فصل چهارم — قسمت چهل و چهارم 🐧
انواع لینک ها درلینوکس

————————-

🔗 Link در لینوکس
لینک در لینوکس یعنی یک راه دسترسی به یک فایل از طریق نام یا مسیر دیگر.
مثلاً یک فایل داریم:

touch alireza

حالا می‌توانیم یک لینک به آن بسازیم که اسم دیگری داشته باشد.
—————————-
1️⃣ inode چیست؟
هر فایل در لینوکس یک inode دارد.
inode اطلاعاتی مثل این‌ها را نگه می‌دارد:
مالک فایل
سطح دسترسی
اندازه فایل
زمان‌ها
محل بلوک‌های فایل روی دیسک
تعداد لینک‌ها
اما اسم فایل داخل inode ذخیره نمی‌شود.
می‌توانی inode را ببینی:

ls -i alireza

مثلاً:

123456 alireza

یعنی alireza به inode شماره 123456 اشاره می‌کند.

————————-

2️⃣ stat
برای دیدن اطلاعات کامل فایل:

stat alireza

مثلاً:

Access: 2026-08-18 18:00
Modify: 2026-08-18 17:30
Change: 2026-08-18 17:30
Birth:  2026-08-18 17:30

چهار زمان مهم:
Access — atime
آخرین باری که فایل خوانده/دسترسی شده.
Modify — mtime
آخرین باری که محتوای فایل تغییر کرده.
مثلاً:

echo hello >> alireza

Change — ctime
آخرین تغییر در Metadata فایل.
مثلاً:

chmod 600 alireza

محتوا تغییر نکرده، ولی Metadata تغییر کرده؛ پس ctime تغییر می‌کند.
Birth — btime
زمان ایجاد فایل؛ البته پشتیبانی و نمایش آن به فایل‌سیستم و سیستم‌عامل بستگی دارد.

———————

3️⃣ Hard Link
فرض کن:

echo "Hello" > alireza

حالا:

ln alireza ali

دو اسم داریم:

alireza

ali

  ↓

inode مشترک

  ↓

محتوای فایل

بررسی:

ls -li alireza ali

مثلاً:

12345 -rw-r--r-- 2 root root ... alireza
12345 -rw-r--r-- 2 root root ... ali

می‌بینی که inode هر دو یکی است.
یعنی ali یک کپی از فایل نیست؛ یک نام دیگر برای همان فایل است.

———————

4️⃣ Soft Link / Symbolic Link
حالا:

ln -s alireza ali

ساختار:

ali
 ↓
alireza
 ↓
inode
 ↓
datadata

این بار ali خودش یک فایل مستقل است که مسیر فایل اصلی را نگه می‌دارد.
ببین:

ls -l

مثلاً:

ali -> alireza

اگر:

echo "Bye" >> ali

محتوای alireza هم تغییر می‌کند.
چون هر دو به همان inode و همان داده اشاره می‌کنند.

———————-
مثال واقعی
اگر:

ln alireza ali

و بعد:

rm alireza

ali هنوز فایل را دارد.
اما اگر:

ln -s alireza ali
rm alireza

حالا ali تبدیل به Broken Symbolic Link می‌شود.
——————-

5️⃣ فرمان ln

Hard Link

ln alireza ali

Soft Link

ln -s alireza ali

————————-

6️⃣ readlink
برای فهمیدن لینک به چه چیزی اشاره می‌کند:

readlink alireza43439

مثلاً:

alireza

اگر بخواهی مسیر کامل مقصد را ببینی:

readlink -f alireza43439

مثلاً:

/home/alireza

——————

🎯 برای حفظ کردن
Hard Link:

«اسم دوم برای همان فایل»

Soft Link:

«میانبر/آدرس به فایل دیگر»

inode:

«شناسه و اطلاعات اصلی فایل در فایل‌سیستم»

stat:

«اطلاعات و زمان‌های مهم فایل»

readlink:

«این لینک به کجا اشاره می‌کند؟»

فصل چهارم — قسمت چهل و پنجم 🐧
سطح دسترسی ها در لینوکس
—————-
🔐 سطح دسترسی‌ها در لینوکس
در لینوکس هر فایل و دایرکتوری مشخص می‌کند چه کسی اجازه دارد چه کاری روی آن انجام دهد.
مثلاً:

ls -l sana.txt

ممکن است ببینی:

-rw-r--r-- 1 alireza users 120 Aug 18 18:00 sana.txt

بخش مهم اول:

-rw-r--r--

—————-

1️⃣ سه سطح مالکیت
لینوکس دسترسی‌ها را برای سه گروه بررسی می‌کند:

Owner   → صاحب فایل
Group   → گروه فایل
Others  → بقیه کاربران

مثلاً:

-rw-r--r--
 │  │  │
 │  │  └── Others
 │  └───── Group
 └──────── Owner

——————-

2️⃣ سه نوع دسترسی
سه Permission اصلی داریم:

r = Read    خواندن
w = Write   نوشتن
x = Execute اجرا

برای فایل

r → محتویات فایل را بخواند
w → محتویات فایل را تغییر دهد
x → فایل را اجرا کند

برای دایرکتوری
اینجا یک نکته خیلی مهم داریم:

r → لیست محتویات دایرکتوری
w → ایجاد/حذف/تغییر نام فایل‌ها
x → ورود/دسترسی به داخل دایرکتوری

—————————-

3️⃣ تغییر مالک فایل
دستور درست:

chown

نه chowan.
مثلاً:

sudo chown alireza sana.txt

یعنی مالک فایل شود:

alireza

——————

تغییر مالک و گروه همزمان

sudo chown alireza:users sana.txt

یعنی:

Owner → alireza

Group → users

————-

4️⃣ تغییر فقط Group
برای تغییر گروه از:

chgrp

استفاده می‌کنیم:

sudo chgrp users sana.txt

یا با chown:

sudo chown :users sana.txt

—————

5️⃣ Permission عددی
احتمالاً این‌ها را زیاد می‌بینی:

000
644
755
777

ارزش Permissionها:

r = 4
w = 2
x = 1

پس:

rwx = 4+2+1 = 7
rw- = 4+2   = 6
r-x = 4+1   = 5
r-- = 4     = 4
-w- = 2
--x = 1
--- = 0

مثلاً:

chmod 755 test

یعنی:

Owner  → rwx = 7
Group  → r-x = 5
Others → r-x = 5

پس:

755 = rwxr-xr-x

—————-
چند Permission مهم

000 → هیچ دسترسی
600 → rw-------
644 → rw-r--r--
700 → rwx------
755 → rwxr-xr-x
777 → rwxrwxrwx

مثلاً:

chmod 644 sana.txt

——————

6️⃣ umask چیست؟
umask مشخص می‌کند فایل یا دایرکتوری جدید به‌صورت پیش‌فرض چه Permissionهایی نداشته باشد.
ببین:

umask

مثلاً:

0022

یعنی سیستم هنگام ساخت فایل/دایرکتوری، بعضی دسترسی‌ها را حذف می‌کند.
مثلاً معمولاً:

File       → 666

Directory  → 777

با umask 022:

666 - 022 → 644

777 - 022 → 755

پس معمولاً:

touch test

می‌تواند چیزی شبیه:

-rw-r--r--

ایجاد کند.
و:

mkdir testdir

چیزی شبیه:

drwxr-xr-x

ایجاد می‌کند.
umask

Permission اضافه نمی‌کند؛ فقط Permissionهای پیش‌فرض را محدود می‌کند.

———————

7️⃣ which چیست؟
which مسیر اجرای یک command را پیدا می‌کند.
مثلاً:

which ls

ممکن است:

/usr/bin/ls

برگرداند.
یا:

which python3

مثلاً:

/usr/bin/python3

—————

🔥 8️⃣ SUID
SUID یعنی:

یک فایل اجرایی با Permission صاحب فایل اجرا شود، نه با Permission کاربری که آن را اجرا کرده.

مثال معروف:

ls -l /usr/bin/passwd

ممکن است ببینی:

-rwsr-xr-x

اینجا به‌جای:

-rwx

داریم:

-rws

این s یعنی SUID فعال است.
چرا؟
چون کاربر عادی باید بتواند رمز عبور خودش را تغییر دهد، در حالی که فایل‌های مربوط به تغییر رمز عبور نیاز به دسترسی‌های خاص دارند.

—————

فعال کردن SUID

chmod u+s file

یا عددی:

chmod 4755 file

عدد:

4xxx → SUID

—————

🔥 9️⃣ SGID
SGID دو کاربرد دارد، ولی برای دایرکتوری‌ها کاربرد بسیار مهمی دارد.
در دایرکتوری اگر SGID فعال باشد:

فایل‌های جدیدی که داخل آن ساخته می‌شوند، گروه دایرکتوری را به ارث می‌برند.

