Шағбан айының кіруімен қасиетті маусым тағы да табалдырығымыздан аттады. Алла Тағала бізді Рамазан айына аман-есен жеткізсін! Жәннаттың хош иісі оның қақпасының сыртынан-ақ сезілетіні секілді, Раббымыздың мейірім самалы да бұл ай басталмай тұрып-ақ сезіле бастайды.
Шағбан айы — Рамазанға нық қадаммен кіру үшін «дән себетін ай» деп сипатталған. Дайындықты бастаңыз және осы айдың он бесінші түнін (Бәраат түнін) назардан тыс қалдырмаңыз. Алла Тағала бізге шабыт беріп, тура жолға бастасын. Әмин.
Өткен Рамазан айының келіп-кеткені кеше ғана сияқты еді, міне, Шағбан айының кіруімен қасиетті маусым тағы да табалдырығымыздан аттады. Алла Тағала бізді Рамазан айына аман-есен жеткізсін! Жәннаттың хош иісі оның қақпасының сыртынан-ақ сезілетіні секілді, Раббымыздың мейірім самалы да бұл ай басталмай тұрып-ақ сезіле бастайды.
Шағбан айы — Рамазанға нық қадаммен кіру үшін «дән себетін ай» деп сипатталған. Дайындықты бастаңыз және осы айдың он бесінші түнін (Бәраат түнін) назардан тыс қалдырмаңыз. Алла Тағала бізге шабыт беріп, тура жолға бастасын. Әмин.
❤5
Ханафи усулындағы Насафидің «Манарының» ықшамдалған нұсқалары
Хафиз әд-Дин ән-Насафидің (қ.б. 710) «Манар» еңбегі Баздауидің (қ.б. 482) «әл-Усул» кітабының өте сәтті ықшамдалған нұсқасы болды. Бұл еңбек өз кезегінде көптеген ықшамдамаларға негіз болды; олардың бірқатары дербес маңызды шығармаларға айналып, түсіндірмелер (шархтар) жазылды. Танымал ықшамдамалардың кейбірі төменде келтіріледі:
[1] Зубдат әл-манар
Имам ән-Насафидің «Манардың» өз қолымен жасаған ықшамдамасы және әйгілі «Мухтасар әл-манардың» бастауы.
[2] Қудс әл-әсрар
Насыр әд-Дин әл-Қунауидің (қ.б. 764) ықшамдамасы. Бұл еңбекке автордың өзі жазған «әл-Мәкки әл-мухтар» атты түсіндірме бар.
[3] Самт әл-вусул
Хасан Кәфи әл-Ақхисаридің (қ.б. 1015) ықшамдамасы. Бұл нұсқа Садр аш-Шариғаның «Танқих» еңбегін негізге ала отырып, «Манарды» одан әрі жетілдіреді.
[4] Ғусун әл-усул
Хадир б. Мұхаммад әл-Амасидің (қ.б. 1100) ықшамдамасы. Бұл еңбекке де автордың өзі түсіндірме жазған.
[5] Рисалат әл-Аллама Қасым
әл-Қасым б. Қутлубуға жазған «Манардың» ықшамдамасы. Оған Ахмад б. ʿӘли әл-Манинидің (қ.б. 1172) түсіндірмесі бар.
Хафиз әд-Дин ән-Насафидің (қ.б. 710) «Манар» еңбегі Баздауидің (қ.б. 482) «әл-Усул» кітабының өте сәтті ықшамдалған нұсқасы болды. Бұл еңбек өз кезегінде көптеген ықшамдамаларға негіз болды; олардың бірқатары дербес маңызды шығармаларға айналып, түсіндірмелер (шархтар) жазылды. Танымал ықшамдамалардың кейбірі төменде келтіріледі:
[1] Зубдат әл-манар
Имам ән-Насафидің «Манардың» өз қолымен жасаған ықшамдамасы және әйгілі «Мухтасар әл-манардың» бастауы.
[2] Қудс әл-әсрар
Насыр әд-Дин әл-Қунауидің (қ.б. 764) ықшамдамасы. Бұл еңбекке автордың өзі жазған «әл-Мәкки әл-мухтар» атты түсіндірме бар.
