فصل چهارم - قسمت سی و نهم - مدیریت کردن فایل ها - intro
——————

بخش اول مدیریت فایل
بخش دوم فشرده سازی و ارشیو کردن و فایل و لینک
بخش سوم سطح دسترسی به فایل ها
بهش چهارم فرمان های جستجور در لینوکس



🧠 نقشه فصل چهار

فصل ۴
│
├── 1. مدیریت فایل و Directory
│   ├── cp
│   ├── mv
│   ├── rm
│   ├── mkdir
│   └── stat / file
│
├── 2. Archive / Compression / Link
│   ├── tar
│   ├── gzip
│   ├── bzip2
│   ├── xz
│   ├── zip
│   └── ln
│
├── 3. Permission
│   ├── chmod
│   ├── chown
│   ├── chgrp
│   └── umask
│
└── 4. Search
    ├── find
    ├── locate
    ├── which
    ├── whereis
    └── grep

این فصل خیلی مهمه؛ مخصوصاً Permission + find + tar چون هم در کار واقعی لینوکس زیاد استفاده می‌شن و هم برای LPIC مهم‌اند

فصل چهارم — قسمت چهلم 🐧
مدیریت فایل‌ها — بخش اول
————

در این قسمت می‌خوایم یاد بگیریم چطور فایل و Directory بسازیم، ببینیم، کپی کنیم، جابه‌جا کنیم و حذف کنیم.

—————--

1. ساخت فایل با touch
ساده‌ترین روش ساخت یک فایل خالی:

touch alireza

حالا:

ls

فایل alireza را می‌بینی.
touch

اگر فایل وجود نداشته باشد آن را ایجاد می‌کند؛ اگر وجود داشته باشد معمولاً Timestamp آن را تغییر می‌دهد.

————

2. ساخت فایل با ویرایشگر
مثلاً با nano:

nano alireza2

داخلش متن بنویس و ذخیره کن.
پس فایل همزمان ساخته و ویرایش می‌شود.

———————

3. ساخت فایل با >
این هم روشی است که قبلاً یاد گرفتیم:

> alireza3

یک فایل خالی می‌سازد.
یا:

echo "Hello Linux" > alireza3

هم فایل را ایجاد می‌کند و هم داخلش متن می‌نویسد.

⚠️ اگر فایل از قبل وجود داشته باشد، > محتوای قبلی را پاک و جایگزین می‌کند.
برای اضافه کردن متن:

echo "New line" >> alireza3

—————-

4. ساخت فایل با cp و mv
مثلاً:

cp test.txt backup.txt

یک فایل جدید به نام backup.txt ایجاد می‌شود.
اما mv معمولاً فایل جدید ایجاد نمی‌کند؛ فایل را جابه‌جا یا Rename می‌کند:

mv passwd alireza88

یعنی اسم passwd به alireza88 تغییر می‌کند.

————-
5. pwd
نمایش مسیر فعلی:

pwd

مثلاً:

/home/alireza

یعنی الان در این Directory هستی.

——————

6. ls
نمایش محتویات Directory:

ls

نمایش فایل‌های مخفی:

ls -a

نمایش جزئیات:

ls -l

هر دو:

ls -la

———————-

Wildcard چیست؟ ⭐️
این قسمت خیلی مهمه.
* یعنی:

هر تعداد کاراکتر

مثلاً:

ls *.txt

یعنی:

همه فایل‌هایی که با

.txt

تمام می‌شوند.

مثلاً:

ali.txt
test.txt
password.txt

یک مثال دیگر:

ls c*

یعنی فایل‌هایی که با c شروع می‌شوند:

cat
config
cpuinfo

————-

8. ? چیست؟
? یعنی دقیقاً یک کاراکتر.
مثلاً:

ls b?t

می‌تواند پیدا کند:

bat
bet
bit
bot

ولی:

boot

را پیدا نمی‌کند، چون بین b و t سه کاراکتر داریم.

—————-

دو تا ?

ls b??d

یعنی:

b + دو کاراکتر + d

مثلاً:

bond
bird
bard

—————-

9. [ ] چیست؟
برای انتخاب یک کاراکتر از بین گزینه‌های مشخص:

ls b[eio]t

یعنی:

b + یکی از e/i/o + t

پس:

bet
bit
bot

را پیدا می‌کند.
اما:

bat

نه.

