Ыңғайлы уақыт ✅

من انتظر الوقت المناسب ظل في الانتظار.

©️د.محمد أبو موسی حفظه الله

Кім ыңғайлы уақытты күтсе, сол қалпы күтіп қала бермек.

©️Д.Мұхаммед Әбу Муса (Алла жар болсын)

2025 жылдан 2026 жылға аяқ бастық. Осы апта бойы осы жылда істеймін деген дүниелердің тізімін реттеп шық. Ойланып, толғанып жоспар құр.

Түсінікті болу үшін мысал:
1)20 кітап оқу
2)Ағылшын В1 деңгейін бітіру
3)10 жаңа дос табу
4)Шетелге оқуға түсу
5)Миллион тг табу
6)………………………….

الإنسان يبدأ والله ينجز.

- مثل حبشي

Адам бастайды, ал Құдай аяқтайды.

- Эфиопия мақалы

Осы жылы істеймін деген 10-20 аралығындағы мақсаттарды жаз. Келесі аптадан бастап іске кіріс. Жазуға мүмкіндік берген Құдай, орындауға да мүмкіндік береді.

Сәттілік!

#Жоспар

Ғылым мен Дін ✅

إن العلم الحق لم يكن أبداً مناقضاً للدين، بل إنه دال عليه ومؤكد لمعناه. وإنما نصف العلم هو الذي يوقع العقل في الشبهة والشك.

- مصطفى محمود (فيلسوف وطبيب وكاتب مصري)

Шынайы білім ешқашан дінге қайшы келген емес, керісінше, дінге нұсқап, оның мағынасын бекітеді. Ақыл-ойды күмән мен белгісіздікке жетелейтін толық алынбаған шекі білім ғана.

- Мұстафа Махмуд (Мысырлық дәрігер, жазушы, ойшыл)

مردم فارسى مى گویند:

نيم ملا خطر جان،
نيم طبيب خطر تن.

Парсылар айтады:

Дүмше молда жанға зиян,
Дүмше дәрігер тәнге зиян.


П.С: Дінсіз өміру сүру бір қарағанда адамға бақыт сыйлайды. Десекте, ол бақыттың алқымға соңғы дем келгенге дейін жалғасатыны өкінішті. Атеист, деист, агностик болу бір пәсе, мұсылман болу әсте-әсте.

#Дін

إن التخصص هو أن يبني الإنسان معرفة مدققة في موضوع ما ، مكتفيا بالمعرفة العامة في باقي الموضوعات.

- د. عبد الكريم بكار حفظه الله

Мамандық – адамның басқа пәндер бойынша жалпы біліммен шектеліп, белгілі бір пән бойынша жан-жақты, егжей-тегжейлі білімін қалыптастыруы.

- Д. Абдулкәрім Баккар (Алла жар болсын)

#Мамандық

الفلاسفة المسلمين:

١. الكندي فيلسوف العرب
٢. الفارابي المعلم الثاني
٣. ابن سينا الشيخ الرئيس
٤. الغزالي حجة الإسلام
٥. ابن باجّة فيلسوف العزلة
٦. ابن طفيل حي بن يقظان
٧. ابن رشد الشارح الأكبر
٨. الرازي إمام المتكلمين
٩. السهروردي شيخ الإشراق
١٠. ملا صدرا الحكمة المتعالية

Мүйізі қарағайдай мұсылман философтары:

1. әл-Кинди (Араб философы)
2. әл-Фараби (Екінші мұғәлім)
3. ибн Сина (әш-Шейх әр-Роис)
4. әл-Ғазали (Хужжату әл-Ислам)
5. ибн Бажжаһ (Оқшаулану философы)
6. ибн Туфәйл (Хайи ибн Яқзон)
7. ибн Рушд (әш-Шарих әл-Әкбар)
8. әр-Рази (Имаму әл-Мүтәкәлләмин)
9. әс-Сәһрәуәрдий (Шейху әл-Ишроқ)
10. Мулла Садро (әл-Хикмәту әл-Мутәғалия)

#Философия

المزاح سنّة، لكن الشأن فيمن يحسنه، ويضعه مواضعه، ويرعى دقائق الأدب في كلامه!

