Сахабалардың бір-бірін әдейі өтірік айтуға немесе қасақана жалғандыққа барды деп айыптағанына қатысты ешбір деректің кездеспеуі – олардың қауымдастығының шынайылығына айрықша күшті дәлел болып табылады. Бұл діни-уағыздық тұрғыдағы емес, керісінше мұндай құбылыстардың заңдылықтық (номикалық) табиғатына негізделген рационалды дәлел. Бізде сахабалардың бірін-бірі есту қабілетінің әлсіздігінен немесе жадтың кемшілігінен туындаған қателіктер үшін сынағаны жөнінде деректер бар. Сондай-ақ, олардың бір-бірінің түсіну деңгейін сынағаны да мәлім. Бұдан бөлек, саяси келіспеушіліктердің салдарынан өзара соғысқа барғандары да белгілі. Соған қарамастан, олардың бір-бірін өтірік айтуға айыптағаны жөнінде ешқандай дерек жоқ. Ал мұндай айыптаулар орын алған жағдайда, ол кез келген дау-таласта қарсы тарапқа айтарлықтай дәлелдік артықшылық берер еді.

#Хадис

Хадистерді көпшілік жиналыстарда жария түрде жеткізу тәжірибесінің қалыптасуы және хадис алу мақсатында шәкірттердің әртүрлі өңірлерге сапар шегуінің кең таралуы хадис ғалымдарын жаңа мәселелер мен жаңа әдістемелік қиындықтармен бетпе-бет қойды. Хадис жеткізушілердің саны күрт артты, ал олардың барлығы сыншы ғалымның өз ортасында танымал тұлғалар бола бермеді.

Осы тарихи жағдайға байланысты хадис жеткізушілерін сынға алу ісінде жаңа институционалдық қадамдар жасалды. Мәселен, Шу‘ба ибн әл-Хаджжаж (х. 160/ м. 777 ж. қ.б.) хадис жеткізушілерін ғылыми тұрғыдан бағалауға арналған ресми мәжілістерді енгізді. Бұл мәжілістердің мақсаты нақты хадистерді талдау ғана емес, ең алдымен жеткізушілердің өздерінің сенімділігін анықтау, сондай-ақ жеткізушілерді сынау мен бағалаудың методологиялық қағидаттарын қалыптастыру болды.

#Хадис

Осы кезеңнің басты сыншыларының бірі – Яһъя б. Мағин (қайтыс болған жылы 233/848) болды. Басқа да көптеген сыншылар болған, мысалы, Әли б. әл-Мадинî (қайтыс болған жылы 234/849), Ахмад б. Ханбал (қайтыс болған жылы 241/856), Исхақ б. Рахуия (қайтыс болған жылы 237/852), Әбу Бақр б. Әби Шәйбә (қайтыс болған жылы 235/850), Зухайр б. Харб (қайтыс болған жылы 234/849), алайда Ибн Мағин осы кезеңде орын алған эпистемологиялық өзгерістердің типтік мысалы ретінде қызмет етеді. Шындығында, осы тұлғалардың әрқайсысы жеке-жеке жан-жақты қарастырылуға лайық. Дегенмен, осы диссертация аясында Ибн Мағиннің сын процесінің тек үш негізгі аспектісіне назар аударылады.

#Хадис

Осы кезеңдегі ең маңызды жаңалық – айналымдағы жаңа мәтіндер (мутундар) үстіндегі қатаң бақылаудың енгізілуі болды. Хадистерді жинаудың алғашқы кезеңдерінде бұрын естімеген жаңа әрі сенімді хадистің пайда болуы таңғалатын жайт саналған жоқ. Алайда Ибн Мағин дәуіріне келгенде мұндай жаңалықтар күдік тудыра бастады. Хадис ілімі саласында сапарға шығу – ғылыми тәжірибенің негізгі элементіне айналды, ал бірнеше онжылдық ішінде пайғамбарлық хадистердің негізгі бөлігі кеңінен танымал болды. Әсіресе, сенімді деп бірауыздан мойындалған хадистер бұл топқа жатқызылды. Ибн Мағин сияқты сыншылар бұрын естімеген хадистердің пайда болуына ерекше сезімталдық танытты. Олардың хадис жинауға және сапарларға деген жүйелі көзқарасы жаңа мәтіндерге қатысты кез келген мәлімдемелерді мұқият тексеруге бағытталды.

