Ғұламалар мұхтасар(ықшамдалған текст) мәтінді үш мақсатпен жазады:

“التهذيب”

Кейде автор тақырыптан ауытқып, кітаптың мақсатына қатысы жоқ мәселелерді қозғайды. Кейінгі ғұламалар кітаптың мақсатына сәйкес келетін мәселелерді қалдырып, кітапты ықшамдайды.

“ترسيخ العلم”

Ықшамдаушы (المختصِر) бір пәнді терең түсіну үшін, оның шыңына жеткен ғұламаларының кітаптарын ықшамдайды.

“التذكرة”

Ықшамдаушы пәннің маңызды аспектерін мәтін ретінді жазады және оны жаттайды.

روى الإمام البخاري رحمه الله في الأدب المفرد:

لا تكرم أخاك بما يشق عليه


Имам Бухари (Алла оған рахымын көрсетсін) Адабул муфрадта риуят қылады :

“Бауырыңды қиындыққа салып, құрмет көрсетпе”

Абдулла бин Имам Ахмад(241 ж.һ) айтады:

“Абу Зур’а (289 ж.һ) менің әкеме түсті. Ол болса талқыға түскенді қатты жақсы көретін.Осы турасында мен әкемді былай айтқанын естідім:
“Мен тек парыз оқыдым. Нәпіл намаздарды Абу Зур’амен дискуссияға түсу үшін тастадым”

Тарих Бағдад 10/327

قال عبد الفتاح أبو غدة رحمه الله:

"من أجل معرفة موضع قول الذهبي هذا في الميزان طالعت الميزان كله في أقل من عشرين يوماً"

Абдул-Фаттах Абу Ғұда (Алла рахымына алсын) айтады:

“Имам Захабидің осы сөзін табу үшін мен Мизан кітабын 20 күнде оқып шықтым”

الإسناد من الدين ٥١ص.


*Мизанул-‘итидал Имам Захабидің риджәл(риуаят қылушыларға критикалық баға беру) турасындағы 5 томдық кітабы.

Ассаламу алейкум. Аллаға шүкір аккаунтым қолыма түсті

Енді пайдалы посттар шығарып тұрамын ин шәә Алла

فلا بد في الكلام من أمرين معاً؛ هما : " التركيب" و "الإفادة المستقلة" فلو قلنا : "أقبل" فقط أو "فاز" فقط لم يكن هذا كلاماً؛ لأنه غير مركب.
ولو قلنا : أقبل صباحاً أو فاز في يوم الخميس لم يكن هذا كلاماً أيضاً؛ لأنه — على رغم تركيبه — غير مفيد فائدة يكتفي بها المتكلم أو السامع

"Кәләмда" екі компонент бір мезетте болу қажет:
1. Тәркиб (екі я көп сөзден құралу)
2. Мағына беру (сөйлемнен пайда алу)

Егер тек "أقبل" я тек "فاز" деп айтатын болсақ, онда бұл кәләм емес, себебі екі я одан көп сөздерді қамтымайды.

Ал أقبل صباحاً أو فاز في يوم الخميس кәләм бола алмайды — екі сөзді қамтып тұрса да — себебі айтушы я тыңдаушы пайда алып жатырған жоқ.

النحو الوافي 15-16

Бұл жерден түсінуге болады Кәләм екі тараптың біреуіне хабар беру қажет я естуші, я айтушы.

Әһлу Куфа және Әһлу Басра

Классикалық еңбектерде араб тіл білімінде «Куфалықтар» мен «Басралықтар» деген екі мектеп жайында көп айтылады. Кейбір зерттеушілер мұны нақты мәзһаб ретінде қабылдап, әрқайсысының өзіндік әдістемесі, қағидалары болған дейді.

Алайда басқа ғалымдардың пікірінше, шын мәнінде «Куфи мәзһабы» немесе «Басри мәзһабы» деген ресми түрде қалыптасқан тілдік мектептер болмаған. Бұл атаулар тек белгілі бір дәуірде Куфа мен Басрада өмір сүрген ғалымдардың көзқарастарын шартты түрде біріктіріп атаудан туған. Яғни, бұл — жүйелі мәзһаб емес, қайта ғалымдардың түрлі пікірлерін географиялық тұрғыдан топтастыру ғана.

Бір сөзбен айтқанда, «Куфи» және «Басри» деген атаулар – ғылыми-методологиялық мектеп емес, сол заманғы ғылыми орталықтардың, яғни әртүрлі қалаларда қалыптасқан ой-пікірлердің жиынтығы.