سفيان بن عيينة.

Әзіл – сүннет, бірақ мәселе оны орнымен жасап, қай жерде қалай айту керегін білетін, сөзінде әдептің нәзік қырларын сақтай алатын адамда.

Суфиян ибн ʿУяйна.

العلم أشرف المقامات وأعلى الدرجات.

اتفق المحققون على أن العلم لذاته شريف.

- فخر الدين الرازي رحمه الله

Білім - орындардың ең шарапаттысы және дәрежелердің ең жоғарғысы.

Ғұламалар білімнің өз алдына шарапатты екендігіне бір ауыздан келіскен.

- Фахруддин әр-Рази (Алла оны рақымына бөлесін)

#Білім

БАС ҚАЗЫ (ҚАЗИ ӘЛ-ҚҰДАТ) ӘЛ-ДАМАҒАНИ ӘЛ-КӘБИР (Ө. 478 ж.)
Шейх имам әл-Құдури мен имам әс-Саймаридің шәкірті, сондай-ақ келесі буынның көптеген ұлы ғұламаларының ұстазы болған. Оның жоғары діни мәртебесі мен айбынды тұлғасына қарап, оның ілім мәжілістерін өте қызықты әрі тартымды өткізетін адам болғанын есту біршама таңқаларлық жайт!
«Ол сырт келбеті келіскен, діндарлығымен, білімімен, парасатымен, сабырлылығымен, жомарттығымен және көркем мінезімен ерекшеленетін тұлға еді. Ол жасырын түрде садақа беруімен танымал болды және білім мәселелерінде өте әділ еді. Өз сабақтарында Шейх Әбу Исхақ әш-Ширази секілді қызықты хикаялар мен әзілдерді де қосып отыратын. Олар бас қосқан кезде, мәжілістері өте көңілді өтетін. Сонымен қатар, оның өз заманындағы Қазы Әбу Юсуфқа тең келетін үлкен айбыны мен беделі болғанын атап өтуім керек. Оның ұрпақтарынан да көптеген ғұламалар мен қазылар шықты».
— әл-Лакнауидің «әл-Фауаид әл-Баһия» еңбегінен, Әбу әт-Таййиб бойынша.

تعليمُ العلمِ لأهلِ الشرِّ كبيعِ السيفِ لقاطِعِ الطريقِ.

- الإمام الغزالي رحمه الله

Жаман адамға білім үйрету жол барымтаушыға қылыш сатумен бірдей.

- Имам әл-Ғазали (Алла оны рақымына бөлесін)

Әбу Наср әл-Фараби (Алла оны рақымына бөлесін) бүй дейді: Тәрбиесіз берілген білім - адамзаттың қас жауы.

لا آفة على العلوم وأهلها أضر من الدخلاء فيها وهم من غير أهلها، فإنهم يجهلون ويظنون أنهم يعلمون، ويفسدون ويظنون أنهم يصلحون.

ابن حزم الأندلسي رحمه الله

Ғылымға және ғылым иелеріне ғылымнан болмаған ғалымсымақтардан асқан қасірет жоқ, өйткені олар надан десекте білемін деп ойлайды, бүлдіреді және дұрыстап жүрмін деп ойлайды.

- ибн Хазм әл-Андалуси (Алла оны рақымына бөлесін)

#Білім

Дін және ақыл ✅

إنَّ الناس ينبغي أن يكونوا مقيدين بأحد قيدين: إما بقيد الشرع وإما بقيد العقل، ليتم نظام العالم، ألا ترى أن المحلول من القيدين جميعا لا يطاق حمل ما يرتكبه من الفساد ويختل نظام أحوال العالم بسبب المنحل عن القيدين.