#Хадис

قال سليمان بن عبد القوي الطوفي الحنبلي :

"اعلم أن أصحاب الرأي بحسب الاٍضافة هم كلُّ من تصرف في الأحكام بالرأي فيتناول جميع علماء الاٍسلام لأن كل واحد من المجتهدين لا يستغني في اجتهاده عن نظر ورأي ولو بتحقيق المناط وتنقيحه الذي لا نزاع في صحته"

Сүлеймен ибн Абдулқауи әт-Туфи әл-Ханбали айтты:
«Біліп қой: “рәй иелері” (пікір иелері) дегеніміз – үкімдерді рәй арқылы (ақылмен, пікірмен) шығарғандардың бәрі. Бұған Ислам ғалымдарының барлығы кіреді. Өйткені әрбір мужтаһид өзінің ижтиһадында көзқарас пен ой жүгіртуден бейтарап қала алмайды, тіпті (егер ол) тек Тахқиқ әл-манат немесе Танқих әл-манат болса да. Мұның дұрыстығына ешбір дау жоқ.»

Тахқиқ әл-манат (تحقيق المناط)
– үкімнің себебін нақтылап анықтау.
Мысалы, «мас қылатын нәрсе – харам» деген қағиданы қазіргі заман ішімдіктеріне қолданып, олардың мас қылатынын анықтау.

Танқих әл-манат (تنقيح المناط)
– үкімнің себебін артық нәрселерден тазартып, нақты себебін бөліп алу.
Мысалы, «шарап – харам, себебі ол жүзімнен жасалады» деген ойды дұрыстау: «жүзімнен жасалғаны үшін емес, мас қылатын болғаны үшін харам».

#фиқһ

Барлық мадақ пен шүкіршілік — Аллаға, Оның көмек пен нығмет беруіне шексіз алғыс айтамыз.
Одан біз тура жолға бастауды және өз жолында болуды тілейміз. Пайғамбарымыз Мұхаммедке (Алланың игілігі мен сәлемі болсын) және оның бүкіл әулетіне Алланың сәлемі мен берекесі болғай.
Бұл еңбек — логика іліміне арналған қысқаша трактат. Онда мен білім жолына жаңа қадам басқан адамға, басқа ғылымдарға кіріспестен бұрын, білуі қажет болған нәрселерді жинақтадым.
Мен бұл еңбекті Ұлы Алланың жәрдеміне сүйене отырып жаздым.Расында, Ол — игіліктер мен нығметтерді беруші.

Фахр әд-Дин әз-Зәйлағи (х. 743 / м. 1342 ж.) — фиқһ (ислам құқығы), араб тілі грамматикасы және мирас ілімінде (фараид) терең білімге ие болған әйгілі ханафи ғалымы. Ол Зәйлағ қаласынан (қазіргі Сомали аумағы) шыққан.

705 һижри жылы ол Мысырдың Каир қаласына қоныс аударып, онда ұстаздық етіп, пәтуа берумен және ғылыми еңбектер жазумен айналысты.

Оның ең белгілі еңбегі — «Тәбйин әл-Хақаиқ шәрх Кәнз әд-Дақаиқ», ханафи мәзһабының маңызды құқықтық еңбектерінің бірі болып саналады. Бұл кітап — әл-Насафидің «Кәнз әд-Дақаиқ» атты еңбегіне жазылған кең көлемді түсіндірме.

Бұл мәлімет әл-Ләкнауидің «әл-Фәваид әл-Бәһийя» атты еңбегінде де келтірілген

Ғалымның ахлақы (мінез-құлқы)