مثلاً:

mkdir project
chown :developers project
chmod 2775 project

حالا:

project/

گروهش developers است.
اگر ali داخل آن فایل بسازد:

project/test.txt

گروه فایل هم می‌تواند:

developers

باشد.
فعال کردن SGID:

chmod g+s project

یا:

chmod 2775 project

عدد:

2xxx → SGID

—————-

🔥 10️⃣ Sticky Bit
Sticky Bit بیشتر روی دایرکتوری‌های اشتراکی استفاده می‌شود.
مثال معروف:

ls -ld /tmp

معمولاً چیزی شبیه:

drwxrwxrwt

آخرش:

t

می‌بینی.
یعنی کاربران مختلف می‌توانند داخل /tmp فایل بسازند، اما هر کاربر معمولاً نمی‌تواند فایل کاربر دیگری را حذف کند.
مثلاً:

/tmp
├── ali.txt     ← Ali
├── reza.txt    ← Reza
└── test.txt    ← Test

Ali نمی‌تواند همین‌طوری reza.txt را حذف کند.
فعال کردن Sticky Bit:

chmod +t directory

یا:

chmod 1777 directory

عدد:

1xxx → Sticky Bit

——————

🎯 خلاصه کل قسمت

Owner  → صاحب
Group  → گروه
Others → بقیه

r = 4
w = 2
x = 1

chmod → تغییر Permission
chown → تغییر Owner
chgrp → تغییر Group
umask → Permission پیش‌فرض
which → پیدا کردن مسیر command

4xxx → SUID
2xxx → SGID
1xxx → Sticky Bit

و یک نکته مهم برای LPIC: Permission روی فایل و دایرکتوری یک معنی کاملاً یکسان ندارد؛ مخصوصاً x روی دایرکتوری یعنی امکان عبور/دسترسی به آن، که بعداً در بحث Permissionها خیلی به کارت می‌آید.

فصل چهارم — قسمت چهل و ششم 🐧
سطح دسترسی با ACL

———————

تا اینجا با rwx کار کردیم؛ ولی یک مشکل داریم:
فرض کن فایل report.txt این شکلی باشد:

-rw-r----- 1 ali developers report.txt

یعنی:
صاحب فایل → ali
گروه → developers
بقیه → هیچ دسترسی ندارند.
حالا می‌خواهیم یک کاربر خاص به اسم reza هم فقط بتواند فایل را بخواند.
اینجاست که ACL به درد می‌خورد.

—————-

ACL = Access Control List
یعنی می‌توانیم برای کاربرها و گروه‌های خاص، دسترسی جداگانه تعریف کنیم؛ بدون اینکه ساختار اصلی owner/group/other را خراب کنیم.
مثال واقعی 🧠
فرض کن:

report.txt
       │
       ├── ali → rw
       ├── developers → r
       ├── reza → r
       └── سایر کاربران → ---

با chmod به‌تنهایی این مدل مدیریت دقیق سخت است، ولی ACL دقیقاً برای همین ساخته شده.

—————————-

1️⃣ دیدن ACL
فرمان:

getfacl report.txt

مثلاً:

# file: report.txt
# owner: ali
# group: developers
user::rw-
user:reza:r--
group::r--
mask::r--
other::---

قسمت مهم:

user:reza:r--

یعنی کاربر reza اجازه خواندن فایل را دارد.

————————

2️⃣ اضافه کردن ACL برای یک کاربر
مثلاً:

setfacl -m u:reza:r report.txt

یا:

setfacl -m u:reza:r-- report.txt

u یعنی user.
حالا:

getfacl report.txt

و می‌بینیم:

user:reza:r--

——————-

3️⃣ دادن دسترسی کامل به یک کاربر

setfacl -m u:reza:rwx report.txt

یعنی reza:

r → خواندن

w → نوشتن

x → اجرا

را دارد.

——————-

4️⃣ حذف ACL یک کاربر

setfacl -x u:reza report.txt

یعنی ACL مربوط به reza حذف شود.

———-

5️⃣ ACL برای گروه
مثلاً گروه security را می‌خواهیم به فایل دسترسی بدهیم:

setfacl -m g:security:r-- report.txt

g یعنی group.

—————-

6️⃣ حذف ACL گروه

setfacl -x g:security report.txt

7️⃣ ACL روی دایرکتوری
اینجا ACL خیلی جذاب‌تر می‌شود.
فرض کن:

mkdir /project

می‌خواهیم reza داخل این دایرکتوری بتواند فایل ایجاد کند:

setfacl -m u:reza:rwx /project

حالا reza روی /project دسترسی:

r → دیدن محتویات

w → ایجاد/حذف فایل

x → ورود به دایرکتوری

دارد.

————————

8️⃣ ACL پیش‌فرض ⭐️
یک نکته مهم:
اگر روی یک دایرکتوری ACL بگذاری، فایل‌هایی که بعداً داخلش ساخته می‌شوند لزوماً ACL موردنظر را نمی‌گیرند.
برای این کار از Default ACL استفاده می‌کنیم:

setfacl -d -m u:reza:rwx /project

حالا فایل‌ها و دایرکتوری‌های جدید داخل /project ACL پیش‌فرض را به ارث می‌برند.
دیدنش:

getfacl /project

مثلاً:

default:user:reza:rwx

_____________

9️⃣ Mask چیست؟ ⚠️
در ACL یک مفهوم مهم داریم:

mask

Mask حداکثر دسترسی‌ای را که برای کاربرهای ACL و گروه‌ها می‌توان اعمال کرد مشخص می‌کند.
مثلاً:

setfacl -m u:reza:rwx,m:r-- report.txt

ما به reza گفتیم rwx، ولی mask فقط r-- است.
پس دسترسی مؤثر reza می‌شود:

r--

برای دیدن دسترسی مؤثر:

getfacl report.txt

ممکن است ببینی:

user:reza:rwx        #effective:r--

یعنی ACL نوشته rwx ولی Mask اجازه بیشتر از r-- نمی‌دهد.

————————

🔟 حذف تمام ACLها
اگر بخواهیم ACLهای اضافی فایل را پاک کنیم:

setfacl -b report.txt

-b یعنی حذف ACLهای اضافی.

——————————————————-
نصب ابزار ACL
اگر setfacl یا getfacl نداشتی:
Debian / Ubuntu

apt install acl

RHEL / Fedora

dnf install acl

————————————-

فصل چهارم — قسمت آخر - قسمت چهل و هفتم 🐧
جستجو در لینوکس
——————


در لینوکس چند فرمان مهم برای پیدا کردن برنامه، فایل و مسیر فایل‌ها داریم. مهم‌ترین‌ها:

which

whereis

locate

find

—————-

1️⃣ which — برنامه از کجا اجرا می‌شود؟
وقتی می‌زنیم:

which bash

مثلاً:

/usr/bin/bash

یعنی وقتی بنویسیم:

bash

سیستم از این فایل استفاده می‌کند.
مثال:

which python3
which ls
which nano
which ssh

🧠 which = این برنامه‌ای که اجرا می‌کنم کجاست؟


——————-

2️⃣ whereis — اطلاعات بیشتری درباره برنامه

whereis bash

ممکن است بدهد:

bash: /usr/bin/bash /usr/share/man/man1/bash.1.gz

یعنی می‌تواند محل‌های مختلف مربوط به برنامه، مثل:
فایل اجرایی
Source
man page
را نشان دهد.
مثلاً:

whereis ls
whereis ssh
whereis python3

🧠 فرق ساده:

which   → مسیر برنامه‌ای که اجرا می‌شود
whereis → محل‌های مختلف مرتبط با برنامه

—————————

3️⃣ locate — جستجوی سریع فایل ⚡️
مثلاً دنبال passwd هستیم:

locate passwd

ممکن است کلی نتیجه بدهد:

/etc/passwd
/etc/pam.d/passwd
/usr/bin/passwd
/usr/share/man/man1/passwd.1.gz
...

مزیت locate این است که خیلی سریع است.
چرا؟
چون معمولاً از یک Database استفاده می‌کند و کل دیسک را همان لحظه نمی‌گردد.

———————

4️⃣ find — حرفه‌ای‌ترین جستجو 🔥
find خودش واقعاً فایل‌سیستم را می‌گردد و می‌توانی شرط برای جستجو تعیین کنی.
ساختار کلی:

find [مسیر] [شرط]

مثلاً:

find /etc -name passwd

یعنی:

داخل

/etc

بگرد و فایلی به نام

passwd

پیدا کن.

———————

پیدا کردن فایل با اسم

find / -name "test.txt"

یا:

find /home -name "*.txt"

یعنی تمام فایل‌های .txt داخل /home.

—————

جستجو بدون حساسیت به حروف

find /home -iname "alireza.txt"

-iname نسبت به بزرگ/کوچک بودن حروف حساس نیست.

———————

پیدا کردن دایرکتوری

find /home -type d -name "test"

d یعنی:

directory

———-

find /home -type f -name "*.txt"

f یعنی:

file

——————

پیدا کردن فایل بر اساس حجم
مثلاً فایل‌های بزرگ‌تر از 100MB:

find / -type f -size +100M

یا فایل‌های کوچک‌تر از 10MB:

find / -type f -size -10M

——————-

پیدا کردن فایل بر اساس زمان
مثلاً فایل‌هایی که در 1 روز گذشته تغییر کرده‌اند:

find /home -type f -mtime -1

یا:

find /home -type f -mtime +30

یعنی فایل‌هایی که بیشتر از 30 روز از آخرین تغییرشان گذشته.

——————-

پیدا کردن فایل و اجرای دستور روی آن ⭐️
اینجا find خیلی قدرتمند می‌شود.
مثلاً:

find /tmp -type f -name "*.log" -delete

یعنی:

فایل‌های

.log

داخل

/tmp

را پیدا کن و حذف کن.

⚠️ این مدل دستورها را روی مسیرهای مهم مثل / بدون بررسی اجرا نکن.

