Сунъий ҚҚС “возврати”дан миллиардлар ўмаришган

17 нафар солиқ идоралари ходимлари, 1 нафар божхона органи ходими, 1 нафар банк ходими, 1 нафар туман ҳокимининг биринчи ўринбосари ва 18 нафар тадбиркорлик субъектларининг мансабдор шахсларидан иборат уюшган жиноий гуруҳ томонидан 2020-2023 йиллар давомида 8 та сохта корхона ташкил қилиниб, хорижга сохта экспорт қилинган мебель маҳсулотлари учун қайтарилиши белгиланган 15 фоиз қўшилган қиймат солиғининг (ҚҚС) салбий фарқ суммасини асоссиз қайтариб олиш орқали, улар жами 24 млрд. 580 млн. сўм бюджет маблағларини талон-торож қилишган.

Жиноий гуруҳ фаолиятини солиқ идораларининг собиқ ходими мувофиқлаштириб борган ва айнан мазкур шахс норасмий раҳбарлик қилган корхоналар Наманган вилояти Янгиқўрғон туманида рўйхатдан ўтган бўлсада, уларнинг юридик манзиллари асоссиз равишда тез-тез ўзгартирилиб, уларга расмий раҳбар сифатида ишга алоқадор бўлмаган шахсларнинг номлари киритилган. Шунингдек, корхоналарнинг фаолият тури сифатида мебель ишлаб чиқариш билан шуғулланиш белгиланган бўлсада, аслида улар ҳеч қандай ишлаб чиқаришни амалга оширишмаган.

Бундан ташқари, ҳисобот ҳужжатларида гўёки ишлаб чиқарилган тайёр маҳсулотлар Қирғизистон Республикасига экспорт қилинганлиги акс эттирилган.

Лекин, текширувлар жараёнида экспорт операциялари амалга оширилмаганлиги, корхоналарнинг муҳрлари уюшган гуруҳ томонидан сохталаштирилганлиги ва экспорт шартномалари шакллантирилганлиги ҳамда давлат бюджетидан юқорида кўрсатилган қўшилган қиймат солиғи пул маблағлари ноқонуний қайтариб олинганлиги аниқланди.

Тергов давомида 6 млрд. 808 млн. сўм давлат ҳисобига ундирилди. Шунингдек, етказилган зарарни қоплаш учун 6 млрд. 300 млн. сўмлик мол-мулк, жумладан 1 та кўп қаватли хусусий тиббий клиника биноси, 1 та автомобиллар ювиш шаҳобчаси, 2 та хонадон, 6 та автомашина ҳамда телефон ва компьютер жиҳозлари хатланди.

Жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман суди томонидан 38 нафар судланувчиларнинг 14 нафарига 5 йил 6 ойдан 7 йил 6 ой муддатгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Шунингдек, 18 нафар шахсга нисбатан турли муддатларга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиб, уларга 2 йил муддат ичида етказилган моддий зарарни қоплаш мажбурияти билан 3 йил синов муддати тайинланди.

Бундан ташқари, судланувчиларнинг 6 нафарига нисбатан 2 йилдан кам бўлмаган муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

АҚШда 115 ёшдан катта одамларга $333 миллион кредит берилди

2020–2021 йилларда АҚШда кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш билан шуғулланувчи федерал агентлик, маълумотлар базасига кўра, 115 ёшдан ошган қарз олувчиларга жами $333 миллион миқдорида кредит ажратган. Бу ҳақда Давлат самарадорлиги департаменти (DOGE) хабар берди.

Энг ҳайратланарли ҳолатлардан бири – 157 ёшли одам номига $36 минг кредит расмийлаштирилганидир.

DOGE қайд этишича, ушбу қарз олувчилар Ижтимоий таъминот маълумотлар базасида “тирик” деб кўрсатилган, бу эса уларга молиявий ёрдам олиш имконини берган.

Бу ҳолат давлат томонидан бизнесни қўллаб-қувватлаш дастурларида назорат сифати ва фирибгарлик схемаларидан фойдаланиш эҳтимоли ҳақида жиддий саволларни кун тартибига қўймоқда. Ҳозирда АҚШ ҳукумати тергов олиб бормоқда ва бундай хатоларнинг қандай содир бўлиши мумкинлигини аниқлашга ҳаракат қилмоқда.

Сохта одамлар: қандай таниб олиш ва ўзингизни қандай ҳимоя қилиш мумкин?

Ҳозирги кунда турли одамлар билан дуч келамиз, аммо уларнинг ҳақиқий ниятлари ҳамма вақт ҳам аниқ бўлавермайди. Баъзилар самимий ва ишончли бўлса, бошқалари эса яхшилик ниқобини тақиб, ўзининг фойдасини кўзлаб ҳаракат қилади. Сохта одамлар дўстдек кўриниши мумкин, аммо уларнинг садоқати юзаки бўлиб, сиздан манфаат ололмаган заҳоти йўқолиб кетади.

Сохта одамлар қандай хулқ-атворга эга?

Сохталик турли шаклларда намоён бўлади, аммо бундай кишиларни аниқлаш учун қуйидаги белгилarga эътибор бериш керак:

✔ Атрофдагиларга мослашиб гапиради. Уларнинг сўзлари ҳақиқий фикр ва эътиқодларини эмас, балки фақат вазиятга мослашишни акс эттиради.