[3] Самт әл-вусул
Хасан Кәфи әл-Ақхисаридің (қ.б. 1015) ықшамдамасы. Бұл нұсқа Садр аш-Шариғаның «Танқих» еңбегін негізге ала отырып, «Манарды» одан әрі жетілдіреді.
[4] Ғусун әл-усул
Хадир б. Мұхаммад әл-Амасидің (қ.б. 1100) ықшамдамасы. Бұл еңбекке де автордың өзі түсіндірме жазған.
[5] Рисалат әл-Аллама Қасым
әл-Қасым б. Қутлубуға жазған «Манардың» ықшамдамасы. Оған Ахмад б. ʿӘли әл-Манинидің (қ.б. 1172) түсіндірмесі бар.
❤11
Ханафи усуліндегі Насафидің «Манарының» фиқһтық тізбегі
Хафиз ад-Дин ан-Насафидің (қ. 710 һ.) Манары Баздауидің (қ. 482 һ.) әл-Усул еңбегінің ықшамдалған нұсқасы ретінде ерекше табысқа жетіп, дербес шығарма ретінде де беделге ие болды. Төменде оның фиқһ пен усул іліміндегі ілім тізбегі (иснад) Баздауиге дейін көрсетіледі:
[1] Хафиз ад-Дин ан-Насафи (қ. 710)
[2] Хамид ад-Дин ад-Дарир (қ. 666)
[3] Шамс әл-Аимма әл-Кардарий (қ. 642)
[4] Бурхан ад-Дин әл-Марғинани (қ. 593)
[5] Наджм ад-Дин ан-Насафи (қ. 537)
[6] Фахр әл-Ислам әл-Баздауи (қ. 482)
Хафиз ад-Дин ан-Насафидің (қ. 710 һ.) Манары Баздауидің (қ. 482 һ.) әл-Усул еңбегінің ықшамдалған нұсқасы ретінде ерекше табысқа жетіп, дербес шығарма ретінде де беделге ие болды. Төменде оның фиқһ пен усул іліміндегі ілім тізбегі (иснад) Баздауиге дейін көрсетіледі:
[1] Хафиз ад-Дин ан-Насафи (қ. 710)
[2] Хамид ад-Дин ад-Дарир (қ. 666)
[3] Шамс әл-Аимма әл-Кардарий (қ. 642)
[4] Бурхан ад-Дин әл-Марғинани (қ. 593)
[5] Наджм ад-Дин ан-Насафи (қ. 537)
[6] Фахр әл-Ислам әл-Баздауи (қ. 482)
👍7❤2🔥1
Қади ханның (қ. 592) Жамал әд-Дин әл-Хасириге берген ижазасы
Алланың рақымы мен кешіріміне мұқтаж, Оның нығметі мен игілігіне шүкір етуші —
әл-Хасан ибн Мансур әл-Өзженди (Қади хан) былай дейді:
Ислам ғұламалары мен алдыңғы буын беделді имамдар тарапынан фиқһ қағидаларын (қавәʿид әл-фиқһ) бекітуге, үкімдерді баян етуге және халал мен харамды айыруға қатысты жазылған көптеген кітаптар маған оқылып берілді.
Олардың ішінде Мұхаммад аш-Шайбани арқылы Әбу Юсуфтан, ал ол Әбу Ханифадан риуаят еткен еңбектер де бар еді. Мәселен:
әл-Мабсут және әл-Жамиғ әс-Сағир.
Сондай-ақ Мұхаммадтың өзі жазған еңбектері де болды, атап айтқанда:
әл-Жамиғ әл-Кәбир, әс-Сияр әл-Кәбир, және әз-Зиядат.
Алла Тағала құрметті имамға, ұлы шейхқа, тақуа жанға — Жамал әд-Дин Зайн әл-Анам Махмуд ибн Ахмад ибн Абд әс-Саййидке — осы еңбектердің көп бөлігін оқып меңгеруді, олардың мәтіндік құрылымын толық игеруді әрі терең мән-мағынасын түсінуді нәсіп етті.