#грамматика

Батыстық сыншыл тәсілдерге бағытталған негізгі сындардың бірі – хадисті қабылдау дәстүрінде қолданылған «Манһаж ан-нақд» (сын тұрғысынан тексеру әдісі) ақылға қонымсыз деген тұжырым болды. Ал ислам ғалымдары, керісінше, бұл әдістің рационалды сипатын дәлелдеуге ұмтылды. Сондықтан дәстүрлі әдістің ақылилығын және танымдық тұтастығын айқындайтын талдауларға сұраныс зор.

Осы сұранысқа алғаш жауап берген ғалым – Шариф әл-‘Ауний, оның «әл-Усусус әл-‘Ақлийя» еңбегінде

Батыс хадис зерттеулерінің қалыптасуы XVIII–XIX ғасырларға тән құбылыс болып, екі негізгі себепке негізделді. Біріншісі – отаршылдық саясаттың ықпалы. Еуропалық державалар исламды зерттеуді өз отарларындағы мұсылман халықтарының дүниетанымын түсіну және оларды тиімді бақылау тетіктерін игеру құралы ретінде қарастырды. Екінші себеп – Библияға қатысты сыншыл зерттеу дәстүрінің ықпалы.

#хадис

Бұл картада Имам Бұхаридің шейхтары мен олардың географиялық орналасу аймақтары көрсетілген. Сондай-ақ, ол шейхтардың өз ұстаздары да қамтылған. Карта түрлі түстер арқылы кодталған, әрбір табақаға жеке түс берілген. Сонымен қатар, ұстаздар арасындағы иснадтық байланыстарды көрсету мүмкіндігі қарастырылған. Бұл байланыстар бейнеленгенде, риуаят саны да (ұсақ қаріппен) көрініс табады.

Карта «Сахих әл-Бұхари» кітабындағы ең көп таралған жадаттарға (риуаяттық тізбектерге) сәйкес реттелген: алдымен ұстаз бен оның ұстазының ең жиі кездесетін тізбегі беріледі, кейіннен келесі деңгейдегі жиілік ретімен орналасқан тізбектер көрсетіледі.

https://www.google.com/maps/d/u/0/viewer?mid=1hIT1p00WOOQpghNsNalWjRRk4zNtfeTI&ll=29.583956639816392%2C31.56640456908803&z=7

#Хадис

Хадис ғалымдары айналысқан және әлі күнге дейін жалғастырып келе жатқан сан алуан «ғылымдарды» негізінен үш кең санатқа бөлуге болады.

Бірінші санат – Пайғамбардың (صلى الله عليه وسلم) хадистерінің жеткізілуіне қатысты. Бұл сала хадистерді жинау, жинақтау, риуаят мәжілістеріне қатысу және сирек нұсқаларды іздеу сияқты істерді қамтиды.

Екінші санат – бұған қосымша, хадистердің Пайғамбарға (صلى الله عليه وسلم) телінуінің шынайылығын тексеруді мақсат тұтады. Бұл салада жеткізу тізбектері сынға алынып, олардың жасырын ақаулары (‘илал) зерттеледі, сондай-ақ риуаят жеткізушілердің сенімділігі жан-жақты қарастырылады.

Үшінші санат – хадистердің мазмұны мен мағынасына бағытталады. Бұл сала мәтіндерді түсіндіруді, оларды герменевтикалық* тұрғыда талдауды және өзара салыстыру арқылы мән-мағынасын ашуды қамтиды.

* Герменевтика – мәтіндерді түсіндіру және мән-мағынасын ашу ілімі.

#Хадис

Сахабалардың бір-бірін әдейі өтірік айтуға немесе қасақана жалғандыққа барды деп айыптағанына қатысты ешбір деректің кездеспеуі – олардың қауымдастығының шынайылығына айрықша күшті дәлел болып табылады. Бұл діни-уағыздық тұрғыдағы емес, керісінше мұндай құбылыстардың заңдылықтық (номикалық) табиғатына негізделген рационалды дәлел. Бізде сахабалардың бірін-бірі есту қабілетінің әлсіздігінен немесе жадтың кемшілігінен туындаған қателіктер үшін сынағаны жөнінде деректер бар. Сондай-ақ, олардың бір-бірінің түсіну деңгейін сынағаны да мәлім. Бұдан бөлек, саяси келіспеушіліктердің салдарынан өзара соғысқа барғандары да белгілі. Соған қарамастан, олардың бір-бірін өтірік айтуға айыптағаны жөнінде ешқандай дерек жоқ. Ал мұндай айыптаулар орын алған жағдайда, ол кез келген дау-таласта қарсы тарапқа айтарлықтай дәлелдік артықшылық берер еді.