✔ Латта ва ёлғон ваъдалар билан тўла бўлади. Улар кўп нарсани ваъда қилишади — қўллаб-қувватлаш, ёрдам бериш ёки дўстлик таклиф қилиш, аммо қийинчилик туғилганда йўқолиб кетишади.

✔ Ишончсиз ва иккиюзламачи бўладилар. Бугун дўстона ва меҳрибон, эртага эса бефарқ ва совуқ муомалада бўлишлари мумкин.

✔ Фақат ўз манфаатларини кўзлайди. Бундай одамлар фақат ўзига керак бўлганда мулоқот қилади ва дўстлик қилиб кўринади.

✔ Хиёнатга мойил бўлади. Қулай имконият туғилганда, улар сиз ҳақингизда ўйламай, осонгина томон алмаштиришади.

Ўзингизни қандай ҳимоя қилиш мумкин?

Энергия ва вақтинигизни сизга ҳақиқатан ҳам қадр билан муносабатда бўлмайдиганларга сарфлашга арзимайди. Одамлар ичида самимий ва ҳалолларини танланг, чунки улар ростан ҳам сизга ғамхўрлик қилади.

✔ Сўзларга эмас, амалларга эътибор беринг. Ҳақиқий инсонлар ваъда эмас, ҳаракатлари орқали ўзини кўрсатади.

✔ Манипуляцияга йўл қўйманг. Агар кимдир доимо сиздан фойдаланишга ҳаракат қилса, у билан муносабатингизни қайта кўриб чиқинг.

✔ Самимийликни қадрланг. Ростгўй дўстлар доимо ёқимли гапирмаслиги мумкин, аммо улар доимо ёнингизда бўлади ва сизни қўллаб-қувватлайди.

Ҳаёт сохта одамларга сарфлаш учун жуда қисқа! Ёнингиздаги инсонлар сиздан фойдаланиш учун эмас, балки сизни ҳақиқий қадрлагани учун қолиши муҳим.

Агар мақола ёққан бўлса, реакция қолдиринг ва улашинг. Бу тарғиботга ёрдам беради!

Big Four'нинг заиф томонлари ва аудит бозорига таҳдидлар

Баъзи таҳлилчилар халқаро аудит хизматлари бозорининг тўртта энг йирик компания ўртасида тақсимланишини шунчаки олигополия эмас, балки картел келишуви деб ҳисоблайдилар. Юридик жиҳатдан бу компаниялар мустақил бўлса-да, бир қанча омиллар шубҳа уйғотади:

Дунёдаги энг йирик ташкилотларнинг 90%дан ортиғини хизмат билан таъминлаш;

Бир хил хизматлар рўйхати ва уларни кўрсатиш шартлари;

Ўхшаш нарх белгилаш услуби ва нарх даражалари;

Таъсир доираларининг тақсимланиши;

Бизнесни бошқаришнинг бир хил модели;

Ходимларни танлаш ва ўқитиш, карьера ривожланиши ва ходимларни ротация қилиш бўйича умумий ёндашув;

Корпоратив маданиятга қўйилган бир хил талаблар.

Бундай ҳолат бозор рақобатини чеклайди. Европа 2016 йилда аудиторларни мажбурий ротация қилиш қоидасини киритди (камидан 8 йилда бир марта). Бироқ, Big Four компаниялари фақат мижозларини ўзаро алмаштириб, ўз мавқеларини сақлаб қолишди. Буюк Британияда эса бу аудит гигантларини мажбурий равишда ажратиш масаласи муҳокама қилинмоқда.

Big Four компаниялари доимий равишда можароларга дуч келмоқда. Асосий айблов – молиявий ҳийлаларда иштирок этиш. Масалан:

Ernst & Young Lehman Brothers банкротликка учрашини пайқамади;

PricewaterhouseCoopers Colonial Bank билан худди шу вазиятни кўра олмади;

KPMG Carillion таназзулидан сўнг босим остида қолди;

Deloitte Touche TBW қулаши билан боғлиқ репутацион йўқотишларга дуч келди.

Ҳар йили инвесторлар аудит компанияларига кўп миллиардлик даъволар қўзғатиб, ўз йўқотишларини қоплашга ҳаракат қилишади. Лекин бу ҳолат ҳам уларнинг бозордаги устунлигини сақлаб қолишига тўсқинлик қилмаяпти.

Аудит бозорига таҳдидлар

Аудит фаолияти тўғридан-тўғри миллий хавфсизлик масалалари билан боғлиқ. Расмий мустақилликка қарамай, мамлакатнинг энг йирик ташкилотларининг молиявий ҳолати ҳақидаги маълумотлар халқаро корпорациялар бош офисларига етиб бориши мумкин. Шунингдек, давлат органларига консалтинг хизматлари кўрсатиш орқали аудит компаниялари давлат қарорларига таъсир кўрсатиши эҳтимоли мавжуд.

Big Four компаниялари ўз-ўзини тартибга солувчи ташкилотлар бўлиб қолмоқда, бу эса уларга ўз фаолият стандартларини мустақил равишда белгилаш ҳуқуқини беради. Фақат XXI асрга келиб АҚШ ва Буюк Британияда уларнинг фаолияти устидан қаттиқ назорат ўрнатилиб, аудит ваколатларини чеклаш бўйича қонунлар қабул қилинди.