——————-

ترکیب find با exec
مثلاً:

find /tmp -type f -name "*.log" -exec ls -lh {} \;

اینجا:

{} 
↓
فایلی که find پیدا کرده

و:

\;
↓
پایان دستور exec

————————

فصل چهارم هم با همین مفاهیم بسته می‌شود: مدیریت فایل → فشرده‌سازی → آرشیو → لینک‌ها → Permission → ACL → جستجو. 🐧🔥

فصل چهار هم تموم شد


به امید خدا از فردا فصل 5 رو شروع میکنیم

فصل پنجم — قسمت چهل و هشتم - INTRO 🐧
راه اندازی اولیه و مجازی سازی
————————-
در فصل پنجم می‌خواهیم ببینیم وقتی یک سیستم لینوکسی روشن می‌شود چه اتفاقی می‌افتد و چطور می‌توانیم روند Boot را مدیریت کنیم. همچنین با مجازی‌سازی در لینوکس آشنا می‌شویم.

—————-

1️⃣ تغییر در راه‌اندازی سیستم و Reboot
یاد می‌گیریم:
سیستم چطور Boot می‌شود؟
reboot و shutdown
تغییر وضعیت سیستم
مدیریت سرویس‌ها در زمان Boot
Runlevel / Target
بررسی وضعیت Boot

——————-

2️⃣ نصب و مدیریت Boot Manager
اینجا با Boot Manager آشنا می‌شویم.
مهم‌ترین چیزی که در لینوکس می‌بینیم:

GRUB

مثلاً وقتی سیستم روشن می‌شود و صفحه‌ای می‌بینی که می‌توانی بین چند Kernel یا سیستم‌عامل انتخاب کنی، معمولاً GRUB در این قسمت نقش دارد.

————————

3️⃣ مجازی‌سازی در لینوکس 🖥
می‌بینیم Virtualization چیست و لینوکس چطور می‌تواند:

Linux Host
   │
   ├── VM 1 → Debian
   ├── VM 2 → Ubuntu
   └── VM 3 → Fedora

را اجرا کند.
با مفاهیمی مثل:
KVM
QEMU
Virtual Machine
Host / Guest
Hypervisor
آشنا می‌شویم.

——————

4️⃣ مراحل راه‌اندازی سیستم 🚀
از لحظه‌ای که دکمه Power را می‌زنیم تا رسیدن به Login:

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
Bootloader (GRUB)
   ↓
Linux Kernel
   ↓
initramfs
   ↓
systemd
   ↓
Services
   ↓
Login

این بخش خیلی مهم است چون در فصل‌های قبلی هم با بعضی از این مفاهیم برخورد کردیم.

فصل پنجم — قسمت چهل و نهم 🐧
مراحل راه اندازی در لینوکس
————————-

وقتی دکمه Power را می‌زنیم، لینوکس یک‌دفعه اجرا نمی‌شود؛ چند مرحله پشت سر هم اتفاق می‌افتد.

🧠 تصویر کلی

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
Bootloader (GRUB)
   ↓
Kernel
   ↓
initramfs
   ↓
systemd
   ↓
Services
   ↓
Login

حالا مرحله‌به‌مرحله 👇

————-

1️⃣ روشن شدن سیستم → BIOS / UEFI
اول سیستم روشن می‌شود و Firmware سخت‌افزار را بررسی می‌کند.
مثلاً:

CPU
RAM
Disk
Keyboard
Network
...

در سیستم‌های قدیمی‌تر معمولاً BIOS و در سیستم‌های جدیدتر UEFI داریم.

——————

2️⃣ Bootloader → GRUB
بعد Firmware دنبال یک Bootloader می‌گردد.
در بیشتر سیستم‌های Linux:

GRUB

وظیفه GRUB این است که Kernel لینوکس را پیدا و اجرا کند.
اگر چند سیستم‌عامل داشته باشی، GRUB می‌تواند منوی انتخاب هم نشان دهد:

Ubuntu
Advanced options for Ubuntu
Windows

————-

3️⃣ Kernel وارد کار می‌شود 🧠

GRUB، Kernel لینوکس را در حافظه قرار می‌دهد و اجرا می‌کند.

Kernel مسئول مدیریت چیزهایی مثل:

CPU
RAM
Disk
Network
Hardware
Processها

است.

—————-

4️⃣ initramfs
قبل از اینکه سیستم فایل اصلی / کاملاً در دسترس قرار بگیرد، معمولاً یک محیط موقت به نام:

initramfs

راه‌اندازی می‌شود.
مثلاً اگر برای پیدا کردن Root Filesystem به یک Driver یا ابزار خاص نیاز باشد، initramfs می‌تواند آن را فراهم کند.
بعد سیستم به Root Filesystem اصلی منتقل می‌شود.

——————

systemd 🚀
در سیستم‌های مدرن Linux معمولاً:

systemd

اولین Process اصلی سیستم است.
PID آن معمولاً:

ps -p 1

و می‌بینی:

PID 1

systemd سرویس‌ها و بخش‌های مختلف سیستم را راه‌اندازی می‌کند.


——————-
🔎 دیدن پیام‌های Kernel با dmesg
بعد از Boot می‌توانی پیام‌هایی که Kernel ثبت کرده را ببینی:

dmesg

مثلاً:

dmesg | less

برای جستجو:

dmesg | grep -i usb

یعنی پیام‌های مربوط به USB را پیدا کن.
یا:

dmesg | grep -i error

🧠 dmesg = پیام‌های مربوط به Kernel و Hardware
——————

📖 journalctl چیست؟
در سیستم‌هایی که systemd دارند، journal لاگ‌های سیستم را جمع‌آوری می‌کند.
برای دیدن لاگ‌ها:

journalctl

لاگ‌های Boot فعلی:

journalctl -b

لاگ Boot قبلی:

journalctl -b -1

فقط خطاهای Boot:

journalctl -b -p err

و برای دیدن Kernel:

journalctl -k

فرق مهم:

dmesg
↓
پیام‌های Kernel

journalctl
↓
لاگ‌های systemd و سرویس‌ها + Kernel و بخش‌های مختلف سیستم

———————-

📁 لاگ Boot کجاست؟
این قسمت را یک مقدار اصلاح کنیم:
در Debian/Ubuntu ممکن است بعضی لاگ‌های مربوط به Boot در:

/var/log/

باشند، اما وجود /var/log/boot به‌صورت ثابت و یکسان در همه نسخه‌ها را نباید فرض کرد.
در سیستم‌های جدید، برای بررسی Boot بهتر است از:

journalctl -b

استفاده کنی.
در بعضی سیستم‌های RHEL/Fedora ممکن است فایل‌هایی مثل:

/var/log/boot.log

——————-


🖥 آیا سیستم با UEFI Boot شده؟
یک روش خیلی ساده:

ls /sys/firmware/efi

اگر این مسیر وجود داشته باشد، معمولاً یعنی سیستم با UEFI Boot شده.
مثلاً:

ls /sys/firmware/efi

اگر پوشه‌هایی مثل این دیدی:

efivars

fw_platform_size

runtime

...

یعنی:

UEFI ✅

اگر مسیر وجود نداشت:

No such file or directory

معمولاً سیستم با حالت Legacy BIOS بوت شده است.

فصل پنجم — قسمت پنجاهم 🐧
نگاهی به بوت لودر

—————————-
قبل از GRUB یک نکته را یاد بگیریم:
🧠 Bootloader چیست؟
Bootloader یک برنامه کوچک است که بعد از BIOS/UEFI اجرا می‌شود و سیستم‌عامل را برای اجرا آماده می‌کند.
در لینوکس معروف‌ترین Bootloader:

GRUB

است.
مثال واقعی:

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
GRUB  ← اینجا
   ↓
Linux Kernel
   ↓
Linux

———————-

1️⃣ تاریخچه GRUB
اول نسخه قدیمی‌تر را داشتیم:

GRUB Legacy

بعد نسخه جدیدتر آمد:

GRUB 2

امروزه تقریباً تمام توزیع‌های مدرن Linux از GRUB 2 استفاده می‌کنند.

——————-

2️⃣ GRUB Legacy چیست؟
GRUB Legacy نسخه قدیمی GRUB است.
ساختار تنظیمات اصلی آن معمولاً:

/boot/grub/menu.lst

بود.
مثلاً در آن می‌توانستیم مشخص کنیم:

کدام Kernel اجرا شود؟
Root filesystem کجاست؟
چه Kernel Parameterهایی ارسال شوند؟

——————-

3️⃣ GRUB 2 چیست؟
GRUB 2 ساختار جدیدتر و قدرتمندتری دارد.
یکی از تفاوت‌های مهم:

GRUB Legacy
    ↓
menu.lst

ولی در:

GRUB 2
    ↓
grub.cfg

قرار داریم.
مسیر معمول:

/boot/grub/grub.cfg

در سیستم‌های UEFI ممکن است فایل‌های مربوط به GRUB را در مسیرهایی مثل:

/boot/efi/

هم ببینی.

———————-
4️⃣ فایل grub.cfg چیست؟
فایل اصلی‌ای که GRUB هنگام Boot از آن برای منوی Boot و تنظیمات استفاده می‌کند:

/boot/grub/grub.cfg

مثلاً داخلش ممکن است اطلاعاتی مربوط به:

Kernel
initrd
root
boot parameters

ببینی.
⚠️ نکته مهم: معمولاً نباید grub.cfg را مستقیم و دستی ویرایش کنیم.
چرا؟
چون این فایل معمولاً تولیدشده (generated) است و با تغییر تنظیمات اصلی دوباره ساخته می‌شود.