#Хадис

Хадистерді көпшілік жиналыстарда жария түрде жеткізу тәжірибесінің қалыптасуы және хадис алу мақсатында шәкірттердің әртүрлі өңірлерге сапар шегуінің кең таралуы хадис ғалымдарын жаңа мәселелер мен жаңа әдістемелік қиындықтармен бетпе-бет қойды. Хадис жеткізушілердің саны күрт артты, ал олардың барлығы сыншы ғалымның өз ортасында танымал тұлғалар бола бермеді.

Осы тарихи жағдайға байланысты хадис жеткізушілерін сынға алу ісінде жаңа институционалдық қадамдар жасалды. Мәселен, Шу‘ба ибн әл-Хаджжаж (х. 160/ м. 777 ж. қ.б.) хадис жеткізушілерін ғылыми тұрғыдан бағалауға арналған ресми мәжілістерді енгізді. Бұл мәжілістердің мақсаты нақты хадистерді талдау ғана емес, ең алдымен жеткізушілердің өздерінің сенімділігін анықтау, сондай-ақ жеткізушілерді сынау мен бағалаудың методологиялық қағидаттарын қалыптастыру болды.

#Хадис

Осы кезеңнің басты сыншыларының бірі – Яһъя б. Мағин (қайтыс болған жылы 233/848) болды. Басқа да көптеген сыншылар болған, мысалы, Әли б. әл-Мадинî (қайтыс болған жылы 234/849), Ахмад б. Ханбал (қайтыс болған жылы 241/856), Исхақ б. Рахуия (қайтыс болған жылы 237/852), Әбу Бақр б. Әби Шәйбә (қайтыс болған жылы 235/850), Зухайр б. Харб (қайтыс болған жылы 234/849), алайда Ибн Мағин осы кезеңде орын алған эпистемологиялық өзгерістердің типтік мысалы ретінде қызмет етеді. Шындығында, осы тұлғалардың әрқайсысы жеке-жеке жан-жақты қарастырылуға лайық. Дегенмен, осы диссертация аясында Ибн Мағиннің сын процесінің тек үш негізгі аспектісіне назар аударылады.

#Хадис

Осы кезеңдегі ең маңызды жаңалық – айналымдағы жаңа мәтіндер (мутундар) үстіндегі қатаң бақылаудың енгізілуі болды. Хадистерді жинаудың алғашқы кезеңдерінде бұрын естімеген жаңа әрі сенімді хадистің пайда болуы таңғалатын жайт саналған жоқ. Алайда Ибн Мағин дәуіріне келгенде мұндай жаңалықтар күдік тудыра бастады. Хадис ілімі саласында сапарға шығу – ғылыми тәжірибенің негізгі элементіне айналды, ал бірнеше онжылдық ішінде пайғамбарлық хадистердің негізгі бөлігі кеңінен танымал болды. Әсіресе, сенімді деп бірауыздан мойындалған хадистер бұл топқа жатқызылды. Ибн Мағин сияқты сыншылар бұрын естімеген хадистердің пайда болуына ерекше сезімталдық танытты. Олардың хадис жинауға және сапарларға деген жүйелі көзқарасы жаңа мәтіндерге қатысты кез келген мәлімдемелерді мұқият тексеруге бағытталды.

#Хадис

قال سليمان بن عبد القوي الطوفي الحنبلي :

"اعلم أن أصحاب الرأي بحسب الاٍضافة هم كلُّ من تصرف في الأحكام بالرأي فيتناول جميع علماء الاٍسلام لأن كل واحد من المجتهدين لا يستغني في اجتهاده عن نظر ورأي ولو بتحقيق المناط وتنقيحه الذي لا نزاع في صحته"

Сүлеймен ибн Абдулқауи әт-Туфи әл-Ханбали айтты:
«Біліп қой: “рәй иелері” (пікір иелері) дегеніміз – үкімдерді рәй арқылы (ақылмен, пікірмен) шығарғандардың бәрі. Бұған Ислам ғалымдарының барлығы кіреді. Өйткені әрбір мужтаһид өзінің ижтиһадында көзқарас пен ой жүгіртуден бейтарап қала алмайды, тіпті (егер ол) тек Тахқиқ әл-манат немесе Танқих әл-манат болса да. Мұның дұрыстығына ешбір дау жоқ.»