Яқин йилларда аудит ва консалтинг бозорида жиддий ўзгаришлар юз бериши мумкин. Камроқ компанияларни аудит жараёнига жалб қилиш зарурияти ҳақида кўпроқ гапирилмоқда. Бу фақат Big Four компанияларига бўлган ишонч инқирози билан эмас, балки бизнесдаги глобал ўзгаришлар: рақамлаштириш, бухгалтерия ва бошқарув ҳисоботининг эволюцияси, шунингдек, инвесторларнинг хатти-ҳаракатларидаги ўзгаришлар билан ҳам боғлиқ. Ҳатто ўз тарихи XIX асрдан бошланган монополистлар учун ҳам бозорда етакчиликни сақлаб қолиш тобора қийинлашмоқда.

Биз билан бирга қолинг ва янгиликларимизни Telegram-каналда кузатинг!

DOGE COVID-19 кредитлари билан боғлиқ йирик фирибгарликни фош қилди: зарар – юзлаб миллион доллар

Ҳукумат самарадорлиги департаменти (DOGE) COVID-19 пандемияси даврида Кичик бизнес бошқармаси (SBA) томонидан ажратилган кредитлар билан боғлиқ кенг кўламли фирибгарликни аниқлади. Ҳисоботга кўра, SBA тахминан 5600 та сохта кредит ажратиб, 312 миллион доллар маблағни 11 ёшли деб кўрсатилган шахсларга берган.

Бундан ташқари, DOGE 333 миллион доллар миқдоридаги шубҳали кредитлар аниқлаган бўлиб, улар 115 ёш ва ундан катта деб қайд этилган 3100 га яқин шахсга берилган. Энг ажабланарлиси, уларнинг орасида 157 ёшли қарз олувчи ҳам борлиги қайд этилган. Ушбу ҳолатлар ҳукумат томонидан кредит ажратиш тизимидаги жиддий камчиликларни ва назоратнинг заифлигини очиб беради.

Ҳозирда DOGE SBA ҳамда федерал молиявий назорат органлари билан ҳамкорликда ушбу фирибгарлик схемаларини ўрганмоқда. Мақсад – кредитларни ажратиш устидан назоратни кучайтириш, фирибгарликка қарши чораларни кучайтириш ва давлат маблағларининг нотўғри сарфланишини олдини олишдир.

Бу воқеа яна бир бор давлат субсидиялари ва инқирозга қарши ёрдам маблағларини тақсимлашда қатъий назорат қанчалик муҳим эканлигини кўрсатмоқда.

Ҳалол бухгалтер ҳақида ҳикматли ҳикоя

Бир куни кичик шаҳарчада икки кекса дўст – Авраам ва Лазарь – дарахт соясида вино ичиб, суҳбатлашиб ўтиришарди. Улар ҳаётда кўп нарсани кўрган, ақлли одамлар эди.

— Қаранг, Лазарь, — деди Авраам ўйчанлик билан, — сизда ҳалол бухгалтер борми?

Лазарь табассум қилди, винодан бир қултум олиб, жавоб берди:

— Бор, албатта… лекин у ҳали икки йил ўтириши керак.

Авраам кулиб юборди, аммо кейин ўйга толди.

— Демак, ҳалоллик камёб нарса экан-да? Нега бундай?

Лазарь чуқур нафас олди:

— Биласанми, дўстим, ҳалол бухгалтер қўй боқувчига ўхшайди. Агар боқувчи ҳалол бўлса, бўрилари оч қолади. Агар ҳалол бўлмаса – бўрилари тўяди, лекин қўйлар йўқолади. Агар боқувчи ҳам ҳалол, ҳам жуда ақлли бўлса, баъзан уни қамаб қўйишади, чунки у бўриларни озиқлантирувчиларга тўсқинлик қилади.

Авраам бош ирғади ва горизонтга қараб, хомуш ўтирди.

— Демак, ҳар ким ҳалол бўлиши мумкин, лекин ҳамма ҳам бунга тайёр эмас?

Лазарь табассум қилиб қўйди:

— Ҳамма ҳалол бўлиши мумкин. Лекин ҳамма ҳам бунга тўлайдиган нарсаси борми ёки йўқ, ўша муҳим.

Калифорниялик яшовчи 6,5 йил озодликдан маҳрум этилди – у олтин калапўшлар билан боғлиқ фирибгарлик схемасида иштирок этган.

Мэриленд штатида яшовчи 64 ёшли аёлга ўзини ФБР агенти деб таништирган шахс қўнғироқ қилди. У аёлнинг шахсий маълумотлари ўғирланганини ва банкдаги жамғармалари ҳар қандай вақтда фирибгарлар қўлига тушиб, жиноий мақсадларда ишлатилиши мумкинлигини айтди.

Мошенник аёлни унга тавсия қилинган сотувчидан шошилинч равишда олтин калапўшлар сотиб олиб, уларни “федерал агентлар”га тергов тугагунча сақлаш учун топширишга ишонтирди.

