Менә монда җентекләп аңлатылган: http://giylem.tatar/archives/2571
Шимбә кичендә бер интеллектуаль ял булыр :)

13 апрельдә «Хәлбуки» лекториенда татар тарихчысы Габделбари Баттал Таймасның милли тарихка карашлары хакында сөйләшәчәкбез. Рәхим итегез! 18:00, Татарстан урамы,2, 105 ауд.

Кофеин безне ничек йоклатмыйча тота? https://youtu.be/dvx4PzOVgQ8

Космонавтика көне котлы булсын!

Инглиз профессоры, фәнне популярлаштыручы галим Иэн Стюарт үзенең «Иң бөек математик мәсьәләләр» дигән китабында Ферма теоремасын, Кеплер гипотезасын һәм күпләр өчен чишеп булмастай тоелган башка мәсьәләләрне аңлаешлы итеп аңлатып кына калмый. Ул математикада һәрдаим яңа ачышлар булуын, ә аларның гамәлдә кулланылуы һәр кешенең күзалдында баруын күрсәтә. Чынлап та, һәр кеше дә үзенең смартфонының математик формулалар нигезендә эшләгәнен белми, һәм мондый мисаллар бихисап. Без Иэн Стюартның китабыннан бер өзекне татар теленә тәрҗемә иттек.

Укырга: http://giylem.tatar/archives/2721
Әдилә Вилданова тәрҗемәсе

Беренче татар университеты – «Гавам дарелфөнүне»

Гавам дарелфөнүне (Халык университеты) – татар телендә лекцияләр уку өчен 1907 елда Казанда оешкан җәмгыять. Җәмгыятьнең уставын төзеп, аны тиешле урыннардан раслатып алучысы – Казан Татар учительләр мәктәбе мөгаллиме Ибраһим Терегулов (1852 – 1921). Беренче лекцияне дә 1907 елның 13 ноябрендә «Болгар» чәйханәсе залында Ибраһим Терегулов үзе укый. Аның лекцияләре халык сәламәтлеге, авыл хуҗалыгы һәм фәнни-популяр темаларга багышланган була. Лекцияләреннән берсе – «Металлар» темасына – төрле тәҗрибәләр ясап күрсәтү белән аралашып бара. Тәҗрибәләрне Казан университетының минералогия кабинеты лаборанты-препараторы Йосыф Гайсин үткәрә. Тарихчы Әхмәрев 1908 елның 13 ноябрендә «Болгар тарихчы» һәм 1909 елны «Казан тарихы» темасына лекция ясый. Монда да тылсымлы фонарь аша рәсемнәр күрсәтелә. 1910 елда Габдулла Тукайның халык әдәбияты турындагы, юрист С. Салихов һәм башкаларның бүтән темаларга лекцияләре дә шушы җәмгыять оештыруы нәтиҗәсендә уза. Лекцияләрдән килгән керем «Шәрекъ клубы» файдасына бирелеп бара. Шул еллардагы гәзитә хәбәрләреннән күренгәнчә, лекцияләр татар халкы өчен шактый тәэсирле яңалык була һәм тыңлаучыларда зур кызыксыну уята.

Чыганак: Исмәгыйль Рәми, Рәис Даутов. Әдәби сүзлек. – Казан: ТКН, 2001.

Глобаль күренеш буларак, социаль челтәрләр безнең көндәлек тормышыбызда чагыштырмача аз вакыт – берничә дистә ел яшәп киләләр. Шул ук вакыт аралыгы алар галимнәрнең (психолог, социолог, культурологларның) күзәтү үзәгендә. Тик, шулай да, «Социаль челтәрләр психикага тискәре йогынты ясыймы?» дигән сорауга төгәл җавап әлегә юк. Кайбер тикшеренүчеләр социаль челтәрләр кешенең психик сәламәтлегенә начар йогынты ясый дигән фикер яклы. Әмма иң киң таралыш тапкан фикер түбәндәгечә: социаль челтәрләр психикага бертөрле йогынты ясамый, аларның тәэсире кешенең шәхси үзенчәлекләренә һәм психик халәтенә бәйле. Аеруча мөһим шарт булып, кешенең социаль челтәрләрдә үткәргән вакыт микъдары түгел, ә андагы активлылык төре һәм форматы тора.

Укырга: http://giylem.tatar/archives/2728
Сирена Миндубаева тәрҗемәсе

Рәхим итегез!

«Бу вакыйга фәнни эшне аның кулланылыш өчен файдалы булуы ягыннан гына бәяләргә ярамаганын исбатлый. Тикшеренүләр фәннең матурлыгы хакына үткәрелергә тиеш, әмма радийны ачу кебек фәнни ачышларның кешелек өчен файда китерү ихтималлыгы кала».