Тахқиқ әл-манат (تحقيق المناط)
– үкімнің себебін нақтылап анықтау.
Мысалы, «мас қылатын нәрсе – харам» деген қағиданы қазіргі заман ішімдіктеріне қолданып, олардың мас қылатынын анықтау.

Танқих әл-манат (تنقيح المناط)
– үкімнің себебін артық нәрселерден тазартып, нақты себебін бөліп алу.
Мысалы, «шарап – харам, себебі ол жүзімнен жасалады» деген ойды дұрыстау: «жүзімнен жасалғаны үшін емес, мас қылатын болғаны үшін харам».

#фиқһ

Барлық мадақ пен шүкіршілік — Аллаға, Оның көмек пен нығмет беруіне шексіз алғыс айтамыз.
Одан біз тура жолға бастауды және өз жолында болуды тілейміз. Пайғамбарымыз Мұхаммедке (Алланың игілігі мен сәлемі болсын) және оның бүкіл әулетіне Алланың сәлемі мен берекесі болғай.
Бұл еңбек — логика іліміне арналған қысқаша трактат. Онда мен білім жолына жаңа қадам басқан адамға, басқа ғылымдарға кіріспестен бұрын, білуі қажет болған нәрселерді жинақтадым.
Мен бұл еңбекті Ұлы Алланың жәрдеміне сүйене отырып жаздым.Расында, Ол — игіліктер мен нығметтерді беруші.

Фахр әд-Дин әз-Зәйлағи (х. 743 / м. 1342 ж.) — фиқһ (ислам құқығы), араб тілі грамматикасы және мирас ілімінде (фараид) терең білімге ие болған әйгілі ханафи ғалымы. Ол Зәйлағ қаласынан (қазіргі Сомали аумағы) шыққан.

705 һижри жылы ол Мысырдың Каир қаласына қоныс аударып, онда ұстаздық етіп, пәтуа берумен және ғылыми еңбектер жазумен айналысты.

Оның ең белгілі еңбегі — «Тәбйин әл-Хақаиқ шәрх Кәнз әд-Дақаиқ», ханафи мәзһабының маңызды құқықтық еңбектерінің бірі болып саналады. Бұл кітап — әл-Насафидің «Кәнз әд-Дақаиқ» атты еңбегіне жазылған кең көлемді түсіндірме.

Бұл мәлімет әл-Ләкнауидің «әл-Фәваид әл-Бәһийя» атты еңбегінде де келтірілген

Ғалымның ахлақы (мінез-құлқы)

Ғалымда болуы тиіс он қасиет бар:
1. Алладан қорқу (әл-хошия) — жүректе Аллаға деген терең құрмет пен қорқыныш сезімін ұялату.
2. Шынайы насихат (ән-насиһа) — адамдарға ықыласпен, адал түрде пайдалы кеңес беру.
3. Мейірім (әш-шафақа) — жаратылғандарға жанашырлықпен қарау.
4. Кеңпейілділік, сабырлылық (әл-иҳтимал) — қиындық пен реніштерге төзе білу.
5. Сабыр (әс-сабр) — сынақтар мен қиындықтарда ұстамдылық таныту.
6. Кешірімшілдік (әл-хильм) — ашуға берілмей, байсалды болу.
7. Кішіпейілділік (әт-тауа́ду) — өз білімін көрсетіп мақтанбау, қарапайым болу.
8. Адамдардың дүниесіне көз салмау (әл-‘иффа ‘ан әмуа́л ән-нас) — халықтың мүлкі мен байлығына тәуелді болмау, олардың дүниесіне қызықпау.
9. Кітаппен өмір бойы шұғылдану (әд-дауа́м ‘алә н-назар фи әл-кутуб) — үнемі оқу, үйрену және білімін жетілдіру.
10. Барлық адамға ашық болу (қиллат әл-хижа́б) — қарапайым да, абыройлы да адамдарға есігін ашық ұстау, яғни баршаға қолжетімді болу.

Ғазнауи [қ. 593 ж.]

Захир әд-Дин әл-Марғинани («Сахиб әл-Хидаяның» ұстаздарының бірі) айтқан:

Надан — өлмей жатып өлі,
Ал ғалым — өлсе де мәңгі тірі.