Аёл бир неча марта телефон суҳбатини тўхтатишга ҳаракат қилди, лекин фирибгарлар босим ва таҳдид орқали уни катта суммага олтин калапўшлар сотиб олишга мажбурлашди. Бироқ жабрланувчининг опаси полицияга хабар берди ва натижада олтинни “сақлаш” учун фирибгарларга бериш вазифаси ниқобланган полициячига топширилди. Икки жиноятчи ҳам қўлга олинди, иккинчисининг суди май ойи бошида бошланиши кутилмоқда.

🔹 Forensic Audit’нинг муҳим ютуғи! 🔹

Муҳим янгиликни сиз билан бўлишишдан мамнунмиз! «Forensic Audit» аудиторлик ташкилоти асосчиси ва форензик жамоа Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раисининг биринчи ўринбосари, Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети ректори Сафаев Содиқ Солихович таклифи билан ушбу университет тузилмасига киритилган Ички аудит ва коррупцияга қарши курашиш офисини ташкил этиш ва унга раҳбарлик қилишга таклиф этилди.

Бу бизнинг молиявий хавфсизлик ва аудит соҳасидаги профессионализмимиз ва тажрибамиз эътироф этилишидир!

Транспарентлик ва ҳалолликни таъминлаш мақсадида халқаро тажрибаларни ривожлантириш ва жорий этишда давом этамиз! 🚀

🚨 Қачон форензик-таҳқиқот талаб этилади!
Молиявий бузилишлар жиддий йўқотишлар юз бергунига қадар сезилмаслиги мумкин. Бироқ эҳтимолий суиистеъмолликларни кўрсатувчи хавотирли белгилари мавжуд.

🤔 Нималарга эътибор бериш керак?
🔍 Молиявий аномалиялар:

- Изоҳланмайдиган касса узилишлари
- Маржиналлик пасайган ҳолда тушумнинг ўсиши
- Асоссиз харажатларнинг ортиши

⚖️ Даъволар ва шикоятлар:

- Контрагентлар билан суд ишлари
- Солиқ органлари томонидан қўшимча ҳисобланган тўловлар ва жарималар
- Мижозлар ва ҳамкорлардан шикоятлар

🚛 Муаммоли контрагентлар:

- Етказиб беришда доимий кечикишлар
- Шартномаларнинг бажарилиш муддатлари бузилиши
- Фиктив етказиб бериш ёки товарларнинг алмаштирилиши

📄 Ҳужжатлардаги номутаносибликлар:

- Муҳим ҳужжатларнинг йўқолиши ёки мавжуд эмаслиги
- Бухгалтерия ҳисоботларида хатолар
- Ҳужжат айланмасида тартибсизлик

👥 Ходимларнинг шубҳали хатти-ҳаракати:

- Молиявий масалалар муҳокамасида асабийлашиш
- Калит ходимларнинг кутилмаган равишда ишдан бўшаши
- Бухгалтериядаги ўзгаришларга нисбатан ортиқча қизиқиш

⚠️ Шубҳалар туғилганда қандай ҳаракат қилиш керак?
🔹 Аниқланган барча ҳолатларни қайд этинг
🔹 Тасдиқловчи ҳужжатларни йиғинг
🔹 Шубҳали операцияларни ўрганинг
🔹 Ички таҳқиқотни ташкил қилинг

Агар вазият ички назорат доирасидан чиқса, форензик мутахассислар яширин схемаларни аниқлаш, молиявий манзарани тиклаш ва йўқотишларни камайтиришга ёрдам беради.

АССАЛОМУ АЛАЙКУМ!

Сизларни муборак Рамазон ҳайити билан самимий табриклайман!

Ушбу файзли кунда хонадонингизга тинчлик, қут-барака ва омад тилайман. Тутган рўзаларингиз, қилган дуоларингиз қабул бўлсин!

Рамазон ҳайити муборак бўлсин!

Рингельман эффекти: Нега жамоада камроқ ҳаракат қиламиз?

Кўп ҳолларда эътибор берилмайдиган, аммо жуда муҳим бир факт.

1927 йилда француз муҳандиси ва психологи Максимилиан Рингельман жуда содда, аммо таъсирли тажрибалар ўтказган. У оддий одамларга оғир юкларни кўтаришни таклиф қилган ва ҳар бир киши ёлғиз ҳолда қай даражада куч сарфлаши мумкинлигини ўлчаган. Кейин эса одамларни гуруҳларга бўлиб (2, 4, 8 кишидан), улар биргаликда қанча куч сарфлаши мумкинлигини текширган.

Кутилган натижа:

Агар 1 киши 100 кг кўтара олса, 2 киши 200 кг кўтариши керак, 8 киши эса 800 кг?

Амалдаги натижа:
• 2 киши — атиги умумий ҳажмнинг 93% ни кўтаради,
• 4 киши — тахминан 72%,
• 8 киши — бор-йўғи 49%.

⸻

Нима учун шундай бўлади?

Одам ёлғиз ишлаётганда, ҳамма нарса фақат унга боғлиқ бўлгани учун у бор кучини сарфлайди.
Лекин жамоада шундай яширин фикр пайдо бўлади:
«Барибир бошқалар ҳам ҳаракат қиляпти, мен озроқ куч сарфласам ҳам бўлади…»

Ҳаётдан мисол:

Бир қишлоқда байрам учун ҳар хонадондан бир челак ароқ тўплашга келишишади. Лекин байрамда бочка тўла шариф сув бўлиб чиқади. Чунки ҳар ким:
«Агар мен сув олиб келсам, ҳеч ким пайқамайди», — деб ўйлаган.