©️ابن سينا رحمه الله

سر القدر 📚

Әлем бір жүйеде болуы үшін адамдар екі шектеудің бірімен шектелген болуы керек: 1)Құдай заңының шектеулері, 2)ақылдың шектеулері.
Екі шектеуден ада болған адам істеген бұзақылығын көтеру мүмкін емес және екі шектеуден тыс адамның кесірінен әлемнің тәртібі бұзылатынын көрмейсің бе?

©️ибн Сина (Алла оны рақымына бөлесін)

Тағдыр сыры📚

СТАНДАРТТАР, ҮКІМДЕР ЖӘНЕ ҒАЛЫМДАР
Әбділ-Хай әл-Ләкнәуи (ө. 1304 ж.) өзінің «Таражим» еңбегінде Мұхаммед ибн Шужа әл-Салжи (ө. 267 ж.) туралы талқылай отырып, маңызды бір мәселеге тоқталады. Хадис ғалымдарының пікірлерін жеткізгеннен кейін, ол: «оның кемел тұлғалардың қатарынан болғанына қарамастан», хадисшілердің пайымдауынша ол әлсіз жеткізуші (рауи) екенін айтып, барлығын қорытындылайды.
Хадис ғалымдарының өз ғылымына қатысты өзгелерге баға беретін белгілі бір стандарттары бар, бірақ бұл жалғыз үкім критерийі емес. Тіпті, егер қарастырылып отырған ғалым нақты сол саламен айналыспаған болса, бұл бағалау пайдасыз болуы да мүмкін. (Мәселен, Асымнан қырағат жеткізген әйгілі Хафс ибн Сүлеймен де хадис ілімінде сенімсіз жеткізуші деп есептелген!)
Сондықтан хадис ғалымдарының «жарх және тағдил» (сынау және мақтау) әдістемесін абсолютті алтын критерий ретінде қолдануда абай болуымыз керек. Бұл әдіс, әрине, өте пайдалы, бірақ орынсыз қолданылса, пайдадан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Бұл жағдайда аталған стандартпен ғана үкім шығару — Ханафи мәзһабының әйгілі имамын сенімсіз деп тануға алып келеді.

ДҰРЫС ФИҚҺ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘСІЛДЕР (ХИӘЛ)
Тарих бойында және құқықтық қолданыста дұрыс тұжырымдалған фиқһ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін жиі құқықтық тәсілдерді (хилә) қолданған. Белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, бұл әдіс құжатталған әрі (ғалымдар арасында) қабылданған болатын. Алайда, осы қағидалы тәсілді «нәтижесі бәрібір бірдей» деген желеумен шариғатты мүлдем елемеушілікпен шатастыру — бұл діни жанашырлықтың жоқтығының, сондай-ақ адасушылық пен нашар фиқһтың белгісі. Мұндай сөздерді, әдетте, фиқһ пен Сүннеттен хабары жоқ адамдар айтады және олар үшін ең «қасиетті» қағида — «бәрібір соңғы нәтиже бірдей ғой» дегенге келіп тіреледі.
Шын мәнінде, неке мен зинаның арасында бірнеше ауыз сөзден (келісімнен) басқа айырмашылық жоқ десе де болады (бірақ ол сөздер бәрін өзгертеді). Діни жанашырлық «нәтижеге» ғана баса назар аударумен емес, құқық мамандары (фуқаһалар) белгілеп берген Сүннетке адал ілесумен көрінеді. Халықтың мұқтаждықтары маңызды, сондықтан фуқаһалар мүфтидің қалай әрекет етуі керектігін түсіндіретін тұтас бір ғылыми жанрды (тәсілдерді) қалыптастырған.