Бөек галимәнең чыгышыннан өзекне укыгыз: http://giylem.tatar/archives/2738

Сау бул, Свазиленд! Исәнме, эСватини!

Көньяк Африкадагы кечкенә генә Свазиленд патшалыгы бүгеннән эСватини патшалыгы дип аталачак. Патша Мсвати III илнең 50-еллыгын бәйрәм иткән көндә шул хакта игълан итте. Мондый кыю адымның берничә сәбәбе бар: бердән, күп кенә Африка дәүләтләре үзләренең тарихи исемнәрен кире кайтардылар, икенчедән, Свазилендны Швейцария белән бутыйлар икән (инглизчә язылышлары охшаш булганга).

Асылда, илнең исеме артык үзгәрмәде. «эСватини» «свазилар иле» дигәнне аңлата, «Свазиленд» исә шул ук мәгънәгә ия иде.

Халыкара астрономия көне

Астрономия яки астрономнар көне – 1973 нче елда америкалы һәвәскәр астроном Дуглас Бергер тарафыннан тәкъдим ителгән бәйрәм. Астрономия көнен ел саен апрель уртасыннан алып май уртасына кадәрге вакыт аралыгында, Ай фазасының беренче чирегенә якын торган шимбәдә бәйрәм итәләр.

2007 нче елдан Көзге астрономия көне дә бәйрәм ителә башлады. Ул сентябрь уртасыннын октябрь уртасына кадәр Ай фазасының беренче чирегенә туры килгән шимбәдә үткәрелә.

2018 нче елда Язгы астрономия көне 21 нче апрельгә, ә Көзге астрономия көне 13 нче октябрьгә туры килә.

27 апрельдә узачак соңгы лекторийда мантыйк (логика) һәм аның һәркем белергә тиешле 4 кануны турында сөйләшәчәкбез. Кызыклы һәм файдалы лекция булачак, рәхим итегез!

Татар милләтенең иң олы бәйрәме – бөек шагыйренең туган көне. Шигърият бәйрәме дә, Туган телебезнең чын тантанасы да бүген.

«Гыйлем» мөхәррияте барча милләттәшләрне бәйрәм уңаеннан тәбрик итә.

Татар телен бергә саклыйк һәм үстерик, газиз шагыйребез Габдулла Тукайның мирасын һәм хәтерен кадерлик.

Ничектер шулай килеп чыкты ки, «Гыйлемдә» француз-поляк галимәсе Мария Кюри турында берничә язма дөнья күрде.

1. ВИДЕО: Мария Кюриның даһилыгы. https://youtu.be/WRfIoKWTyFM

2. МӘКАЛӘ: «Радийның гаҗәеп тарихы» http://giylem.tatar/archives/2738

3. КОМИКС: «Безнең оҗмах почмагы» http://giylem.tatar/archives/2028

Без барыбыз да сулый торган атмосфера һавасында тузан белән бергә төрледән-төрле микроорганизмнар да “очып йөри”. Тик һава микроорганизмнар өчен уңайсыз тирәлек дип санала, чөнки анда үсеш өчен кирәкле булган туклыклы матдәләр дә, даими оптималь температура да, бик еш кына дымлылык та булмый. Шулай ук кояш нурлары да микробларның үлүенә китерә. Шул сәбәпле һава микрофлорасы туфрак яисә су микрофлорасы кебек үк бай түгел.

Һаваның пычрану дәрәҗәсе бик күп төрле факторга бәйле: ел фасылы (кыш-җәй), шәһәр яисә авыл җирлеге, тигезлекләр яисә таулар, ачык киңлектәге һава яисә ябык бина һавасы һ.б

Һавадагы микробларның төрләр саны 100 гә якын, нигездә аларга кокклар (стафилококклар, стрептококклар), сапрофит бактерияләр һәм гөмбәчекләр керә. Ябык бина һавасында кешенең тын юлларыннан бүленеп чыгучы микроорганизмнар да туплана. Һавага патоген микрофлора төчкерү һәм ютәлләү вакытында эләгә (мәсәлән, төчкерү вакытында һавага 4 меңнән алып 150 меңгә кадәр микроб күзәнәкләре бүленеп чыга).

Түбәндәге Петри касәләрендә
А) фатир һавасы һәм
В) Казандагы бик күп чаралар уздырыла торган ябык бина һавасының
седиментация ысулы (һавадагы микроорганизмнарның билгеле бер вакыт эчендә касәләргә төшеп утыруы) ярдәмендә уздырылган тикшерүне күрә аласыз. Кечкенә шома түгәрәкләр - бактерия колонияләре, ә зур булып, мамык кебек үскәннәре - гөмбәчекләр.

Төрле чаралар уздырыла торган биналарда санитар-гигиена таләпләренә игътибарлырак булырга тәкъдим итәбез. Чисталыкның сәламәтлек нигезе булуы турында онытмагыз! :)