Бу — Рингельман эффектининг яққол намунаси:

Гуруҳ қанчалик катта бўлса, ҳар бир иштирокчининг фаоллиги шунчалик камаяди.

⸻

Бу нима учун форензик, аудит ва бизнесда муҳим?
• Катта жамоаларда шахсий жавобгарлик пасаяди.
• Бу эса формалчилик, сифатнинг тушиши ва, оқибатда, биз ўрганадиган муаммоларга олиб келади.
• Айниқса, ҳисобот тизими шаффоф бўлмаган ташкилотларда — давлат органлари, йирик корпорациялар, «бошқарув кенгашлари» каби жойларда бу ҳолат жуда яхши кўринади.

⸻

Хулоса:

Ҳозирча ҳеч қандай мотивацион китоб Рингельман эффектни йўқ қилишга қодир бўлмаган.
Уни фақат юмшатиш мумкин:
• Аниқ назорат,
• Ҳар бир иштирокчининг ҳиссасини шаффоф баҳолаш,
• Шахсий жавобгарликни таъминлаш орқали.

Лекин бутунлай бартараф этиш — имконисиз. Шунинг учун бу эффектни жамоа тузишда, таҳлил ёки тергов ўтказишда, иш самарадорлигини баҳолашда албатта ҳисобга олиш керак.

⸻

Якуний хулоса:

Жамоа қанчалик катта бўлса — пассивлик, формалчилик ва натижанинг «нол»га тушиш хавфи шунчалик юқори.
Рингельман эффекти — бу сиз сездирмасдан энергетик “ичакорлик”ни юзага чиқарадиган ҳолат.
Агар ҳақиқий самарадорликни истасангиз — бундан кўз юмманг.

Фирибгарлик Учбурчаги (Fraud Triangle)
Фирибгарлик учбурчаги — бу одамлар нега фирибгарлик қилади, деган саволга жавоб берадиган модел. Ушбу моделни америкалик криминолог Дональд Кресси ишлаб чиққан бўлиб, бугунги кунда ички назорат ва тергов ишларида кенг қўлланилади.
Учбурчак учта асосий омилдан иборат:
1. Босим (Мотивация) — Pressure
Шахсни фирибгарликка ундаётган ички ёки ташқи сабаблар.
Мисоллар:
молиявий қийинчиликлар (қарзлар, оиладаги муаммолар);
раҳбарият томонидан режани бажаришга босим;
ҳашаматли ҳаётга иштиёқ ёки қимор ўйнаш одати;
гиёҳвандлик ёки бошқа қарамликлар.
2. Имконият — Opportunity
Фирибгарликни амалга оширишга имкон берадиган шарт-шароитлар.
Бу кўпинча ички назоратдаги бўшлиқлар билан боғлиқ.
Мисоллар:
вазифаларнинг ажратилмаганлиги;
назоратнинг заифлиги ёки фақат қоғозда мавжудлиги;
молиявий тизимларга назоратсиз кириш;
текширувларнинг самарасизлиги.
3. Оқлаш — Rationalization
Шахс ўз қилган ишларини ички жиҳатдан қандай оқлайди.
Мисоллар:
"кейинроқ қайтараман";
"улар менга кам маош тўлашади — ўз ҳаққимни оляпман";
"буни ҳамма қилади";
"компания катта — барибир билишмайди".
📌 Эслатма:
Учта омилдан ҳеч бўлмаганда биттасини бартараф этиш, фирибгарлик хавфини сезиларли даражада камайтиради. Амалиётда, одатда, “имконият” унсури устида ишланади: назорат кучайтирилади, жараёнлар шаффоф қилинади.

🔍 Текширув ёки фирибгарликни аниқлашда ёрдам керакми?
Энди бизнинг арсеналида — Forensic GPT — ички текширувлар ва молиявий қоидабузарликларни олдини олиш бўйича мутахассис.

💬 Чатда тўғридан-тўғри савол беринг: ўғирликларни қандай аниқлаш, назорат тизимини қандай қуриш, хавфларни баҳолаш, шубҳали транзакцияларни таҳлил қилиш — ва амалий, профессионал жавоблар олинг.

🎯 Ҳар қандай соҳада ишлайди: молия, харидлар, логистика, кадрлар, IT ва хавфсизлик.
🗣 Саволларни ўзбек тилида ҳам беришингиз мумкин — чат сизга шу тилда жавоб қайтаради.📌 Чат манзили: https://chatgpt.com/g/g-67f750c3ea848191bba1c520ad99f3c5-forensic-gpt

Нега биз адолат учун курашяпмиз?

Касбий соҳада сукут — ҳамиша фазилат эмас. Айниқса, тенглик ва холислик бузилаётган пайтда.

Жаҳон тажрибасида аудитор — фақат рақамлар учун эмас, балки ҳақиқат учун ҳам жавобгар. ACFE, IFAC ва IESBA каби халқаро ташкилотлар таъкидлайди: ҳаққонийлик ва мустақиллик — бу танлов эмас, балки касбий бурчдир.