——————-
5️⃣ تنظیمات اصلی GRUB کجاست؟
یکی از مهم‌ترین فایل‌ها:

/etc/default/grub

مثلاً:

cat /etc/default/grub

ممکن است چیزی شبیه این ببینی:

GRUB_DEFAULT=0
GRUB_TIMEOUT=5
GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT="quiet splash"

معنی:

GRUB_DEFAULT=0

اولین گزینه Boot به صورت پیش‌فرض انتخاب شود.

GRUB_TIMEOUT=5

پنج ثانیه منتظر بمان.

GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT

پارامترهایی که هنگام اجرای Kernel ارسال می‌شوند.
————-

6️⃣ تغییر تنظیمات GRUB
مثلاً:

nano /etc/default/grub

فرض کن:

GRUB_TIMEOUT=5

را تغییر بدهیم:

GRUB_TIMEOUT=10

یعنی منوی GRUB به‌جای ۵ ثانیه، ۱۰ ثانیه نمایش داده شود.
اما هنوز کار تمام نشده!
باید تنظیمات جدید را به grub.cfg اعمال کنیم.
در Debian/Ubuntu:

update-grub

این فرمان معمولاً فایل:

/boot/grub/grub.cfg

را دوباره تولید می‌کند.

———————-

🔥 چند دستور کاربردی
دیدن GRUB:

ls /boot/grub

دیدن تنظیمات:

cat /etc/default/grub

جستجوی Kernel در GRUB:

grep menuentry /boot/grub/grub.cfg

تولید مجدد در Debian/Ubuntu:

update-grub

فصل پنجم — قسمت پنجاه و یکم 🐧
راه اندازی دستی لینوکس

———————
راه‌اندازی دستی لینوکس
گاهی فایل تنظیمات GRUB مشکل پیدا می‌کند یا سیستم نمی‌تواند به‌صورت عادی بوت شود. در این حالت می‌توانیم از خود GRUB به‌صورت دستی سیستم‌عامل را بالا بیاوریم.
1. ورود به محیط GRUB
هنگام روشن شدن سیستم، در منوی GRUB معمولاً با فشردن Shift یا در بعضی سیستم‌ها Esc می‌توان منوی GRUB را نمایش داد.
سپس:
کلید e → ویرایش Entry مربوط به لینوکس.
———————-

2. دستورات insmod
در محیط GRUB می‌توان ماژول‌های موردنیاز را بارگذاری کرد:

insmod linux
insmod gzip
insmod lvm

linux → پشتیبانی از کرنل لینوکس
gzip → برای فایل‌های فشرده
lvm → برای دسترسی به Logical Volumeهای LVM

———————
3. دستور ls
با:

ls

می‌توان دیسک‌ها و پارتیشن‌هایی که GRUB شناسایی کرده را مشاهده کرد.
مثلاً:

(hd0) (hd0,msdos1) (hd0,msdos2)

حالا می‌توانیم بررسی کنیم کدام پارتیشن شامل فایل‌های لینوکس است:

ls (hd0,msdos1)/

ممکن است چیزهایی مثل این ببینیم:

boot/
etc/
home/
usr/
var/

——————-

4. تعیین Root
اگر پارتیشن موردنظر hd0,msdos1 باشد:

set root=(hd0,msdos1)

یعنی به GRUB می‌گوییم:

«از این پارتیشن به‌عنوان محل فایل‌های سیستم استفاده کن.»

———————-

5. ساخت مجدد فایل تنظیمات GRUB
برای ساخت مجدد فایل grub.cfg در سیستم لینوکسی، دستور درست این است:

grub2-mkconfig > /boot/grub2/grub.cfg

فصل پنجم — قسمت پنجاه و دوم 🐧
single user mode

———————
Single User Mode در AlmaLinux 9
Single User Mode یا حالت تک‌کاربره یک حالت ویژه برای عیب‌یابی و تعمیر سیستم لینوکس است که در آن سیستم با حداقل سرویس‌های لازم اجرا می‌شود.
🔹 Single User Mode به چه درد می‌خورد؟
مهم‌ترین کاربردهایش:
بازیابی یا تغییر پسورد Root
تعمیر فایل‌سیستم
رفع مشکلات بوت
تعمیر تنظیمات سیستم
انجام کارهای مدیریتی وقتی سیستم عادی بالا نمی‌آید
مثلاً اگر پسورد root را فراموش کرده باشیم، می‌توانیم از این روش برای تغییر آن استفاده کنیم.

————————
روش اول — rd.break در AlmaLinux 9
مرحله 1 — ورود به GRUB
سیستم را Restart کن.
در صفحه GRUB:
روی AlmaLinux بایست → کلید e را بزن.
—————————
مرحله 2 — پیدا کردن خط Kernel
خطی را پیدا کن که با چیزی شبیه این شروع می‌شود:

linux /vmlinuz-...

یا:

linux16 /vmlinuz-...

در انتهای همین خط اضافه کن:

rd.break

مثلاً:

linux /vmlinuz-... root=/dev/mapper/almalinux-root ro ... rd.break

——————

مرحله 3 — اجرای بوت
بعد از اضافه کردن:

rd.break

کلید:

Ctrl + X

را بزن.
سیستم وارد محیط Recovery می‌شود و معمولاً چیزی شبیه این می‌بینی:

switch_root:/#

——————

مرحله 4 — قابل نوشتن کردن /sysroot
در این مرحله سیستم اصلی معمولاً در /sysroot قرار دارد.
اول آن را Read/Write می‌کنیم:

mount -o remount,rw /sysroot

————————

مرحله 6 — تغییر پسورد Root
دستور:

passwd root

پسورد جدید را دو بار وارد کن.
مثلاً:

New password:

Retype new password:

passwd: all authentication tokens updated successfully.

————————-

مرحله 7 — SELinux
چون در محیط Recovery تغییراتی روی سیستم انجام داده‌ایم، برای اینکه SELinux در بوت بعدی Contextها را دوباره تنظیم کند:

touch /.autorelabel

این فایل به سیستم می‌گوید:

«در بوت بعدی فایل‌ها را دوباره با Context مناسب SELinux برچسب‌گذاری کن.»

——————

مرحله 8 — خروج و Restart
ابتدا:

exit

بعد:

reboot

سیستم دوباره راه‌اندازی می‌شود.
ممکن است به دلیل:

touch /.autorelabel

بوت اول کمی بیشتر طول بکشد؛ چون SELinux در حال Relabel کردن فایل‌هاست.

———————-

روش دوم — init=/bin/bash
یک روش دیگر برای ورود مستقیم به Shell، اضافه کردن این پارامتر به انتهای خط Kernel است:

rw init=/bin/bash

یعنی در GRUB:

linux /vmlinuz-... root=/dev/mapper/almalinux-root ro ... rw init=/bin/bash

بعد:

Ctrl + X

را بزن.
در این روش، Kernel به جای اجرای فرآیند معمول init، مستقیماً:

/bin/bash

را اجرا می‌کند.
سپس بسته به وضعیت Mountها، ممکن است لازم باشد Root filesystem را Read/Write کنی.
مثلاً:

mount -o remount,rw /

بعد:

passwd root

و برای SELinux:

touch /.autorelabel

سپس:

exec /sbin/reboot

—————

enforcing=0 چیست؟

enforcing=0

این پارامتر باعث می‌شود SELinux در آن بوت به حالت Permissive برود.
یعنی SELinux در آن بوت جلوی عملیات را نمی‌گیرد، ولی همچنان می‌تواند موارد نقض Policy را گزارش کند.
مثلاً در بعضی روش‌های Recovery ممکن است انتهای خط Kernel این‌طور باشد:

rd.break enforcing=0

اما برای بازیابی معمول پسورد در AlmaLinux 9، روش rd.break به‌تنهایی و سپس mount، chroot، passwd و touch /.autorelabel مسیر اصلی و قابل‌فهم‌تری است.

——————————

فصل پنجم — قسمت پنجاه و سوم 🐧
single user mode
اما روی الما 10
———————
1️⃣ بوت از ISO
ISO آلما لینوکس 10 را به ماشین وصل کن و سیستم را از روی آن Boot کن.
در منوی اولیه گزینه‌ای شبیه:

Troubleshooting

را انتخاب کن.
سپس گزینه:

Rescue a AlmaLinux system

را بزن.

———————

2️⃣ پیدا کردن سیستم نصب‌شده
محیط Rescue سیستم نصب‌شده را پیدا می‌کند و معمولاً از تو می‌پرسد که آیا می‌خواهی سیستم نصب‌شده را Mount کند.
گزینه:

1) Continue

را انتخاب کن.
در این حالت سیستم نصب‌شده معمولاً در:

/mnt/sysroot

Mount می‌شود.

——————-

3️⃣ ورود به سیستم نصب‌شده
حالا:

chroot /mnt/sysroot

از این لحظه به بعد، انگار وارد سیستم AlmaLinux نصب‌شده شده‌ای.
مثلاً:

passwd root

———————


4️⃣ تغییر پسورد Root

passwd root

رمز جدید را دو بار وارد کن.
اگر موفق باشد:

passwd: all authentication tokens updated successfully.