ШАҒБАН: ДӘН СЕБЕТІН УАҚЫТ
Өткен Рамазан айының келіп-кеткені кеше ғана сияқты еді, міне, Шағбан айының кіруімен қасиетті маусым тағы да табалдырығымыздан аттады. Алла Тағала бізді Рамазан айына аман-есен жеткізсін! Жәннаттың хош иісі оның қақпасының сыртынан-ақ сезілетіні секілді, Раббымыздың мейірім самалы да бұл ай басталмай тұрып-ақ сезіле бастайды.
Шағбан айы — Рамазанға нық қадаммен кіру үшін «дән себетін ай» деп сипатталған. Дайындықты бастаңыз және осы айдың он бесінші түнін (Бәраат түнін) назардан тыс қалдырмаңыз. Алла Тағала бізге шабыт беріп, тура жолға бастасын. Әмин.

Ханафи усулындағы Насафидің «Манарының» ықшамдалған нұсқалары

Хафиз әд-Дин ән-Насафидің (қ.б. 710) «Манар» еңбегі Баздауидің (қ.б. 482) «әл-Усул» кітабының өте сәтті ықшамдалған нұсқасы болды. Бұл еңбек өз кезегінде көптеген ықшамдамаларға негіз болды; олардың бірқатары дербес маңызды шығармаларға айналып, түсіндірмелер (шархтар) жазылды. Танымал ықшамдамалардың кейбірі төменде келтіріледі:

[1] Зубдат әл-манар
Имам ән-Насафидің «Манардың» өз қолымен жасаған ықшамдамасы және әйгілі «Мухтасар әл-манардың» бастауы.

[2] Қудс әл-әсрар
Насыр әд-Дин әл-Қунауидің (қ.б. 764) ықшамдамасы. Бұл еңбекке автордың өзі жазған «әл-Мәкки әл-мухтар» атты түсіндірме бар.

[3] Самт әл-вусул
Хасан Кәфи әл-Ақхисаридің (қ.б. 1015) ықшамдамасы. Бұл нұсқа Садр аш-Шариғаның «Танқих» еңбегін негізге ала отырып, «Манарды» одан әрі жетілдіреді.

[4] Ғусун әл-усул
Хадир б. Мұхаммад әл-Амасидің (қ.б. 1100) ықшамдамасы. Бұл еңбекке де автордың өзі түсіндірме жазған.

[5] Рисалат әл-Аллама Қасым
әл-Қасым б. Қутлубуға жазған «Манардың» ықшамдамасы. Оған Ахмад б. ʿӘли әл-Манинидің (қ.б. 1172) түсіндірмесі бар.

Ханафи усуліндегі Насафидің «Манарының» фиқһтық тізбегі

Хафиз ад-Дин ан-Насафидің (қ. 710 һ.) Манары Баздауидің (қ. 482 һ.) әл-Усул еңбегінің ықшамдалған нұсқасы ретінде ерекше табысқа жетіп, дербес шығарма ретінде де беделге ие болды. Төменде оның фиқһ пен усул іліміндегі ілім тізбегі (иснад) Баздауиге дейін көрсетіледі:

[1] Хафиз ад-Дин ан-Насафи (қ. 710)

[2] Хамид ад-Дин ад-Дарир (қ. 666)

[3] Шамс әл-Аимма әл-Кардарий (қ. 642)

[4] Бурхан ад-Дин әл-Марғинани (қ. 593)

[5] Наджм ад-Дин ан-Насафи (қ. 537)

[6] Фахр әл-Ислам әл-Баздауи (қ. 482)

Қади ханның (қ. 592) Жамал әд-Дин әл-Хасириге берген ижазасы

Алланың рақымы мен кешіріміне мұқтаж, Оның нығметі мен игілігіне шүкір етуші —
әл-Хасан ибн Мансур әл-Өзженди (Қади хан) былай дейді:

Ислам ғұламалары мен алдыңғы буын беделді имамдар тарапынан фиқһ қағидаларын (қавәʿид әл-фиқһ) бекітуге, үкімдерді баян етуге және халал мен харамды айыруға қатысты жазылған көптеген кітаптар маған оқылып берілді.