Осылайша ол пәтуа беру (ифта) мен ілім үйрету (дирая) дәрежесіне жетіп, абырой мен жетекшілік баспалдағына көтерілді. Алла Тағала оған берген нығметтерін баянды етсін әрі жәннатты тұрақ мекені қылсын.
Мен бұл жолдарды оның дұғасында мені де еске алар деген үмітпен жаздым. Өйткені Алла — сұраушылардың ең жақсысы әрі үміт артушылардың ең ардақтысы.
Алланың рақымы мен кешіріміне мұқтаж, Оның нығметі мен игілігіне шүкір етуші —
әл-Хасан ибн Мансур әл-Өзженди (Қади хан) былай дейді:
Ислам ғұламалары мен алдыңғы буын беделді имамдар тарапынан фиқһ қағидаларын (қавәʿид әл-фиқһ) бекітуге, үкімдерді баян етуге және халал мен харамды айыруға қатысты жазылған көптеген кітаптар маған оқылып берілді.
Олардың ішінде Мұхаммад аш-Шайбани арқылы Әбу Юсуфтан, ал ол Әбу Ханифадан риуаят еткен еңбектер де бар еді. Мәселен:
әл-Мабсут және әл-Жамиғ әс-Сағир.
Сондай-ақ Мұхаммадтың өзі жазған еңбектері де болды, атап айтқанда:
әл-Жамиғ әл-Кәбир, әс-Сияр әл-Кәбир, және әз-Зиядат.
Алла Тағала құрметті имамға, ұлы шейхқа, тақуа жанға — Жамал әд-Дин Зайн әл-Анам Махмуд ибн Ахмад ибн Абд әс-Саййидке — осы еңбектердің көп бөлігін оқып меңгеруді, олардың мәтіндік құрылымын толық игеруді әрі терең мән-мағынасын түсінуді нәсіп етті.
Осылайша ол пәтуа беру (ифта) мен ілім үйрету (дирая) дәрежесіне жетіп, абырой мен жетекшілік баспалдағына көтерілді. Алла Тағала оған берген нығметтерін баянды етсін әрі жәннатты тұрақ мекені қылсын.
Мен бұл жолдарды оның дұғасында мені де еске алар деген үмітпен жаздым. Өйткені Алла — сұраушылардың ең жақсысы әрі үміт артушылардың ең ардақтысы.
❤3
Усул әл-фиқһты практикалық ету (Ханафилер үшін): «әт-Тафсир әл-Мазһари»
Ислам ғылымдарын немесе кез келген басқа саланы оқып жүрген талапкерлер көбіне сыни ойлау қабілетін дамытуда қиындыққа тап болады. Исламдық ғылыми дәстүр бұл мәселені шешуге арналған бірқатар ғылымдарды ұсынады, олардың әрқайсысы ойлау мен талдаудың белгілі бір қырына бағытталған. Сол ғылымдардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — тіпті ең маңыздысы — усул әл-фиқһ. Өйткені ол түрлі ғылымдардағы дұрыс пайымдаудың негізі болып табылады.
Алайда үлкен мәселе — бұл ғылым көбіне практикалық қолданумен бірге оқытылмайды. Мұны практикалық бағытқа басымдық беретін еңбектерді оқу арқылы түзетуге болады (тіпті түзетілуі тиіс). Мысалы, Ибн Дақиқул-иидтің теңдессіз хадис түсіндірмелері осы тұрғыда ерекше пайдалы.
Дегенмен, ханафи мәзһабының шәкірттері басқа мәзһаб ғалымдарының еңбектеріне үйренуде кейде қиындық көреді, себебі ұсыну тәсілі мен терминологиясында айырмашылықтар бар. Әрине, байыпты талапкер үшін жумҳур ғалымдарының еңбектерін оқу — міндет (усул ілімін меңгергісі келген адам үшін бұл қажет). Соған қарамастан, мұндай дайындықсыз-ақ пайдалы болатын еңбектердің бірі — Қади Санаа’-уллаһ Панипати жазған «әт-Тафсир әл-Мазһари».