————

5️⃣ SELinux
برای اینکه بعد از تغییرات، SELinux هنگام بوت دوباره Contextها را بررسی کند:

touch /.autorelabel

—————————-

6️⃣ خروج

exit

بعد سیستم را Restart کن:

reboot

ISO/CD را قبل از بوت بعدی از ماشین جدا کن تا دوباره وارد محیط نصب نشود.


——————-

فصل پنجم — قسمت پنجاه و چهارم 🐧
systemd
———————
🧠 systemd چیست؟
بعد از اینکه Kernel بالا آمد، سیستم باید بقیه قسمت‌ها را راه‌اندازی کند؛ مثل:
شبکه
SSH
سرویس‌ها
لاگ‌ها
زمان سیستم
سرویس‌های مختلف
اینجا Init System وارد عمل می‌شود.
در لینوکس دو سیستم معروف داریم:

SysVinit

systemd

امروزه بیشتر توزیع‌های مدرن مثل Debian، Ubuntu، Fedora، RHEL و AlmaLinux از systemd استفاده می‌کنند.

—————————
🔹 ساختار کلی systemd

BIOS / UEFI
    ↓
GRUB
    ↓
Kernel
    ↓
systemd (PID 1)
    ↓
Services / Targets / Mounts / ...

نکته مهم:

ps -p 1

معمولاً می‌بینی:

PID 1

systemd

یعنی systemd اولین Process سیستم است.
——————-

🔹 systemctl چیست؟
مهم‌ترین ابزار مدیریت systemd است:

systemctl

مثلاً:

systemctl status ssh

یا در بعضی سیستم‌های Red Hat:

systemctl status sshd

————
🔹 مشاهده Unitها
نمایش Unitهای فعال:

systemctl list-units

نمایش تمام Unit Fileها:

systemctl list-unit-files

——————

🔹 Unit چیست؟
در systemd تقریباً همه چیز به صورت Unit مدیریت می‌شود.
مثلاً:

.service
.socket
.target
.mount
.timer
.device

مثلاً:

systemctl status sshd.service

——————

دیدن فایل سرویس:

systemctl cat sshd

مثلاً:

[Unit]
Description=OpenSSH server

[Service]
ExecStart=...

[Install]
WantedBy=multi-user.target

———————————-

🎯 Target چیست؟
در SysVinit چیزی به نام Runlevel داشتیم.
در systemd مفهوم مشابهی با Target داریم.
مثلاً:

Runlevel 3
     ↓
multi-user.target

Runlevel 5
     ↓
graphical.target

مشاهده Target پیش‌فرض:

systemctl get-default

مثلاً:

graphical.target

تغییر به حالت متنی:

systemctl set-default multi-user.target

تغییر به حالت گرافیکی:

systemctl set-default graphical.target

——————-

🔥 مدیریت سرویس‌ها
روشن کردن سرویس

systemctl start sshd

خاموش کردن

systemctl stop sshd

ریستارت

systemctl restart sshd

بررسی وضعیت

systemctl status sshd

بررسی فعال بودن

systemctl is-active sshd

خروجی مثلاً:

active

—————-

🔄 اجرا شدن سرویس بعد از روشن شدن سیستم
فعال کردن:

systemctl enable sshd

یعنی:

بعد از Boot سیستم، SSH هم خودکار اجرا شود.

غیرفعال کردن:

systemctl disable sshd

—————————
🛑 Power Management
خاموش کردن:

systemctl poweroff

ریبوت:

systemctl reboot

خاموش کردن با shutdown:

shutdown -h now

ریبوت با shutdown:

shutdown -r now

Sleep:

systemctl suspend

Hibernate:

systemctl hibernate

فصل پنجم — قسمت پنجاه و پنجم 🐧
send messeage یا ارسال پیام به کاربر
———————
در لینوکس چند روش برای نمایش یا ارسال پیام به کاربر داریم:

قبل از Login
بعد از Login
پیام به یک کاربر خاص
پیام به همه کاربران
پیام از طریق Mail

———————

1️⃣ پیام قبل از Login — فایل /etc/issue
وقتی کاربر می‌خواهد از طریق کنسول وارد سیستم شود، محتوای این فایل می‌تواند نمایش داده شود:

cat /etc/issue

مثلاً:

Welcome to Alireza Server
Authorized users only!

ویرایش:

nano /etc/issue

🧠 مثال واقعی
می‌توانی بنویسی:

================================
   Welcome to My Linux Server
   Unauthorized access prohibited
================================

———————-


2️⃣ پیام SSH قبل از Login
برای SSH معمولاً از Banner استفاده می‌کنیم.
یک فایل بساز:

nano /etc/ssh/banner

داخلش:

********************************
 WARNING!
 Authorized users only.
********************************

بعد فایل تنظیمات SSH را باز کن:

nano /etc/ssh/sshd_config

اضافه کن:

Banner /etc/ssh/banner

بعد:

systemctl restart sshd

حالا وقتی کاربر با SSH وصل شود، قبل از Login این پیام را می‌بیند.

——————

3️⃣ پیام بعد از Login — /etc/motd
MOTD یعنی:
Message Of The Day
یعنی:

پیام روز برای کاربر.

در بعضی سیستم‌ها می‌توانی:

nano /etc/motd

مثلاً:

Welcome Alireza!
This server is managed by IT.

بعد از Login نمایش داده می‌شود.

——————

4️⃣ /etc/motd.d/
در سیستم‌هایی که از motd.d پشتیبانی می‌کنند، می‌توان پیام‌ها را به صورت فایل‌های جداگانه قرار داد:

ls /etc/motd.d/

مثلاً:

nano /etc/motd.d/cockpit

اگر پیام مربوط به Cockpit را نمی‌خواهی، می‌توانی فایل مربوطه را حذف یا غیرفعال کنی.
مثلاً:

rm /etc/motd.d/cockpit

⚠️ اسم و محل فایل‌های Cockpit ممکن است بسته به توزیع و نسخه متفاوت باشد؛ قبل از حذف بهتر است محتویات /etc/motd.d/ را ببینی.

————————

5️⃣ wall — پیام به همه کاربران
یکی از مهم‌ترین دستورات این قسمت:

wall

یعنی:

Write ALL → پیام را برای تمام کاربران Login شده ارسال کن.

مثلاً:

echo "Server will reboot in 5 minutes!" | wall

تمام کاربرانی که در آن لحظه وارد سیستم هستند، پیام را دریافت می‌کنند.
برای دیدن کاربران:

who

——————

6️⃣ ارسال پیام به یک کاربر خاص
با write می‌توانی برای یک کاربر مشخص پیام بفرستی:

write ali

بعد پیام را تایپ کن:

Hello Ali
Server will reboot soon.

برای پایان:

Ctrl + D

———————

7️⃣ notify-send
این دستور برای نمایش Notification گرافیکی در محیط دسکتاپ است.
مثلاً:

notify-send "Warning" "Server will reboot soon!"

یک Notification روی دسکتاپ نمایش داده می‌شود.
⚠️ این روش برای سرورهای بدون محیط گرافیکی معمولاً کاربردی ندارد.

——————

8️⃣ ارسال Mail
در لینوکس می‌توان از ابزارهایی مثل:

mail

برای ارسال ایمیل استفاده کرد.
مثلاً:

echo "Server is down!" | mail -s "Server Alert" admin@example.com

اما برای ارسال واقعی ایمیل معمولاً باید یک Mail Transfer Agent (MTA) مثل Postfix تنظیم شده باشد.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و ششم 🐧
virtualisations مجازی سازی در لینوکس
———————
🧠 مجازی‌سازی چیست؟
خیلی ساده:
مجازی‌سازی یعنی یک کامپیوتر فیزیکی را طوری تقسیم کنیم که بتوانیم چند سیستم یا محیط مستقل روی آن اجرا کنیم.
مثلاً یک سرور فیزیکی داریم:

Server
CPU: 16 Core
RAM: 64GB
       ↓
 ┌───────────────┐
 │ VM 1 Ubuntu   │
 │ VM 2 Debian   │
 │ VM 3 Windows  │
 │ VM 4 AlmaLinux│
 └───────────────┘

هر VM فکر می‌کند یک کامپیوتر واقعی دارد.

——————

🔥 دو نوع اصلی مجازی‌سازی
در آموزش‌ها معمولاً این دو مدل را با Type 1 و Type 2 می‌شناسیم.


1️⃣ Type 1 — Bare Metal
در این مدل Hypervisor تقریباً مستقیماً روی سخت‌افزار قرار می‌گیرد.

Hardware
   ↓
Hypervisor
   ↓
VM1   VM2   VM3

یعنی سیستم‌عامل معمولی مثل Windows یا Ubuntu در وسط نیست.
معروف‌ها:
VMware ESXi
Microsoft Hyper-V
Xen
KVM در زیرساخت‌های لینوکسی
مثلاً:
ESXi را روی یک سرور واقعی نصب می‌کنی و بعد داخلش چندین VM می‌سازی.
👉 برای دیتاسنترها بسیار رایج است.


——————

2️⃣ Type 2 — Hosted
اینجا اول یک سیستم‌عامل معمولی نصب می‌کنی و بعد نرم‌افزار مجازی‌سازی را روی آن نصب می‌کنی.