Олардың ішінде Мұхаммад аш-Шайбани арқылы Әбу Юсуфтан, ал ол Әбу Ханифадан риуаят еткен еңбектер де бар еді. Мәселен:
әл-Мабсут және әл-Жамиғ әс-Сағир.

Сондай-ақ Мұхаммадтың өзі жазған еңбектері де болды, атап айтқанда:
әл-Жамиғ әл-Кәбир, әс-Сияр әл-Кәбир, және әз-Зиядат.

Алла Тағала құрметті имамға, ұлы шейхқа, тақуа жанға — Жамал әд-Дин Зайн әл-Анам Махмуд ибн Ахмад ибн Абд әс-Саййидке — осы еңбектердің көп бөлігін оқып меңгеруді, олардың мәтіндік құрылымын толық игеруді әрі терең мән-мағынасын түсінуді нәсіп етті.

Осылайша ол пәтуа беру (ифта) мен ілім үйрету (дирая) дәрежесіне жетіп, абырой мен жетекшілік баспалдағына көтерілді. Алла Тағала оған берген нығметтерін баянды етсін әрі жәннатты тұрақ мекені қылсын.

Мен бұл жолдарды оның дұғасында мені де еске алар деген үмітпен жаздым. Өйткені Алла — сұраушылардың ең жақсысы әрі үміт артушылардың ең ардақтысы.

Усул әл-фиқһты практикалық ету (Ханафилер үшін): «әт-Тафсир әл-Мазһари»

Ислам ғылымдарын немесе кез келген басқа саланы оқып жүрген талапкерлер көбіне сыни ойлау қабілетін дамытуда қиындыққа тап болады. Исламдық ғылыми дәстүр бұл мәселені шешуге арналған бірқатар ғылымдарды ұсынады, олардың әрқайсысы ойлау мен талдаудың белгілі бір қырына бағытталған. Сол ғылымдардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — тіпті ең маңыздысы — усул әл-фиқһ. Өйткені ол түрлі ғылымдардағы дұрыс пайымдаудың негізі болып табылады.

Алайда үлкен мәселе — бұл ғылым көбіне практикалық қолданумен бірге оқытылмайды. Мұны практикалық бағытқа басымдық беретін еңбектерді оқу арқылы түзетуге болады (тіпті түзетілуі тиіс). Мысалы, Ибн Дақиқул-иидтің теңдессіз хадис түсіндірмелері осы тұрғыда ерекше пайдалы.

Дегенмен, ханафи мәзһабының шәкірттері басқа мәзһаб ғалымдарының еңбектеріне үйренуде кейде қиындық көреді, себебі ұсыну тәсілі мен терминологиясында айырмашылықтар бар. Әрине, байыпты талапкер үшін жумҳур ғалымдарының еңбектерін оқу — міндет (усул ілімін меңгергісі келген адам үшін бұл қажет). Соған қарамастан, мұндай дайындықсыз-ақ пайдалы болатын еңбектердің бірі — Қади Санаа’-уллаһ Панипати жазған «әт-Тафсир әл-Мазһари».

Бұл еңбек бірнеше қырымен құнды. Соның ішінде ең маңыздысы — кейбір Құран аяттарын, әсіресе фиқһ үкімдеріне қатысты аяттарды, усул тұрғысынан талдауы. Автор ахкам аяттарын түсіндіру барысында ханафи шәкірттеріне таныс терминологияны қолданады. Мысалы, «мафһум әл-мууафақа» немесе «қияс әуләуи/мусауи» деудің орнына «далалат ән-нәсс» терминін қолданады. Сондай-ақ тафсир барысында аяттардың ‘ибара, ишара, далала, иқтида мағыналық қырларын жиі атап өтеді.

Жумһур әдісімен толық білім алуға мүмкіндік болмаған бастапқы деңгейдегі талапкер үшін бұл еңбек — усул әл-фиқһты үйрену барысында Құраннан тікелей пайда алуға көмектесетін өте тиімді құрал.