Бұл еңбек бірнеше қырымен құнды. Соның ішінде ең маңыздысы — кейбір Құран аяттарын, әсіресе фиқһ үкімдеріне қатысты аяттарды, усул тұрғысынан талдауы. Автор ахкам аяттарын түсіндіру барысында ханафи шәкірттеріне таныс терминологияны қолданады. Мысалы, «мафһум әл-мууафақа» немесе «қияс әуләуи/мусауи» деудің орнына «далалат ән-нәсс» терминін қолданады. Сондай-ақ тафсир барысында аяттардың ‘ибара, ишара, далала, иқтида мағыналық қырларын жиі атап өтеді.
Жумһур әдісімен толық білім алуға мүмкіндік болмаған бастапқы деңгейдегі талапкер үшін бұл еңбек — усул әл-фиқһты үйрену барысында Құраннан тікелей пайда алуға көмектесетін өте тиімді құрал.
Ислам ғылымдарын немесе кез келген басқа саланы оқып жүрген талапкерлер көбіне сыни ойлау қабілетін дамытуда қиындыққа тап болады. Исламдық ғылыми дәстүр бұл мәселені шешуге арналған бірқатар ғылымдарды ұсынады, олардың әрқайсысы ойлау мен талдаудың белгілі бір қырына бағытталған. Сол ғылымдардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — тіпті ең маңыздысы — усул әл-фиқһ. Өйткені ол түрлі ғылымдардағы дұрыс пайымдаудың негізі болып табылады.
Алайда үлкен мәселе — бұл ғылым көбіне практикалық қолданумен бірге оқытылмайды. Мұны практикалық бағытқа басымдық беретін еңбектерді оқу арқылы түзетуге болады (тіпті түзетілуі тиіс). Мысалы, Ибн Дақиқул-иидтің теңдессіз хадис түсіндірмелері осы тұрғыда ерекше пайдалы.
Дегенмен, ханафи мәзһабының шәкірттері басқа мәзһаб ғалымдарының еңбектеріне үйренуде кейде қиындық көреді, себебі ұсыну тәсілі мен терминологиясында айырмашылықтар бар. Әрине, байыпты талапкер үшін жумҳур ғалымдарының еңбектерін оқу — міндет (усул ілімін меңгергісі келген адам үшін бұл қажет). Соған қарамастан, мұндай дайындықсыз-ақ пайдалы болатын еңбектердің бірі — Қади Санаа’-уллаһ Панипати жазған «әт-Тафсир әл-Мазһари».
Бұл еңбек бірнеше қырымен құнды. Соның ішінде ең маңыздысы — кейбір Құран аяттарын, әсіресе фиқһ үкімдеріне қатысты аяттарды, усул тұрғысынан талдауы. Автор ахкам аяттарын түсіндіру барысында ханафи шәкірттеріне таныс терминологияны қолданады. Мысалы, «мафһум әл-мууафақа» немесе «қияс әуләуи/мусауи» деудің орнына «далалат ән-нәсс» терминін қолданады. Сондай-ақ тафсир барысында аяттардың ‘ибара, ишара, далала, иқтида мағыналық қырларын жиі атап өтеді.
Жумһур әдісімен толық білім алуға мүмкіндік болмаған бастапқы деңгейдегі талапкер үшін бұл еңбек — усул әл-фиқһты үйрену барысында Құраннан тікелей пайда алуға көмектесетін өте тиімді құрал.
👍3
ҒЫЛЫМ ТАЛАПКЕРІНІҢ РАМАЗАН АЙЫНДАҒЫ ХАЛІ
Мұсылмандардың имамдары Рамазан айы келген кезде хадис айту және ғылым мәжілістерін уақытша тоқтатып, Құран оқуға және құлшылықта барынша тырысуға ден қоятын.
Ибн Абдул-Барр رحمه الله былай деген:
Юнус ибн Язид былай айтты:
«Рамазан айы кірген кезде Ибн Шихаб тек Құран оқумен және адамдарды тамақтандырумен айналысатын. Ал әз-Зуһри адамдардың ең жомарттарының бірі еді. Оның жомарттығы туралы риуаяттар өте көп».
Ибн Ражаб رحمه الله былай деген:
«Әз-Зуһри Рамазан келген кезде: “Бұл ай — тек Құран оқу және адамдарды тамақтандыру айы”, — дейтін.