Ғалымда болуы тиіс он қасиет бар:
1. Алладан қорқу (әл-хошия) — жүректе Аллаға деген терең құрмет пен қорқыныш сезімін ұялату.
2. Шынайы насихат (ән-насиһа) — адамдарға ықыласпен, адал түрде пайдалы кеңес беру.
3. Мейірім (әш-шафақа) — жаратылғандарға жанашырлықпен қарау.
4. Кеңпейілділік, сабырлылық (әл-иҳтимал) — қиындық пен реніштерге төзе білу.
5. Сабыр (әс-сабр) — сынақтар мен қиындықтарда ұстамдылық таныту.
6. Кешірімшілдік (әл-хильм) — ашуға берілмей, байсалды болу.
7. Кішіпейілділік (әт-тауа́ду) — өз білімін көрсетіп мақтанбау, қарапайым болу.
8. Адамдардың дүниесіне көз салмау (әл-‘иффа ‘ан әмуа́л ән-нас) — халықтың мүлкі мен байлығына тәуелді болмау, олардың дүниесіне қызықпау.
9. Кітаппен өмір бойы шұғылдану (әд-дауа́м ‘алә н-назар фи әл-кутуб) — үнемі оқу, үйрену және білімін жетілдіру.
10. Барлық адамға ашық болу (қиллат әл-хижа́б) — қарапайым да, абыройлы да адамдарға есігін ашық ұстау, яғни баршаға қолжетімді болу.

Ғазнауи [қ. 593 ж.]

Захир әд-Дин әл-Марғинани («Сахиб әл-Хидаяның» ұстаздарының бірі) айтқан:

Надан — өлмей жатып өлі,
Ал ғалым — өлсе де мәңгі тірі.

Перевод матна Исагуджи на русский язык.

Перевод матна Исагуджи на русский язык. Прошу содействовать в распространение.

Если нашли ошибку, то прошу сообщить @theapologist23.

Планирую написать шарх Исагуджи в будущем. Сделайте дуаа. Буду признателен.

Қазақша аудармасы ин шәә Алла жақын уақытта шығады.

Использованные литературы:

1. Шарх Шейха Хамза Карамали на английском языке
2. Discerning Religious Truth by Sheikh Hamza Karamali
3. Логика Челпанова
4. Формальная логика
5. Русский перевод Исагуджи

Логикада әрбір аргументтің екі негізгі қасиеті бар: дұрыстық және шынайылық.

Дұрыстық (валидтілік) – аргументтің логикалық құрылымының дұрыс болуы. Егер қорытынды алғышарттардан логикалық түрде қажетті түрде шығып тұрса, онда ол дұрыс аргумент болып есептеледі.

Шынайылық (сенімділік) – аргументтің әрі дұрыс болуы, әрі оның алғышарттарының шындыққа сай келуі. Яғни, мұндай аргумент ақиқат білім береді.

Мысалы:
Егер қазір күндіз болса, онда таң атты.
Қазір күндіз.
Онда, күн атты.
Бұл мысалда аргумент әрі дұрыс, әрі шынайы.

Бірақ кейде аргумент логикалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, мазмұны жағынан шын болмауы мүмкін.
Мысалы:
Егер ғылым шынайы болса, онда дін бұрыс.
Ғылым шынайы.
Онда, дін бұрыс.
Бұл аргументтің құрылымы дұрыс, бірақ мазмұны шындыққа сай келмейді. Сондықтан ол дұрыс, бірақ шынайы емес аргумент болып табылады.

Логика іліміне пролегоменон

Дәстүрлі ислам ғылымдарының ғалымдары әдетте өздерінің оқу еңбектерін (оқулықтарын) сол ғылымға арналған пролегоменонмен — «муқаддима әл-‘ильм» деп аталатын ғылыми алғы сөзбен бастайды. Бұл алғы сөзде ғылымның анықтамасы беріледі, оны не үшін оқу қажет екені түсіндіріледі және оның зерттеу нысаны мен мәселелері анықталады. Мұндай кіріспе студентке алда не оқитынын ұғындырады, соның арқасында ол өз назарын сол ғылымды меңгеруге бағыттай алады.

Бұл алғы сөздің мазмұны мен құрылымы логиктердің адамдық таным теориясына негізделеді. Олар адамның білімді ой жүгірту мен тұжырым жасау арқылы алатынын айтады. Бұл үшін адам өз ойын сол білімге жеткізетін анықтамалар мен дәлелдерге бағыттай білуі керек. Сондықтан кез келген ғылымды үйренуден бұрын, біз оны аз да болса жалпы түрде елестете алуымыз қажет. Егер бізде мұндай алдын ала түсінік болмаса, ол ғылым біз үшін мүлде беймәлім болар еді, ал адам өз ойын беймәлім нәрсеге бағыттай алмайды.