Enron иши мисоли: 2001 йилда Шеррон Уоткинс компаниядаги молиявий сохтакорликларни очиқлади. Унинг жасорати бутун корпоратив тарихни ўзгартирди ва уни ҳалоллик рамзига айлантирди.

Гарвард бизнес мактаби тадқиқотлари исботлаган:
– Адолат принципларини ҳимоя қилганлар мижозлар ишончини қозонади.
– Этик мавқе — бу обрўга инвестиция.
– Нохолис рақобатга қарши кураш бутун бозорни мустаҳкамлайди.

OECD ва Transparency International таъкидлайди: бир киши ҳам адолат учун овоз берса, бу ислоҳотлар учун туртки бўлиши мумкин.

Сўнгги вақтларда биз йирик аудиторлик компаниясининг ноқонуний босимига дуч келмоқдамиз. Бироқ биз ўз тамойилларимизга содиқ қоламиз. Бу бизга янада куч бағишлайди ва исботлайдики: биз фақат бозор иштирокчиси эмасмиз — балки ўз қадриятларини ҳимоя қила оладиган мутахассислармиз.

Биз бутун билим ва тажрибамиз билан мамлакатимиздаги аудиторлик фаолияти ривожига ҳисса қўшишга тайёрмиз.
Ва бу йўлда касбий уюшмалар ва ҳамфикр ҳамкасбларимизнинг қўллаб-қувватлаётгани — биз учун муҳим ва қадрлидир.

Назорат органларида иш тажрибасига эга мутахассисларнинг аудит фаолиятидаги қадри: халқаро ёндашув

Кириш
Жаҳон амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, назорат органларидан аудиторлик соҳасига мутахассисларнинг ўтиши нафақат барқарор тенденцияга айланган, балки аудиторлик ташкилотлари учун стратегик афзаллик ҳисобланади. Савол шундаки: бундай кадрлар қайси соҳаларда ҳақиқатан ҳам аудит текширувларининг сифати ва чуқурлигини оширишга ёрдам беради?

1. Халқаро тадқиқотлар: маълумотлар нимани кўрсатади?
ACFE (Association of Certified Fraud Examiners – Сертификатланган Фирибгарликни Очиқловчи Мутахассислар Ассоциацияси) томонидан ўтказилган тадқиқотларга кўра, молия, антимонополия, солиқ ва тергов органларида иш тажрибасига эга бўлган ходимлар ишлайдиган аудиторлик компаниялари қуйидаги натижаларни кўрсатади:
• Корпоратив фирибгарлик схемаларини аниқлаш эҳтимоли 28% га юқори бўлади (бундай кадрларга эга бўлмаган компанияларга нисбатан).
• Назорат органларининг ички тартиб-қоидаларини яхши билганлари боис, регуляторлик хатарлар билан ишлашда 33% самаралироқ.
• Қонунчиликдаги ўзгаришларга мослашишда 45% тезроқ ҳаракат қилишади, чунки улар норматив мониторинг ва ҳуқуқий таҳлил кўникмаларига эгалар.

2. Қайси аудит сегментларида бу айниқса фойдали?
• Форензик аудит ва текширувлар
Далиллар билан ишлаш тажрибасига эга бўлган собиқ инспектор ва ревизорлар ҳисоботлар билан манипуляция, яширин операциялар ва коррупцион схемаларни аниқлашда устунликка эгалар. Бу эса тергов хулосаларининг ишончлилиги ва судлардаги қонуний кучини оширади.
• Давлат секторидаги аудит ва бюджет ташкилотлари
Ҳисоб палатаси, солиқ ёки антимонополия қўмитасида иш тажрибаси давлат харидлари, бюджет режалаштириш ва хавф-хатарлар логикасини чуқурроқ тушунишга ёрдам беради.
• Комплаенс ва ички назорат
Назорат органларидан келган мутахассислар ички назорат тизимларини фақат расмий талаблар эмас, балки текширувларда аниқланган реал хавфлар асосида тузишлари мумкин.

3. Халқаро амалиётдан мисоллар
• АҚШ: SEC (Қимматли қоғозлар ва биржа бўйича комиссия) Big4 билан кадрлар алмашинув дастурларида фаол иштирок этади, SECдан чиққан мутахассислар эса кўпинча комплаенс бўлимларига раҳбар этиб тайинланади.
• Германия: Давлат секторида ишлайдиган компаниялар махсус равишда Bundesrechnungshof (Федерал Ҳисоб палатаси)нинг собиқ аудитларини ишга олишади.
• Сингапур: “regulatory secondment” амалиёти орқали аудиторлар вақтинча давлат органларига юборилади, бу эса уларнинг танқидий фикрлашини ва норматив муҳитни чуқурроқ тушунишини таъминлайди.

Хулоса
Назорат органларида иш тажрибасига эга мутахассисларни жалб этиш — бу жамоани кучайтиришдан ташқари, аудитнинг сифати, чуқурлиги ва ишончлилигига қаратилган стратегик инвестициядир. Асосийси — этик меъёрларга риоя қилиш ва бундай кадрларни аудиторлик жараёнларига тўғри интеграция қилишдир.