Ибн Абдул-Хакам былай айтқан: Рамазан айы кірген кезде Мәлик ибн Анас хадис оқуды және ғалымдармен мәжіліс құруды тоқтатып, бар назарын мұсхафтан Құран оқуға аударатын».
Абдур-Раззақ былай деген:
«Рамазан айы кірген кезде Суфиян әс-Саури барлық басқа істерді қойып, толықтай Құран оқуға кірісетін».
Сондықтан олар Рамазан айында бар күш-жігерін құлшылыққа жұмсап, игі істерде жарысатын. Өйткені бұл — жақсылықтардың маусымы.
Мұсылмандардың имамдары Рамазан айы келген кезде хадис айту және ғылым мәжілістерін уақытша тоқтатып, Құран оқуға және құлшылықта барынша тырысуға ден қоятын.
Ибн Абдул-Барр رحمه الله былай деген:
Юнус ибн Язид былай айтты:
«Рамазан айы кірген кезде Ибн Шихаб тек Құран оқумен және адамдарды тамақтандырумен айналысатын. Ал әз-Зуһри адамдардың ең жомарттарының бірі еді. Оның жомарттығы туралы риуаяттар өте көп».
Ибн Ражаб رحمه الله былай деген:
«Әз-Зуһри Рамазан келген кезде: “Бұл ай — тек Құран оқу және адамдарды тамақтандыру айы”, — дейтін.
Ибн Абдул-Хакам былай айтқан: Рамазан айы кірген кезде Мәлик ибн Анас хадис оқуды және ғалымдармен мәжіліс құруды тоқтатып, бар назарын мұсхафтан Құран оқуға аударатын».
Абдур-Раззақ былай деген:
«Рамазан айы кірген кезде Суфиян әс-Саури барлық басқа істерді қойып, толықтай Құран оқуға кірісетін».
Сондықтан олар Рамазан айында бар күш-жігерін құлшылыққа жұмсап, игі істерде жарысатын. Өйткені бұл — жақсылықтардың маусымы.
❤7
ОРАЗА АЙТТЫҢ ШЫНАЙЫ ИІСІ
Ханафи ғалымы, шейх Әбу Бәкір ибн Мұхаммад әл-Мулла (Алла оны рақымына бөлесін) былай деген:
«Айттағы шынайы иіс — хош иіс сеуіп, өзіңді әтірлеу емес. Нағыз иіс — тәубе етіп, күнәға қайта оралмау.
Нағыз иіс — шындық пен тазалықты бойыңа сіңіру;
жүрегіңді сүйіспеншілік пен адалдыққа байлау;
даңқ пен риядан арылу;
тақуалық пен ұятты серік ету;
ғибадатпен көркейіп, дүниеге байланбау.»
“Құранды толық оқу арқылы Алланың разылығына жету жолы” кітабынан (وسيلة الرضوان بختم القرآن)
Ханафи ғалымы, шейх Әбу Бәкір ибн Мұхаммад әл-Мулла (Алла оны рақымына бөлесін) былай деген:
«Айттағы шынайы иіс — хош иіс сеуіп, өзіңді әтірлеу емес. Нағыз иіс — тәубе етіп, күнәға қайта оралмау.
Нағыз иіс — шындық пен тазалықты бойыңа сіңіру;
жүрегіңді сүйіспеншілік пен адалдыққа байлау;
даңқ пен риядан арылу;
тақуалық пен ұятты серік ету;
ғибадатпен көркейіп, дүниеге байланбау.»
“Құранды толық оқу арқылы Алланың разылығына жету жолы” кітабынан (وسيلة الرضوان بختم القرآن)
👍8❤1
Махмуд Шакир былай дейді:
Ақылды адам әр салаға араласпауы тиіс, және әр мәселе бойынша пікір айту міндетті емес. Тіпті пікірі болса да, оны міндетті түрде білдіру қажет емес, ал егер білдіруге шешім қабылдаса, оны әркімге айту міндетті емес.
Мағынасы мынада, даналық әр дауыс беру емес, қашан үнсіз қалу керектігін білу. Тәрбиелі ақыл өзін әр интеллектуалдық күреске тартуға жол бермейді және әр жерде өз орнын дәлелдеуді қажет етпейді.