Hardware
   ↓
Windows / Linux
   ↓
VMware Workstation
   ↓
Ubuntu VM
Kali VM
Windows VM

معروف‌ها:
VMware Workstation
VirtualBox
VMware Fusion
مثلاً روی لپ‌تاپت Windows داری و:

VMware Workstation
       ↓
Kali Linux

را اجرا می‌کنی.
این همان چیزی است که احتمالاً در VMware با آن کار کرده‌ای.

———————

🐳 اما Container چیست؟
اینجا یک تفاوت خیلی مهم داریم.
Container مثل VM یک سیستم‌عامل کامل جداگانه اجرا نمی‌کند.
مثلاً:

Hardware
   ↓
Linux Kernel
   ↓
Docker
 ┌──────┬──────┬──────┐
 │ App1 │ App2 │ App3 │
 └──────┴──────┴──────┘

کانتینرها Kernel سیستم میزبان را Share می‌کنند.

به همین دلیل معمولاً:
سبک‌ترند
سریع‌تر بالا می‌آیند
RAM کمتری مصرف می‌کنند
برای اجرای Application بسیار مناسب‌اند

معروف‌ترین ابزار:
Docker
و ابزارهای دیگر مثل:
Podman
LXC
containerd

———————

⚔️ VM vs Container
مثلاً می‌خواهی سه Ubuntu اجرا کنی.
VM:
هر VM معمولاً:

Virtual Hardware
      ↓
Kernel
      ↓
OS
      ↓
Application

دارد.
Container:

Host Kernel
    ↓
Container
    ↓
Application

پس Container خیلی سبک‌تر است.

———————

🧠 یک مثال واقعی
فرض کن یک سرور 64GB RAM داری.
برای ساخت 4 سرور مستقل می‌توانی:
با VM:

VM1 → 8GB
VM2 → 8GB
VM3 → 8GB
VM4 → 8GB

هرکدام سیستم‌عامل خودشان را دارند.
با Container:

Docker
 ├── Nginx
 ├── PHP
 ├── MySQL
 └── Redis

همه از Kernel میزبان استفاده می‌کنند.

———————-

⚠️ یک نکته مهم درباره «سطح یک و دو»
Type 1 و Type 2 مربوط به Hypervisor هستند، نه Container.
پس این دسته‌بندی را قاطی نکن:

Virtualization
│
├── Type 1
│   ├── ESXi
│   ├── Hyper-V
│   └── Xen
│
├── Type 2
│   ├── VMware Workstation
│   └── VirtualBox
│
└── Containerization
    ├── Docker
    ├── Podman
    └── LXC

🎯 فقط اینو فعلاً حفظ کن:
VM = یک کامپیوتر مجازی کامل
Container = یک محیط ایزوله برای اجرای برنامه
و مهم‌تر از همه:

VM معمولاً Kernel جدا دارد؛ Container معمولاً Kernel میزبان را Share می‌کند.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و هفت 🐧
docker - نصب داکر
———————
🐳 Docker چیست؟

قبل از نصب، خیلی ساده:
Docker ابزاری برای اجرای برنامه‌ها داخل Container است.
مثلاً به‌جای اینکه برای اجرای Nginx کل یک VM بسازیم:

VM
├── OS
├── Kernel
├── Nginx
└── Config

با Docker می‌توانیم فقط Container مربوط به Nginx را اجرا کنیم.

———————-

🐳 نصب Docker در Ubuntu / Debian
1️⃣ آپدیت مخازن

sudo apt update

2️⃣ نصب ابزارهای موردنیاز

sudo apt install ca-certificates curl

3️⃣ اضافه کردن کلید Repository داکر

sudo install -m 0755 -d /etc/apt/keyrings

sudo curl -fsSL https://download.docker.com/linux/debian/gpg \
-o /etc/apt/keyrings/docker.asc

برای Ubuntu باید مسیر Repository را متناسب با Ubuntu تنظیم کنی؛ روش رسمی Docker از Repository خود Docker استفاده می‌کند.

———————-

در Debian/Ubuntu بعد از اضافه کردن Repository رسمی:

sudo apt update

سپس:

sudo apt install docker-ce docker-ce-cli containerd.io docker-buildx-plugin docker-compose-plugin

——————
🔍 بررسی نصب

docker --version

مثلاً:

Docker version 28.x.x

و:

systemctl status docker

اگر دیدی:

Active: active (running)

یعنی Docker در حال اجراست. ✅

—————-

🚀 تست Docker
مهم‌ترین تست:

sudo docker run hello-world

Docker یک Image کوچک به نام hello-world دریافت می‌کند و یک Container از روی آن اجرا می‌کند.
اگر پیام:

Hello from Docker!

را دیدی، یعنی Docker درست نصب شده. 🎉

——————

👤 اجرای Docker بدون sudo
به‌صورت پیش‌فرض ممکن است مجبور باشی بنویسی:

sudo docker ps

اگر می‌خواهی کاربر فعلی بدون sudo از Docker استفاده کند:

sudo usermod -aG docker $USER

بعد یک‌بار Logout/Login کن.
سپس:

docker ps

⚠️ عضویت در گروه docker عملاً دسترسی بسیار بالایی روی سیستم می‌دهد؛ روی سرور چندکاربره باید با احتیاط انجام شود.

——————-

🐧 نصب روی RHEL / AlmaLinux / Rocky
در سیستم‌های Red Hat:

sudo dnf install -y dnf-plugins-core

Repository داکر را اضافه می‌کنیم:

sudo dnf config-manager --add-repo https://download.docker.com/linux/centos/docker-ce.repo

بعد:

sudo dnf install docker-ce docker-ce-cli containerd.io docker-buildx-plugin docker-compose-plugin

سرویس را فعال و اجرا می‌کنیم:

sudo systemctl enable --now docker

تست:

docker --version

و:

sudo docker run hello-world

——————

🧠 چند دستور اولیه که بعد از نصب لازم داری

docker ps

کانتینرهای در حال اجرا

docker ps -a

همه کانتینرها

docker images

Imageهای موجود

docker pull nginx

دریافت Image

docker run nginx

ساخت و اجرای Container

docker stop CONTAINER

توقف Container

docker start CONTAINER

اجرای دوباره Container


——————-

🎯 زنجیره Docker را این‌طوری حفظ کن:

Docker
  ↓
Image
  ↓
Container
  ↓
Application

مثلاً:

nginx Image
     ↓
nginx Container
     ↓
Web Server

نکته: برای آموزش دوره، بهتر است نصب Docker را روی VM آزمایشگاهی انجام بدهی، نه سرور اصلی؛ مخصوصاً چون Docker دسترسی‌های سطح بالایی به سیستم میزبان دارد.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و هشت 🐧
KVM - نصب kvm
———————
🧠 KVM چیست؟
KVM = Kernel-based Virtual Machine
یعنی قابلیت مجازی‌سازی که داخل Kernel لینوکس قرار دارد.
خیلی ساده:

Hardware
   ↓
Linux Kernel
   ↓
KVM
   ↓
VM1   VM2   VM3

KVM به لینوکس اجازه می‌دهد ماشین مجازی اجرا کند.

نکته: خود KVM بیشتر نقش لایه مجازی‌سازی را دارد و معمولاً در کنار QEMU + libvirt استفاده می‌شود.

——————

1️⃣ بررسی پشتیبانی CPU
اول ببینیم CPU قابلیت Virtualization دارد:

egrep -c '(vmx|svm)' /proc/cpuinfo

اگر عددی مثل:

8

دیدی یعنی CPU قابلیت Virtualization دارد.
vmx → Intel VT-x
svm → AMD-V
همچنین:

lscpu | grep Virtualization

—————

2️⃣ نصب KVM در Debian / Ubuntu
ابتدا:

sudo apt update

بعد:

sudo apt install qemu-kvm libvirt-daemon-system libvirt-clients virt-manager

برای بررسی:

lsmod | grep kvm

مثلاً:

kvm_intel
kvm

یا روی AMD:

kvm_amd
kvm

—————

3️⃣ فعال کردن Libvirt

sudo systemctl enable --now libvirtd

بررسی:

systemctl status libvirtd

اگر:

Active: active (running)

دیدی، سرویس فعال است.

—————

4️⃣ اضافه کردن کاربر به گروه‌ها
برای اینکه لازم نباشد همیشه با sudo کار کنی:

sudo usermod -aG libvirt $USER

و:

sudo usermod -aG kvm $USER

بعد باید Logout/Login کنی.


——————

🖥 Virt-Manager چیست؟
Virt-Manager یک رابط گرافیکی برای مدیریت ماشین‌های مجازی KVM/libvirt است.
یعنی به‌جای اینکه همه‌چیز را با دستور انجام دهی:

KVM
 ↓
libvirt
 ↓
Virt-Manager
 ↓
GUI

Virt-Manager خودش KVM نیست.
خیلی مهم:

KVM       → موتور/قابلیت مجازی‌سازی
QEMU      → شبیه‌سازی و اجرای VM
libvirt   → مدیریت VMها
Virt-Manager → رابط گرافیکی

—————-

🚀 اجرای Virt-Manager
در محیط دسکتاپ:

virt-manager

پنجره برنامه باز می‌شود.
معمولاً یک Connection به شکل:

QEMU/KVM

می‌بینی.

————-

🖥 ساخت VM با Virt-Manager
داخل Virt-Manager:

Create a new virtual machine
        ↓
Local install media
        ↓
ISO File
        ↓
انتخاب RAM
        ↓
انتخاب CPU
        ↓
انتخاب Disk
        ↓
Network
        ↓
Finish

مثلاً:

Name: Ubuntu-Test
RAM: 4 GB
CPU: 2 Core
Disk: 30 GB
ISO: ubuntu.iso

بعد VM را Start می‌کنی.