1.1 Білім

Араб тіліндегі ʿилм (ілім) ұғымы келесі мағыналарды білдіруі мүмкін:

Қағидалар (қауāʿид) мен өлшемдер (дауа́бит): мысалы, логикадағы «әмбебап растаушы пікір жекеше растаушыға түрленеді» деген қағида немесе «тек – мәні әртүрлі көптеген заттарға жүктелетін універсал» деген өлшем.

Дағды (малака): бұл – аталған қағидаларды қолдану тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасатын қабілет. Мәселен, логикалық ережелерді қолдану тәжірибесі негізінде дамитын логикалық ойлау дағдысы.

Идрак (қабылдау, түйсіну).

Логиктер ʿилм терминін осы соңғы мағынада, яғни қабылдау (идрак) мағынасында қолданады.
Алайда олар зерттейтін білім – қабылдаудың ең кең түсінігі емес, оның айрықша бір түрі ғана.

Бұл қабылдау түрін анықтау үшін логиктер білімді (немесе қабылдауды) төрт деңгейлі жіктеу арқылы талдап, осы жіктеулер негізінде өздерінің зерттеу объектісі болып табылатын білім түрін айқындайды.
Аталған төрт жіктеу төменде баяндалады.

من قرأ القرآن لم يخرق
«Құран оқыған адам қартайғанда ақылынан айырылмайды.»

Имам Әбу Бәкр ибн Абид Дунья (рахимахулла) бұл риуаятты Имам Ша’бидің (рахимахулла) сөзі ретінде жеткізген.
Имам Ша’би (рахимахулла) былай деген:
«Кім Құранды жиі оқыса, қартайғанда әлсіреп, ақылын жоғалтпайды.»
(«әл-‘Умру уа-ш-Шайб», 79-бет)

#hadith@araaabiclan

Сұрақ:
Мен мына риуаяттың дәлелін іздеп жүрмін:
«Ілім – мүминнің жоғалған қазынасы. Оны кәпірдің қолынан болса да ал» – Біздің мырзамыз Әли (радияллаһу ‘әнһу).

Жауап:
Имам Ибн ‘Абдил Барр (рахимахуллаһ) бұл сөзді Біздің мырзамыз Әли (радияллаһу ‘әнһу)-дан иснадсыз келтірген.
Біздің мырзамыз Әли (радияллаһу ‘анҳу) былай деген:

«Ілім – мүминнің жоғалған мүлкі. Оны мүшріктердің қолынан болса да алыңдар. Даналықты кімнен естісеңдер де, оны менсінбей тастамаңдар.»

(جامع بيان العلم وفضله 621)

جامع بيان العلم وفضله
(٦٢١) – وروينا عن علي رحمه الله أنه قال في كلام له: العلم ضالة المؤمن فخذوه ولو من أيدي المشركين ولا يأنف أحدكم أن يأخذ الحكمة ممن سمعها منه

#hadith@araaabiclan

ХАЙР АД-ДИН АР-РАМЛИ ӘЛ-ХАНАФИДІҢ (х. 1081 ж. қ.) НАН ТАБУ ЖОЛЫ ТУРАЛЫ СИПАТТАМА

«Ол өз қолымен еккен жүзім бұталары мен жеміс ағаштарының өнімін жеп күн көретін. Ол өз қолымен әртүрлі мыңдаған жеміс ағаштарын отырғызған. Сондай-ақ ол өзі салған мүліктер мен жерлерді иеленді; әрі ол вакыфтардан немесе қайырымдылық қорларынан ешнәрсе алған емес.»

— Мұхаммад ибн Абд әл-Бақи әл-Ханбали әл-Бағли әд-Димашқи (х. 1126 ж. қ.) Машайхат Әби әл-Мәуәһиб әл-Ханбали еңбегінен

وَكانَ يَأْكُلُ مِن غِراسِ كُرُومِهِ وَما غَرَسَهُ فِيها بِيَدِهِ مِن أَشْجارِ الفَواكِهِ، غَرَسَ أُلوفًا مِنَ الأَشْجارِ المُختَلِفَةِ مِنَ الفَواكِهِ باشَرَ غَرْسَها بِيَدِهِ، وَحَصَّلَ أَمْلَاكًا وَعَقاراتٍ غالِبُها مِن بِنائِهِ، وَلَمْ يَتَعَرَّض مِنَ الأَوقافِ وَالجِهاتِ لِشَيءٍ
#fiqh@araaabiclan