Мұнда білімнің жетіспеушілігі емес, сананың молдығы бар. Саналық, ол: пікір білдіру абсолюттік ізгілік емес екенін түсінеді, және орынды айтылмаған сөз өзінің құндылығын жоғалтады. Кейде үнсіздік әлсіздік емес, ол саналы таңдау, ол сені шу мен ар-намысыңды сақтаудан құтқарады.
Ақылды адам сөзден бас тартады, себебі айтуға ештеңесі жоқ болғандықтан емес, керісінше, қашан айту керек екенін біледі... ал қашан үнсіздік мәнді.
Ақылды адам әр салаға араласпауы тиіс, және әр мәселе бойынша пікір айту міндетті емес. Тіпті пікірі болса да, оны міндетті түрде білдіру қажет емес, ал егер білдіруге шешім қабылдаса, оны әркімге айту міндетті емес.
Мағынасы мынада, даналық әр дауыс беру емес, қашан үнсіз қалу керектігін білу. Тәрбиелі ақыл өзін әр интеллектуалдық күреске тартуға жол бермейді және әр жерде өз орнын дәлелдеуді қажет етпейді.
Мұнда білімнің жетіспеушілігі емес, сананың молдығы бар. Саналық, ол: пікір білдіру абсолюттік ізгілік емес екенін түсінеді, және орынды айтылмаған сөз өзінің құндылығын жоғалтады. Кейде үнсіздік әлсіздік емес, ол саналы таңдау, ол сені шу мен ар-намысыңды сақтаудан құтқарады.
Ақылды адам сөзден бас тартады, себебі айтуға ештеңесі жоқ болғандықтан емес, керісінше, қашан айту керек екенін біледі... ал қашан үнсіздік мәнді.
❤10👍1🙏1
Ал-Замашхари (қайтыс болған жылы 538) бұpынғы адамдардың Құранның керемет табиғатының нәзік қырларын талқыламауының себебі туралы:
1. Олар – келешек өмірдің адамдары еді және олар өздеріне пайда әкелетін жақсы істерге назар аударды; олардың бұл дүниеде жоғары мақсаттары болмады және олар Алланың разылығын алуға ең көп ықтималдылық беретін істерді жасауға мүмкіндігінше көп уақыт бөлгісі келді.
2. Араб тілі оларға бізге қарағанда интуитивтірек болды; сондықтан олар Құранның керемет табиғатын күрделі түсіндірмелерге жүгінбей-ақ түсіне алатын еді. Оларда кереметті сезуге жеткілікті әдеби талғам болды және арабтардың оған тең келетін ештеңе жасай алмауы баршаға белгілі болғандықтан, анық нәрсені толықтай түсіндірудің қажеттілігін көрмеді.
-Ал-Замашхари, «Кавсар сүресінің кереметтілігі»
1. Олар – келешек өмірдің адамдары еді және олар өздеріне пайда әкелетін жақсы істерге назар аударды; олардың бұл дүниеде жоғары мақсаттары болмады және олар Алланың разылығын алуға ең көп ықтималдылық беретін істерді жасауға мүмкіндігінше көп уақыт бөлгісі келді.
2. Араб тілі оларға бізге қарағанда интуитивтірек болды; сондықтан олар Құранның керемет табиғатын күрделі түсіндірмелерге жүгінбей-ақ түсіне алатын еді. Оларда кереметті сезуге жеткілікті әдеби талғам болды және арабтардың оған тең келетін ештеңе жасай алмауы баршаға белгілі болғандықтан, анық нәрсені толықтай түсіндірудің қажеттілігін көрмеді.
-Ал-Замашхари, «Кавсар сүресінің кереметтілігі»
👍7❤1
عقوق الوالدين يمحوه الاستغفار.. وعقوق الأستاذ لا يمحوه شيء.
...
إمام وقته.. أبو سهل الصعلوكي (ت٣٦٩هـ)
...