——————

🧰 چند دستور مهم KVM/libvirt
دیدن VMها:

virsh list

همه VMها:

virsh list --all

روشن کردن:

virsh start ubuntu-test

خاموش کردن:

virsh shutdown ubuntu-test

اجباری خاموش کردن:

virsh destroy ubuntu-test

ریستارت:

virsh reboot ubuntu-test

نمایش اطلاعات:

virsh dominfo ubuntu-test

—————

🧠 virsh چیست؟
اگر Virt-Manager رابط گرافیکی باشد، virsh ابزار خط فرمان libvirt است.
مثلاً:

Virt-Manager
     ↓
   libvirt
     ↓
    KVM
     ↓
   Hardware

یا از طریق Terminal:

virsh
  ↓
libvirt
  ↓
KVM

——————

یک مثال واقعی
می‌خواهی روی Ubuntu یک Windows VM بسازی:

Ubuntu
  ↓
KVM
  ↓
QEMU
  ↓
libvirt
  ↓
Virt-Manager
  ↓
Windows VM

پس Virt-Manager خودش ماشین مجازی‌ساز نیست؛ فقط یک پنل مدیریتی برای زیرساخت KVM/libvirt است.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و نه 🐧
Proxmox - نصب Proxmox
———————
Proxmox چیست؟
Proxmox یک پلتفرم مدیریت مجازی‌سازی است که روی یک سرور نصب می‌شود و به ما اجازه می‌دهد چندین VM و Container را روی یک سخت‌افزار اجرا و مدیریت کنیم.
مثلاً:

سرور فیزیکی
     │
     └── Proxmox
          ├── VM 101 → Ubuntu
          ├── VM 102 → Debian
          ├── VM 103 → Windows
          └── CT 104 → Debian Container

یعنی به‌جای اینکه برای هر سیستم یک سرور فیزیکی داشته باشیم، همه را روی یک سرور اجرا می‌کنیم.

———————

1️⃣ پیش‌نیازهای نصب
حداقل چیزهایی که لازم داریم:
CPU با قابلیت Virtualization
Intel → VT-x
AMD → AMD-V
RAM مناسب
هارد/SSD
کارت شبکه
فایل ISO مربوط به Proxmox
💡 برای محیط واقعی بهتر است Proxmox روی خود سرور فیزیکی نصب شود، نه داخل VMware یا VirtualBox.

———————

2️⃣ ساخت USB بوت
ISO پروکس‌موکس را روی فلش Bootable می‌ریزیم.
سپس سرور را با USB بوت می‌کنیم.
در BIOS/UEFI معمولاً:

Boot Menu
   ↓
USB
   ↓
Proxmox Installer

—————-

3️⃣ نصب Proxmox
بعد از بوت، صفحه نصب را می‌بینیم:

Install Proxmox VE

انتخابش می‌کنیم.
سپس:
Target Disk
هاردی که قرار است Proxmox روی آن نصب شود.
مثلاً:

/dev/sda  500GB SSD

⚠️ انتخاب این هارد معمولاً باعث پاک شدن اطلاعات آن می‌شود.


——————

Country / Time Zone
کشور، منطقه زمانی و Keyboard را انتخاب می‌کنیم.
مثلاً:

Time Zone: Asia/Tehran
Keyboard: US

—————-

Password
برای کاربر:

root

رمز تعیین می‌کنیم.

——————

Network
اینجا خیلی مهم است.
مثلاً:

Hostname:
pve.example.local

IP:
192.168.1.10

Gateway:
192.168.1.1

DNS:
8.8.8.8

Proxmox برای مدیریت معمولاً با IP ثابت تنظیم می‌شود.


———————

4️⃣ شروع نصب
در پایان تنظیمات را بررسی می‌کنیم:

Install

و سیستم شروع به نصب می‌کند.
بعد از پایان، سرور Reboot می‌شود.

———————

5️⃣ ورود به پنل Proxmox
بعد از نصب، معمولاً با این آدرس وارد می‌شویم:

https://IP-SERVER:8006

مثلاً:

https://192.168.1.10:8006

پورت مهم Proxmox:

8006

———————
6️⃣ ورود

Username: root
Password: رمز نصب

بعد وارد پنل مدیریتی می‌شویم.
از اینجا می‌توانیم:

VM بسازیم
Container بسازیم
هارد اضافه کنیم
Network تنظیم کنیم
Backup بگیریم
Snapshot بگیریم
VM را روشن/خاموش کنیم

—————-

🧠 نکته مهم برای دوره
KVM موتور مجازی‌سازی است.
QEMU وظیفه شبیه‌سازی/اجرای ماشین را بر عهده دارد.
Proxmox یک لایه مدیریتی روی این تکنولوژی‌هاست که همه‌چیز را راحت‌تر مدیریت می‌کند.
پس:

Hardware
   ↓
Proxmox VE
   ↓
KVM/QEMU
   ↓
VM

و برای Containerها:

Hardware
   ↓
Proxmox VE
   ↓
LXC
   ↓
Container

خلاصه:

Proxmox خودش «سیستم‌عامل مهمان» نیست؛ یک پلتفرم مدیریت مجازی‌سازی است که روی سرور نصب می‌شود و از طریق پنل وب، VM و Containerهای مختلف را مدیریت می‌کنیم.

خب خب رسما
لینوکس الپیک 1 قسمت 101 رو تموم کردیم با اتمام فصل پنج

از فردا فصل شش و شروع میشه و استارت قسمت دوم الپیک یک(102) به امید خدا میخوره

فصل ششم — قسمت شصتم 🐧
محیط GUI در لینوکس
————————

در این فصل از محیط متنی (CLI) فاصله می‌گیریم و وارد محیط گرافیکی (GUI) لینوکس می‌شویم.

🖥 GUI چیست؟
GUI یعنی:
Graphical User Interface
یعنی محیطی که به‌جای اینکه همه‌چیز را با دستور انجام بدهیم، با پنجره، آیکون، منو و ماوس کار می‌کنیم.
مثلاً در CLI:

mkdir test
cd test

ولی در GUI می‌توانیم با کلیک راست و انتخاب New Folder پوشه بسازیم.

———————-

1️⃣ Desktop Environment چیست؟
لینوکس خودش یک محیط دسکتاپ مشخص ندارد.
ما می‌توانیم Desktop Environment نصب کنیم.
چند مورد معروف:
GNOME
محیط پیش‌فرض بسیاری از توزیع‌ها، مخصوصاً Fedora و Ubuntu.
KDE Plasma
ظاهر بسیار قابل تنظیم و شبیه‌تر به محیط‌های کلاسیک دسکتاپ.
XFCE
سبک و کم‌مصرف؛ مناسب سیستم‌های ضعیف‌تر.
Cinnamon
محیطی ساده و شبیه دسکتاپ سنتی.
MATE
سبک و کلاسیک.
LXQt
خیلی سبک و مناسب سیستم‌های ضعیف.
مثلاً:

Linux
 ├── GNOME
 ├── KDE Plasma
 ├── XFCE
 ├── Cinnamon
 ├── MATE
 └── LXQt

🧠 نکته:
توزیع لینوکس و Desktop Environment یکی نیستند.
مثلاً:

Ubuntu + GNOME
Ubuntu + KDE
Ubuntu + XFCE

همه Ubuntu هستند ولی ظاهر و محیط دسکتاپشان متفاوت است.

——————

2️⃣ نصب محیط GUI
مثلاً در Debian/Ubuntu می‌توانیم GNOME نصب کنیم:

sudo apt install task-gnome-desktop

در سیستم‌های Red Hat مانند Fedora:

sudo dnf group install "GNOME Desktop Environment"

بعد می‌توانیم Target گرافیکی را فعال کنیم:

systemctl set-default graphical.target

و برای ورود فوری به محیط گرافیکی:

systemctl isolate graphical.target

——————————-

3️⃣ Accessibility چیست؟
Accessibility یعنی امکاناتی که استفاده از سیستم را برای افراد با نیازهای متفاوت راحت‌تر می‌کند.
مثلاً:
بزرگ کردن نوشته‌ها
Screen Reader
بزرگ‌نمایی صفحه
کیبورد مجازی
High Contrast
تنظیم سرعت ماوس
تنظیم Sticky Keys
مثلاً فردی که دید ضعیف دارد می‌تواند:

Settings
   ↓
Accessibility
   ↓
Large Text

را فعال کند.
🧠 خیلی ساده:

Accessibility یعنی سیستم را طوری تنظیم کنیم که افراد مختلف راحت‌تر بتوانند از آن استفاده کنند.

————————


4️⃣ تنظیم زبان
در محیط GUI می‌توانیم زبان سیستم را تغییر دهیم.
مثلاً:

Settings
   ↓
Region & Language
   ↓
Language

زبان روی مواردی مثل:
منوها
پیام‌های سیستم
تاریخ
بعضی برنامه‌ها
تأثیر می‌گذارد.

——————

5️⃣ تنظیم جغرافیا و Region
Region مشخص می‌کند سیستم از چه قواعد منطقه‌ای استفاده کند.
مثلاً:

Language → English
Region → Iran

این موارد می‌توانند روی:
فرمت تاریخ
فرمت ساعت
واحد پول
فرمت اعداد
اولین روز هفته
تأثیر داشته باشند.