Forensic Audit халқаро форумда

Бугун Forensic Audit жамоаси 2025 йил 24–25 апрель кунлари Тошкентдаги Hilton меҳмонхонасида бўлиб ўтаётган “Ўзбекистонда давлат харидлари имкониятлари ва сиёсат ислоҳотлари” мавзусидаги халқаро форумда иштирок этмоқда.

Форум кун тартибида давлат харидлари тизимини ривожлантириш ва ислоҳ қилиш, халқаро молия институтлари билан ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинмоқда. Улар қуйидагиларни ўз ичига олади:
• Осиё тараққиёт банки (ADB)
• Жаҳон банки (WBG)
• Европа тикланиш ва тараққиёт банки (EBRD)
• Осиё инфратузилма инвестиция банки (AIIB)
• Ислом тараққиёт банки (IsDB)

Алоҳида эътибор маҳаллий компаниялар учун халқаро лойиҳалар доирасидаги имкониятлар ҳамда давлат харидларининг ошкоралиги Ўзбекистоннинг инвестицион жозибадорлигини оширишдаги аҳамиятига қаратилаяпти.

Forensic Audit халқаро алоқаларни фаол ривожлантиришда давом этмоқда ва тендер жараёнларининг барча босқичларидаги фирибгарликка қарши кураш ва молиявий текширувлар бўйича эксперт ёрдамини таклиф этишга тайёр.

Revolut таҳлил остида: финтех-необанклар қай даражада хавфсиз?
BBC ҳужжатли фильми тез ривожланаётган финтех хизматларининг заиф жихатлари ва хатарларини очиб беради. Нега энг инновацион сервислар ҳам молиявий шаффофлик ва назоратни талаб қилади?
Форензик мутахассислари ва аудиторлар учун томоша қилиш тавсия этилади.

Сизнинг компаниянгизда корпоратив фирибгарлик авж олаётганининг 5 яширин белгиси

Ҳатто назорат тизими яхши ишлайдиган барқарор компанияларда ҳам фирибгарлик ва ўғрилик ҳолатлари кузатилади. Нега? Чунки кўплаб хатарлар жуда кеч бўлгунга қадар кўринмасдан қолади. Қуйида — еътибордан четда қолдириб бўлмайдиган 5 та хавфли сигнал:
1. Харидлар бўлимидаги ёпиқлик
Агар бўлим ҳужжатларни беришни хоҳламаса, ташқи аудитдан бош торса ёки етказиб берувчиларни шаффоф мезонларсиз тез-тез ўзгартирса — бу боғлиқлик ёки “откат” схемаларининг аломати бўлиши мумкин.
2. “Жуда алмаштириб бўлмайдиган” ходимлар
Агар бир шахс барча жараёнларни назорат қилса, билимларини баҳам кўрмаса ва таътилга чиқишга қарши бўлса — у ниманидир яшираётган бўлиши эҳтимолдан холи эмас.
3. Ҳисоб-китобдаги доимий “йўқотишлар” ёки “хатолар”
Такрорланаётган чиқимлар, йўқолган ҳужжатлар, унутилган актлар — булар шунчаки беэътиборлик эмас, балки фирибгарлик схемасининг бир қисми бўлиши мумкин.
4. Ходимлар хулқ-атворидаги ўзгаришлар
Тўсатдан бойиш, тез-тез жанжаллар, ижтимоий изоляцияга уриниш ёки ўз масъулияти доирасида “қатъий назорат” — булар фош бўлишдан қўрқишнинг муҳофаза механизми бўлиши мумкин.
5. Ички назоратга беъэътиборлик ёки саботаж
Процедураларни четлаб ўтишга уриниш, аудиторларга босим ўтказиш ёки янги назорат тизимларига “тушунарсиз” қаршилик — яна бир хавфли сигнал.

Нима қилиш керак?
Шаффофлик маданиятини шакллантиринг. Мустақил форензик таҳлил ўтказинг. Ва энг муҳими — ноқулай саволлардан қўрқманг. Сукунат жуда қимматга тушиши мумкин.

Агар инсон суҳбатда мана шу 8 иборадан фойдаланаётган бўлса — у сиз билан манипуляция қиляпти
“Х” компаниясидаги молиявий бўлим билан боғлиқ реал кейс орқали тушунтирамиз

Корпоратив муҳитда манипуляция — анча кенг тарқалган ҳолат. Айниқса, молия, тендер ва ички ресурсларга боғлиқ жараёнларда. Етарли тажрибага эга манипулятор раҳбариятни йиллаб бошқара олади, текширувлардан четда қолади ва ўз шахсий манфаатларини илгари суради — ҳатто маблағларни яширинча ўзлаштиришгача бориши мумкин. Қуйида — суҳбатда эшитилса, эътиборсиз қолдирмаслик керак бўлган 8 ибора.

Кейс:

“Х” компаниясида ички аудит вақтида молиячи Олегнинг фаолиятида шубҳали ҳолатлар аниқланди. У 6 йилдан бери молия бўлими бошлиғи сифатида ишлаётган, “алмаштириб бўлмас” кадр ҳисобланарди ва директор унга тўлиқ ишонарди. Аммо аудит бошлангандан сўнг, у қуйидаги ибораларни қайта-қайта ишлатди…

⸻

1. «Сиз менга ишонмайапсизми?»