ҒЫЛЫМ ТАЛАПКЕРІНІҢ РАМАЗАН АЙЫНДАҒЫ ХАЛІ

Мұсылмандардың имамдары Рамазан айы келген кезде хадис айту және ғылым мәжілістерін уақытша тоқтатып, Құран оқуға және құлшылықта барынша тырысуға ден қоятын.

Ибн Абдул-Барр رحمه الله былай деген:

Юнус ибн Язид былай айтты:
«Рамазан айы кірген кезде Ибн Шихаб тек Құран оқумен және адамдарды тамақтандырумен айналысатын. Ал әз-Зуһри адамдардың ең жомарттарының бірі еді. Оның жомарттығы туралы риуаяттар өте көп».

Ибн Ражаб رحمه الله былай деген:

«Әз-Зуһри Рамазан келген кезде: “Бұл ай — тек Құран оқу және адамдарды тамақтандыру айы”, — дейтін.

Ибн Абдул-Хакам былай айтқан: Рамазан айы кірген кезде Мәлик ибн Анас хадис оқуды және ғалымдармен мәжіліс құруды тоқтатып, бар назарын мұсхафтан Құран оқуға аударатын».

Абдур-Раззақ былай деген:

«Рамазан айы кірген кезде Суфиян әс-Саури барлық басқа істерді қойып, толықтай Құран оқуға кірісетін».

Сондықтан олар Рамазан айында бар күш-жігерін құлшылыққа жұмсап, игі істерде жарысатын. Өйткені бұл — жақсылықтардың маусымы.

ОРАЗА АЙТТЫҢ ШЫНАЙЫ ИІСІ

Ханафи ғалымы, шейх Әбу Бәкір ибн Мұхаммад әл-Мулла (Алла оны рақымына бөлесін) былай деген:

«Айттағы шынайы иіс — хош иіс сеуіп, өзіңді әтірлеу емес. Нағыз иіс — тәубе етіп, күнәға қайта оралмау.

Нағыз иіс — шындық пен тазалықты бойыңа сіңіру;
жүрегіңді сүйіспеншілік пен адалдыққа байлау;
даңқ пен риядан арылу;
тақуалық пен ұятты серік ету;
ғибадатпен көркейіп, дүниеге байланбау.»

“Құранды толық оқу арқылы Алланың разылығына жету жолы” кітабынан (وسيلة الرضوان بختم القرآن)

Шейх Абд әл-Фаттах Әбу Ғудда (қайтыс болған жылы — 1997) сүннет муаккаданы (бекітілген сүннетті) қалдыру күнә болып саналмайтыны туралы айтқан.

(Шейх Әбу Ғудданың Мулла Әли әл-Қаридің «Фатху Баб әл-‘Иная» еңбегіне жасаған басылымы, 14-бет)

Махмуд Шакир былай дейді:
Ақылды адам әр салаға араласпауы тиіс, және әр мәселе бойынша пікір айту міндетті емес. Тіпті пікірі болса да, оны міндетті түрде білдіру қажет емес, ал егер білдіруге шешім қабылдаса, оны әркімге айту міндетті емес.

Мағынасы мынада, даналық әр дауыс беру емес, қашан үнсіз қалу керектігін білу. Тәрбиелі ақыл өзін әр интеллектуалдық күреске тартуға жол бермейді және әр жерде өз орнын дәлелдеуді қажет етпейді.

Мұнда білімнің жетіспеушілігі емес, сананың молдығы бар. Саналық, ол: пікір білдіру абсолюттік ізгілік емес екенін түсінеді, және орынды айтылмаған сөз өзінің құндылығын жоғалтады. Кейде үнсіздік әлсіздік емес, ол саналы таңдау, ол сені шу мен ар-намысыңды сақтаудан құтқарады.

Ақылды адам сөзден бас тартады, себебі айтуға ештеңесі жоқ болғандықтан емес, керісінше, қашан айту керек екенін біледі... ал қашан үнсіздік мәнді.