كتائب أعلام الأخيار من فقهاء مذهب النعمان المختار
Ата-анаға деген құрметсіздік (күнәсі) кешірім тілеумен (истиғфармен) жуылып кетер... Ал ұстазға жасалған құрметсіздікті ештеңе өшіре алмайды
Әбу Сәһл әс-Суғлұқи (хижра жыл санауы бойынша 369 жылы қайтқан) Кәтәйбу әғләмил-ахйар мин фуқаһаи мәзһәби ән-Нұғман әл-Мұхтар
...
إمام وقته.. أبو سهل الصعلوكي (ت٣٦٩هـ)
...
كتائب أعلام الأخيار من فقهاء مذهب النعمان المختار
Ата-анаға деген құрметсіздік (күнәсі) кешірім тілеумен (истиғфармен) жуылып кетер... Ал ұстазға жасалған құрметсіздікті ештеңе өшіре алмайды
Әбу Сәһл әс-Суғлұқи (хижра жыл санауы бойынша 369 жылы қайтқан) Кәтәйбу әғләмил-ахйар мин фуқаһаи мәзһәби ән-Нұғман әл-Мұхтар
❤5
Исламдық білім саласының құлдырауының себептерінің бірі ретінде шейх Ибн Әшур ғылыми салада ақыл-ойдың сыни тұрғыдан қолданылуының тоқтағанын және оның түпкілікті түрде мақұлданып қалмағанын көрсетеді. Ал бастапқыда білімнің мақсаты адамды талдауға, жаңа тұжырымдар, ойлар мен идеялар қалыптастыруға, оларға дәлелді негіздеме беру және жарыққа шығаруға қабілетті деңгейге жеткізу болды, ал сыни ойлауды қалыптастырмай және қолданбай бұл мүмкін емес.
Сондықтан Ибн Әшурдың атап өтуінше, соңғы кездерде фықһ ғылымын зерттеу кезінде де белгілі бір мәселе бойынша бір-біріне қайшы екі пікір кездескенде, білімді адамдар қайсысының негіздірек және салмақтырақ екенін анықтай алмады. Олар өздерін мұндай талдаудан шектеп, тек «бұл былай деді, ал бұл былай деді» деп цитаталарға ғана шектелді.
Сондықтан Ибн Әшурдың атап өтуінше, соңғы кездерде фықһ ғылымын зерттеу кезінде де белгілі бір мәселе бойынша бір-біріне қайшы екі пікір кездескенде, білімді адамдар қайсысының негіздірек және салмақтырақ екенін анықтай алмады. Олар өздерін мұндай талдаудан шектеп, тек «бұл былай деді, ал бұл былай деді» деп цитаталарға ғана шектелді.
❤6
Имам Бухаридің (Алла оны рақымына алсын) ілім сапары.
Құжатта аталған қалаларға сүйене отырып, оның сапарларының әр кезеңіне арналған болжамды қашықтықтар:
1-кезең — Алғашқы оқу жылдары (һижра 194-204 жж.): Бұхара → Бикенд (~32 км барып-қайту)
2-кезең — Алғашқы қажылық (210 ж.һ.): Бұхара → Меру → Нишапур → Рей → Бағдат → Куфа → Мекке (~5 633 км)
3-кезең — Орталық аймақтардағы саяхат (210-224 ж.һ.): Мекке → Басра → Бағдат → Куфа → Уасит → Мекке → Мәдина → Кайсария → Хомс → Дамаск → Мысыр → Хиджазға қайту → Мысыр → Палестина → Ирак (~9 656 км)
4-кезең — Шығысқа оралу (224 ж.һ.): Ирак → Нишапур → Бұхара (~4 023 км)
5-кезең — Мауереннахрдағы саяхаттары (227-241 ж.һ.): Бұхара → Балх → Термез → Самарқанд → Хорезм → Нишапур → Бұхара (~4 828 км)
6-кезең — Батысқа жасалған екінші саяхат (243-250 ж.һ.): Бұхара → Рей → Басра → Бағдат → Рей (~7 242 км)
7-кезең — Қайту (253 ж.һ.): Рей → Нишапур → Меру → Бұхара → Насаф → Хартанк (~3 219 км)
Жалпы шамамен: ~34 600 км — бұл қашықтықтың бәрі алты онжылдық бойы жаяу, атпен, түйемен немесе қайықпен жүріп өтілген.