————

6️⃣ تنظیم Time Zone
مثلاً:

timedatectl

برای دیدن وضعیت زمان سیستم.
مثلاً:

timedatectl set-timezone Asia/Tehran

و برای دیدن Time Zoneهای موجود:

timedatectl list-timezones

فصل ششم — قسمت شصت‌ویکم 🐧
نصب و پیکربندی محیط GUI

——————-
🖥 اول GUI چیست؟
GUI = Graphical User Interface
یعنی محیط گرافیکی که با ماوس، پنجره، آیکون و منو با لینوکس کار می‌کنیم.
مثلاً به‌جای:

mkdir test

در GUI می‌توانی با کلیک راست → New Folder پوشه بسازی.

—————-

2️⃣ Window Manager چیست؟
اینجا یک لایه پایین‌تر داریم.
Window Manager مسئول مدیریت پنجره‌هاست؛ مثلاً:

پنجره را کجا قرار بده؟
پنجره را Maximize کن
پنجره را Minimize کن
پنجره را ببند

برای محیط‌های مختلف:

GNOME    → Mutter
KDE      → KWin
Cinnamon → Muffin
MATE     → Marco

Metacity هم Window Manager قدیمی GNOME بود.
پس خیلی ساده:

Desktop Environment
        ↓
Window Manager
        ↓
پنجره‌ها

——————

3️⃣ XFree86 چیست؟
XFree86 یکی از پیاده‌سازی‌های قدیمی سیستم X Window System بود.
در گذشته وظیفه‌اش فراهم کردن زیرساخت نمایش گرافیکی در سیستم‌های Unix/Linux بود.
بعداً X.Org جایگزین اصلی آن شد.

—————

4️⃣ X.Org چیست؟
X.Org Server یکی از پیاده‌سازی‌های سیستم X Window System است.
به زبان ساده:

برنامه‌ها می‌خواهند چیزی روی مانیتور نمایش دهند؛ X.Org واسطه‌ای بین برنامه‌ها، ورودی‌ها و سخت‌افزار گرافیکی است.

ساختار ساده:

Application
     ↓
Desktop Environment
     ↓
X.Org
     ↓
GPU / Display

—————

5️⃣ Wayland چیست؟
Wayland یک معماری جدیدتر برای سیستم نمایش گرافیکی است که برای بسیاری از سناریوها جایگزین X11/X.Org می‌شود.
ساختار آن ساده‌تر است:

Application
     ↓
Wayland Compositor
     ↓
Display

مثلاً در GNOME، Mutter می‌تواند نقش compositor مربوط به Wayland را هم انجام دهد.
🧠 پس تفاوت اصلی را این‌طور حفظ کن:

قدیمی‌تر:
XFree86 → X.Org / X11

جدیدتر:
Wayland

—————-


6️⃣ نصب GUI در Red Hat / Fedora
اگر از سیستم‌های مبتنی بر Red Hat استفاده می‌کنی، ابتدا می‌توانی گروه‌های نرم‌افزاری را ببینی:

dnf group list

مثلاً برای نصب محیط GUI:

dnf group install "Server with GUI"

یا در بعضی نسخه‌ها:

dnf group install "Workstation"

⚠️ اسم دقیق Group ممکن است بین نسخه‌های Fedora/RHEL/AlmaLinux متفاوت باشد؛ اول با dnf group list بررسی کن.

—————

فعال کردن GUI هنگام Boot
بعد از نصب:

systemctl set-default graphical.target

بعد:

reboot

حالا سیستم به‌جای محیط متنی، به محیط گرافیکی می‌رود.
برای دیدن Target فعلی:

systemctl get-default

اگر دیدی:

graphical.target

یعنی GUI به‌عنوان حالت پیش‌فرض انتخاب شده.

——————

7️⃣ نصب GUI در Debian / Ubuntu
اول معمولاً Repositoryها باید درست باشند.
برای X.Org:

apt install xorg

برای GNOME:

apt install gnome

یا بسته‌های دسکتاپ مناسب نسخه تو، مثلاً:

apt install ubuntu-desktop

برای X11 authentication هم:

apt install xauth

نکته مهم درباره دستورهای نوشته‌شده
این‌هایی که نوشتی احتمالاً اشتباه تایپی دارند:

apt-get install unmtu-desktop
apt-get install gnome-desktop-environmaent

این اسم‌ها به این شکل صحیح نیستند.
مثلاً:

apt install ubuntu-desktop

و برای GNOME بسته/Task دقیق را متناسب با توزیع بررسی می‌کنیم.

———————-

فصل ششم — قسمت شصت و دوم 🐧
قابلیتهای استاندارد در محیط های gui
————————————
حالا که فهمیدیم GUI چیست، ببینیم یک Desktop Environment از چه قسمت‌هایی تشکیل شده.
————-
🖥 1. Desktop Settings
بخش تنظیمات دسکتاپ.
مثلاً:

Settings
 ├── Display
 ├── Network
 ├── Sound
 ├── Keyboard
 ├── Mouse
 └── Background

یعنی جایی که ظاهر و رفتار سیستم را تنظیم می‌کنیم.

———————

🖥 2. Display Manager
قبل از ورود به دسکتاپ، صفحه Login را نمایش می‌دهد.
مثلاً:

Username
Password
        ↓
Login
        ↓
Desktop

نمونه‌ها:
GDM → معمولاً GNOME
SDDM → معمولاً KDE
LightDM → سبک و قابل استفاده با محیط‌های مختلف
🧠 Display Manager با Window Manager فرق دارد.
Display Manager → ورود به سیستم
Window Manager → مدیریت پنجره‌ها

——————-

📁 3. File Manager
برای مدیریت فایل و پوشه‌ها.
مثلاً:

Home
 ├── Documents
 ├── Downloads
 ├── Pictures
 └── Videos

نمونه‌ها:
GNOME → Files / Nautilus
KDE → Dolphin
XFCE → Thunar
Cinnamon → Nemo
MATE → Caja

—————-

🔹 4. Icon
آیکون‌ها میانبرهای گرافیکی برای برنامه‌ها، فایل‌ها و پوشه‌ها هستند.
مثلاً:

🗑 Trash
📁 Home
🌐 Firefox

———————-

🧩 5. Widget
ابزارهای کوچک روی دسکتاپ یا پنل.
مثلاً:

CPU: 20%
RAM: 45%
Weather: 25°C
Clock: 18:40

—————-

⭐️ 6. Favorite Bar / Dock
برنامه‌های مورد علاقه را سریع در اختیارمان می‌گذارد.
مثلاً در GNOME می‌توانی برنامه‌های پرکاربرد را در Dash/Dock قرار بدهی.
——————-

🚀 7. Launcher
برای اجرای سریع برنامه‌ها.
مثلاً:

Super
 ↓
Firefox

یا جستجو می‌کنی:

terminal

و Terminal را اجرا می‌کنی.

——————-

📋 8. Menu
منوی برنامه‌ها.
مثلاً:

Applications
 ├── Internet
 ├── Office
 ├── System
 ├── Utilities
 └── Settings

————-

📊 9. Panel
نوارهایی در بالا یا پایین صفحه که معمولاً اطلاعات و ابزارهای مختلف را نشان می‌دهند.
مثلاً:

┌──────────────────────────────────────┐
│ Applications   Network   🔊  🔋 18:40│
└──────────────────────────────────────┘

—————-

🪟 10. Window Manager
مسئول مدیریت پنجره‌هاست.
مثلاً:

باز کردن پنجره
بستن
Minimize
Maximize
جابجایی
Resize

———————

🟠 GNOME
GNOME ظاهر مدرن و ساده‌ای دارد.
7
ویژگی مهم:
ساده و تمیز
Activities Overview
جستجوی سریع
مناسب لپ‌تاپ و دسکتاپ
قابلیت گسترش با Extensions

🔵 KDE Plasma
6
KDE خیلی قابل تنظیم است.
مثلاً می‌توانی:
پنل را جابه‌جا کنی
ظاهر را تغییر بدهی
Widget اضافه کنی
رفتار پنجره‌ها را تغییر بدهی
🧠 اگر GNOME را ساده و مینیمال بدانیم، KDE بیشتر قابل شخصی‌سازی است.


🟢 Cinnamon
6
ظاهرش برای کسی که از Windows آمده بسیار آشناست:

┌─────────────────────────┐
│                         │
│        Desktop          │
│                         │
├─────────────────────────┤
│ Menu   Apps       Clock │
└─────────────────────────┘

🟡 XFCE
7
سبک و کم‌مصرف است.
برای:
سیستم‌های قدیمی
VMها
سیستم‌هایی با RAM کم
انتخاب خوبی است.




🟣 MATE
5

MATE هم سبک و کلاسیک است و ساختار سنتی دسکتاپ را حفظ می‌کند.




—————————-


🧩 GNOME Extensions
یکی از قابلیت‌های جذاب GNOME همین Extensions است.
با Extension می‌توانیم امکانات جدید به GNOME اضافه کنیم.
مثلاً:

GNOME
  ↓
Extension
  ↓
قابلیت جدید

مثلاً:
اضافه کردن پنل
نمایش CPU/RAM
تغییر رفتار پنجره‌ها
اضافه کردن Dock
تغییر ظاهر Shell
🧠 مثل افزونه مرورگر است؛ ولی برای محیط GNOME.


———————