Аҳлоқий босим ва айбдорлик ҳиссини уйғотиш.
Бу иборани Олег биринчи учрашувдаёқ айтди. Асосли жавоб ўрнига — ҳиссиётга босим.

2. «Бу сиз учун жуда мураккаб»

Маълумотни яширишнинг “профессионал” усули.
Бюджетдаги фарқлар ҳақида сўралганда, “бу солиқ режалаштириш, тушунмайсиз” деди. Аслида эса — масъулиятдан қочиш.

3. «Мен бу ишни йиллар давомида қилиб келяпман»

Тажрибани далил сифатида кўрсатиш.
Тажриба — бу плюс, лекин шаффофликни алмаштиролмайди.

4. «Агар мени текшираётган бўлсангиз, демак ишонмаяпсиз»

Аудитни шахсий ҳужум сифатида кўрсатиш.
Профессионал назорат — нормал амалиёт. Бундан бош тортиш — хавф белгиси.

5. «Сиз компанияга зарар қиляпсиз»

Айбни бошқаларга ағдариш.
Олег текширувчиларни компаниянинг обрўсига путур етказишда айблай бошлади.

6. «Ҳозир бундай гапларни вақти эмас»

Саволларни кечиктириш тактикасидан фойдаланиш.
Ҳужжатларни бермаслик учун у доим “ишлар жуда кўп” деб баҳона қилди.

7. «Ҳамма шундай қилади»

Шубҳали амалиётни “меъёрлаштириш”.
Бир хил компания ҳисоб рақамига қайта-қайта пул ўтказишни шундай оқлади.

8. «Агар мен кетсам, ҳамма нарса вайрона бўлади»

Қўрқитиш: менсиз ишлар юрмайди.
Аммо унинг кетиши билан бизнес жараёнлари яхшиланди, яширин схемалар очилди.

⸻

Хулоса:
Манипуляция — корпоратив фирибгарликнинг биринчи қадами. Маълумотни яширадиган, эҳтиросларга босим ўтказадиган ва “жабрланувчи” ролини ўйнайдиган ходим — эҳтимолий хавф манбаи. Савол беришдан қўрқманг ва “тажриба” сўзини шаффофлик ўрнига қабул қилманг.

Каналимиз обуначилари учун:
Яқиндаги постда — иш муҳитида манипуляцияларни таниш учун чек-лист. Кузатиб боринг!

Текширув рўйхати: Иш жараёнидаги заҳарли иборалар — манипуляцияни қандай таниш мумкин?
Энг яхши халқаро ва шахсий тажрибалар асосида

Иш муҳитида баъзи иборалар оддий туюлиши мумкин, аммо аслида — булар босим, масъулиятдан қочиш ёки яширин назорат воситалари бўлиши мумкин. Қуйида манипуляторлар томонидан кўп ишлатиладиган 8 та ибора ва улар ортида нима ётгани келтирилган:
1. «Барибир тушунмайсизлар»
→ Белги: масалани «мураккаб» деб яширишга уриниш.
Нима қилиш керак: содда ва тушунарли изоҳ беришни талаб қилинг.
2. «Агар текширсангиз, демак ишонмайсиз»
→ Белги: касбий назоратни шахсий ҳақоратга айлантириш.
Нима қилиш керак: текширув — бу одатий амалиёт эканини эслатинг.
3. «Ҳамма ҳам шундай қилади»
→ Белги: шубҳали амалиётларни одатий қилиб кўрсатиш.
Нима қилиш керак: қонун ва ички тартибларга амал қилинг, «ҳамма»га эмас.
4. «Мен кетсам, ҳаммаси вайрона бўлади»
→ Белги: қўрқитиш орқали манипуляция.
Нима қилиш керак: шахс эмас, жараёнлар таҳлил қилинсин.
5. «Сиз ишга халал бераяпсиз»
→ Белги: текширувчини айблашга уриниш.
Нима қилиш керак: ҳис-туйғулардан эмас, вазифалардан келиб чиқинг.
6. «Ҳозир буни муҳокама қилиш вақти эмас»
→ Белги: ноқулай масалалардан қочиш.
Нима қилиш керак: саволни ёзма равишда қайд қилинг ва қайта мурожаат қилинг.
7. «Бу аллақачон ҳал қилинган» (тасдиқсиз)
→ Белги: қарорни мажбуран қабул қилдиришга уриниш.
Нима қилиш керак: ёзма асослар ва расмий тасдиқларни талаб қилинг.
8. «Йўқса, ўзингиз қилинг!»
→ Белги: агрессия ва масъулиятдан қочиш.
Нима қилиш керак: бунақа сўзларни ёзиб қайд этинг, зарурат бўлса — юқорига мурожаат қилинг.

⸻

Муҳим:
• Ҳиссий провокацияларга берилманг.
• Текшириш — бу хиёнат эмас, соғлом иш муҳитининг бир қисми.
• Очиқликни ҳимоя қилинг — ҳатто қаршиликка учраганда ҳам.

Бу рўйхатни сақлаб қўйинг ва ҳамкасбларингиз билан бўлишинг — у сизга бошқарув тугунларидан қочиш ва яширин босимлардан ҳимояланишда ёрдам беради.