Оның жазбаға түспеген сапарларын ескерсек, Имам Бұхари жүріп өткен қашықтық Жер шарының шеңберіне (шамамен 40 075 км) жақын болуы немесе тіпті одан асып түсуі әбден мүмкін!
Құжатта аталған қалаларға сүйене отырып, оның сапарларының әр кезеңіне арналған болжамды қашықтықтар:
1-кезең — Алғашқы оқу жылдары (һижра 194-204 жж.): Бұхара → Бикенд (~32 км барып-қайту)
2-кезең — Алғашқы қажылық (210 ж.һ.): Бұхара → Меру → Нишапур → Рей → Бағдат → Куфа → Мекке (~5 633 км)
3-кезең — Орталық аймақтардағы саяхат (210-224 ж.һ.): Мекке → Басра → Бағдат → Куфа → Уасит → Мекке → Мәдина → Кайсария → Хомс → Дамаск → Мысыр → Хиджазға қайту → Мысыр → Палестина → Ирак (~9 656 км)
4-кезең — Шығысқа оралу (224 ж.һ.): Ирак → Нишапур → Бұхара (~4 023 км)
5-кезең — Мауереннахрдағы саяхаттары (227-241 ж.һ.): Бұхара → Балх → Термез → Самарқанд → Хорезм → Нишапур → Бұхара (~4 828 км)
6-кезең — Батысқа жасалған екінші саяхат (243-250 ж.һ.): Бұхара → Рей → Басра → Бағдат → Рей (~7 242 км)
7-кезең — Қайту (253 ж.һ.): Рей → Нишапур → Меру → Бұхара → Насаф → Хартанк (~3 219 км)
Жалпы шамамен: ~34 600 км — бұл қашықтықтың бәрі алты онжылдық бойы жаяу, атпен, түйемен немесе қайықпен жүріп өтілген.
Оның жазбаға түспеген сапарларын ескерсек, Имам Бұхари жүріп өткен қашықтық Жер шарының шеңберіне (шамамен 40 075 км) жақын болуы немесе тіпті одан асып түсуі әбден мүмкін!
👍4❤1
«Сахих Муслим» жинағының бізге жеткен ең көне қолжазбасы, онда хижра жыл санауы бойынша 486 жылғы оқылым сертификаты (сәмәъ) бар. Жақында Канада ғалымдары оның факсимилесін (түпнұсқаның дәлме-дәл көшірмесін) жарыққа шығарды.
Біраз ғұламалар басынан соңына дейін оқып, «Амира» басылымымен салыстырды. Қолмен көшірілгеніне мың жылға жуық уақыт өтсе де, хадис қолжазбасының осыншалықты өзгеріссіз, тұрақты сақталуы мені таңғалдырады.
Біраз ғұламалар басынан соңына дейін оқып, «Амира» басылымымен салыстырды. Қолмен көшірілгеніне мың жылға жуық уақыт өтсе де, хадис қолжазбасының осыншалықты өзгеріссіз, тұрақты сақталуы мені таңғалдырады.
❤10🔥2
Ибн Хаджар хадистанушыларды үш негізгі топқа бөлуге бейім екенін атап өткен:
жеткізу тізбегінің (иснад) техникалық егжей-тегжейлеріне ғана басымдық беретіндер;
хадистерге фиқһ пен шариғи мағына тұрғысынан ерекше көңіл бөліп қарайтындар;
иснадқа қатаң талдау жасау мен терең құқықтық түсінікті ұштастыра білген, екі саланы да толық меңгерген аз ғана топ (мысалы, әт-Тахауи, әл-Байхақи және кейінірек өмір сүрген әл-Ирақи).
жеткізу тізбегінің (иснад) техникалық егжей-тегжейлеріне ғана басымдық беретіндер;
хадистерге фиқһ пен шариғи мағына тұрғысынан ерекше көңіл бөліп қарайтындар;
иснадқа қатаң талдау жасау мен терең құқықтық түсінікті ұштастыра білген, екі саланы да толық меңгерген аз ғана топ (мысалы, әт-Тахауи, әл-Байхақи және кейінірек өмір сүрген әл-Ирақи).
👍5❤1