——————

10. ترکیب Wildcard با mv
مثلاً:

mv *.txt ../

یعنی:

تمام فایل‌های

.txt

را به Directory یک سطح بالاتر منتقل کن.

.. یعنی Directory والد.

——————

11. ساخت Directory با mkdir

mkdir test

یک Directory به نام test می‌سازد.

——————-

ساخت چند Directory تو در تو

mkdir -p 1/2/3

نتیجه:

1/

└── 2/

    └── 3/

-p باعث می‌شود Directoryهای والد هم در صورت نبودن ساخته شوند.

——————

12. حذف Directory
برای Directory خالی:

rmdir test

⚠️ rmdir فقط Directory خالی را حذف می‌کند.
اگر داخلش فایل داشته باشد، خطا می‌دهد.
برای حذف Directory همراه محتویات:

rm -r test

——————

13. کپی Directory با cp
برای کپی کردن Directory باید -r استفاده کنیم:

cp -R /etc/ssh /

یعنی Directory ssh و محتویاتش را به / کپی کن.
در نتیجه:

/etc/ssh

به اینجا کپی می‌شود:

/ssh

—————

14. حذف فایل‌ها با rm
یک فایل:

rm test.txt

چند فایل:

rm file1 file2 file3

با Wildcard:

rm *.txt

——————-
⚠️ دستور خطرناک

rm -rf *

یعنی:

تمام فایل‌ها و Directoryهای معمولی موجود در مسیر فعلی را به‌صورت بازگشتی و بدون سؤال حذف کن.

خیلی مراقب این دستور باش.
قبلش حتماً:

pwd

ls

را بزن تا مطمئن شوی در مسیر درست هستی.
و یادت باشد * معمولاً فایل‌های مخفی که با . شروع می‌شوند را شامل نمی‌شود.
—————-

🧠 جمع‌بندی قسمت ۴۰
ساخت:

touch file
nano file
> file
echo "text" > file
mkdir dir
mkdir -p 1/2/3

دیدن:

pwd
ls
ls -la

کپی و انتقال:

cp file backup
cp -r dir backup
mv file newname

حذف:
rm file
rmdir dir
rm -r dir

Wildcard:
* → هر تعداد کاراکتر
? → دقیقاً یک کاراکتر
[abc] → یکی از a یا b یا c
مثلاً:
ls *.txt
ls b?t
ls b??d
ls b[eio]t
این قسمت در واقع پایه‌ی مدیریت فایل در لینوکسه؛ قسمت بعدی می‌تونیم بریم سراغ file، stat و تفاوت دقیق فایل معمولی، Directory، Link و بقیه نوع فایل‌ها.

فصل چهارم — قسمت چهل‌ویکم 🐧
فشرده‌سازی فایل‌ها و ابزارهای آن
———————-

در لینوکس چند ابزار معروف برای کم کردن حجم فایل‌ها داریم:

gzip
bzip2
xz
zip

نکته: معمولاً xz بیشترین فشرده‌سازی را بین این‌ها انجام می‌دهد، ولی ممکن است کندتر باشد. پس «بهتر» بودن به سرعت و میزان فشرده‌سازی بستگی دارد.

————————

1️⃣ gzip
مثلاً:

cp syslog syslog1
gzip syslog1

حالا:

syslog1.gz

ساخته می‌شود و فایل اصلی syslog1 حذف می‌شود.
برای خارج کردن از حالت فشرده:

gunzip syslog1.gz

یا:

gzip -d syslog1.gz

——————-

2️⃣ bzip2

cp syslog syslog2
bzip2 syslog2

نتیجه:

syslog2.bz2

باز کردن:

bunzip2 syslog2.bz2

یا:

bzip2 -d syslog2.bz2

————————

3️⃣ xz

cp syslog syslog3
xz syslog3

نتیجه:

syslog3.xz

باز کردن:

unxz syslog3.xz

یا:

xz -d syslog3.xz

———————

4️⃣ zip

cp syslog syslog4
zip syslog4.zip syslog4

اینجا تفاوت مهمی داریم:

syslog4
syslog4.zip

فایل اصلی باقی می‌ماند.
برای خارج کردن:

unzip syslog4.zip

——————

👀 دیدن محتویات بدون خارج کردن از حالت فشرده
این خیلی کاربردیه:
gzip

zcat file.gz

مثلاً:

zcat syslog1.gz

bzip2

bzcat file.bz2

xz

xzcat file.xz

مثلاً:

xzcat syslog3.xz

یعنی لازم نیست اول فایل را از حالت فشرده خارج کنیم.
———————
⚡️ چند دستور کاربردی
فقط حجم فایل‌ها:

ls -lh

تعداد خطوط:

wc -l file

نمایش حجم خوانا:

ls -lh

—————-

🧠 خلاصه برای حفظ کردن

gzip  → .gz   → gunzip
bzip2 → .bz2  → bunzip2
xz    → .xz   → unxz
zip   → .zip  → unzip

و برای خواندن مستقیم:

.gz   → zcat
.bz2  → bzcat
.xz   → xzcat

یک نکته مهم: این ابزارها عمدتاً برای فشرده‌سازی یک فایل هستند. برای اینکه چندین فایل و پوشه را یکجا بسته‌بندی کنیم، معمولاً در قسمت بعد می‌رسیم به tar؛ مثلاً tar.gz.

فصل چهارم — قسمت چهل‌ودوم و قسمت چهل‌وسوم 🐧
آرشیو کردن و Backup در لینوکس
———————

📦 آرشیو یعنی چی؟
فرض کن داخل یک پوشه 100 تا فایل داری. می‌خواهی همه را یکجا نگه داری یا منتقل کنی.
به‌جای اینکه 100 فایل را جداگانه جابه‌جا کنی، می‌توانی آن‌ها را داخل یک فایل قرار بدهی.
مثلاً:

project/
├── a.txt
├── b.txt
├── c.txt
└── image.png

تبدیل می‌شود به:

project.tar

⚠️ آرشیو با فشرده‌سازی فرق دارد.
tar → چند فایل را داخل یک فایل جمع می‌کند.
gzip / bzip2 / xz → حجم فایل را کم می‌کنند.
ترکیبشان → مثلاً tar.gz

——————————-

1️⃣ tar — مهم‌ترین ابزار
tar برای آرشیو کردن فایل‌ها و پوشه‌ها استفاده می‌شود.
ساخت آرشیو
مثلاً:

tar -cvf backup.tar /home/alireza

معنی گزینه‌ها:

-c → create      ساخت آرشیو
-v → verbose     نمایش فایل‌ها
-f → file        نام فایل آرشیو

حالا داریم:

backup.tar

دیدن محتویات

tar -tf backup.tar

-t یعنی لیست کردن محتویات.
خارج کردن آرشیو

tar -xvf backup.tar

-x یعنی Extract.


مهم‌ترین گزینه‌های tar

-c   Create       ساخت آرشیو
-x   Extract      خارج کردن
-t   List         نمایش محتویات
-v   Verbose      نمایش جزئیات
-f   File         مشخص کردن نام فایل
-z   gzip         استفاده از gzip
-j   bzip2        استفاده از bzip2
-J   xz           استفاده از xz
-C   Change dir   مشخص کردن محل استخراج

4️⃣ استخراج در یک مسیر خاص
مثلاً:

mkdir /backup
tar -xvf backup.tar -C /backup

یعنی محتویات را داخل /backup استخراج کن.


————————-

🔥 tar + gzip
حالا می‌توانیم آرشیو را همزمان فشرده کنیم:

tar -czvf backup.tar.gz /home/alireza

-z یعنی استفاده از gzip.
باز کردن:

tar -xzvf backup.tar.gz

——————-

tar + bzip2

tar -cjvf backup.tar.bz2 /home/alireza

باز کردن:

tar -xjvf backup.tar.bz2

——————

tar + xz

tar -cJvf backup.tar.xz /home/alireza

باز کردن:

tar -xJvf backup.tar.xz

🧠 این سه تا را حفظ کن:

tar.gz   → z
tar.bz2  → j
tar.xz   → J

————————-

2️⃣ cpio
cpio هم برای آرشیو کردن فایل‌ها استفاده می‌شود، ولی روش کارش کمی متفاوت است.
مثلاً:

find /home/alireza -type f | cpio -ov > backup.cpio

اینجا:

find
 ↓
فایل‌ها را پیدا می‌کند
 ↓
cpio
 ↓
آنها را داخل backup.cpio قرار می‌دهد

برای استخراج:

cpio -iv < backup.cpio

گزینه‌ها:

-o → ساخت آرشیو
-i → استخراج
-v → نمایش فایل‌ها

مثال واقعی
فرض کن:

/home/alireza/
├── a.txt
├── b.txt
└── c.txt

می‌زنیم:

find /home/alireza -type f | cpio -ov > backup.cpio

حالا یک فایل داریم:

backup.cpio

نکته: cpio را بیشتر در سیستم‌های قدیمی، بکاپ‌ها و بعضی ابزارهای سیستمی می‌بینی؛ برای کارهای معمول امروزی معمولاً tar کاربردی‌تر است.

—————————

3️⃣ dd — کپی سطح پایین
اینجا یک تفاوت خیلی مهم داریم.
tar با فایل‌ها و پوشه‌ها کار می‌کند.
ولی dd می‌تواند داده را بلوک‌به‌بلوک کپی کند.
مثلاً یک دیسک داریم:

/dev/sda

می‌توانیم از آن Image بگیریم:

dd if=/dev/sda of=/backup/sda.img

یعنی:

if = input file
of = output file

پس:

/dev/sda
   ↓
   ↓ dd
   ↓
sda.img

برگرداندن Image

dd if=/backup/sda.img of=/dev/sda

⚠️ این دستور خیلی خطرناک است؛ اگر of را اشتباه بزنی، ممکن است کل دیسک را overwrite کنی.
——————

💾 یک مثال کاربردی دیگر با dd
گرفتن Image از یک فلش:

dd if=/dev/sdb of=flash.img bs=4M status=progress

برگرداندن Image به فلش:

dd if=flash.img of=/dev/sdb bs=4M status=progress

bs=4M یعنی داده‌ها را در بلوک‌های ۴ مگابایتی منتقل کن.
status=progress هم میزان پیشرفت را نشان می‌دهد.
——————-

یک مثال خیلی ساده برای ذهن:
tar:

«این 500 تا فایل رو بذار داخل یک بسته.»

cpio:

«فایل‌هایی که

find

پیدا کرده رو بگیر و آرشیو کن.»

dd:

«هرچی روی این دیسک هست، دقیقاً بلوک‌به‌بلوک کپی کن.»

و یادت باشه:

tar → فایل و پوشه

cpio → فایل‌ها + ورودی از pipe

dd → دیسک، پارتیشن، Image و داده خام

برای دوره LPIC، tar از این سه تا مهم‌تر و کاربردی‌تره و حتماً باید گزینه‌های c / x / t / v / f / z / j / J رو مسلط بشی.

🔥 حالا snar چیست؟
اینجا می‌رسیم به قسمت مهم Incremental Backup.
فرض کن یک سرور داری:

/home/
 ├── ali.txt
 ├── test.txt
 ├── photo.jpg
 └── video.mp4

امروز از همه Backup می‌گیری.
فردا فقط ali.txt تغییر کرده.
آیا منطقیه دوباره کل 100GB رو Backup کنیم؟
❌ نه.
اینجا Incremental Backup استفاده می‌کنیم.
————————-

snar. چیست؟
فایل .snar یک Snapshot File برای tar است.
tar داخل آن اطلاعاتی درباره وضعیت فایل‌ها نگه می‌دارد تا در Backup بعدی بفهمد:

«کدام فایل‌ها از دفعه قبل تغییر کرده‌اند؟»

مثلاً:

tar -cvf backup-full.tar --listed-incremental=backup.snar /home

اینجا:

backup-full.tar
        ↓
Backup

backup.snar
        ↓
اطلاعات وضعیت فایل‌ها

Backup دوم
فرض کن فردا فقط یک فایل تغییر کرده:

tar -cvf backup-inc.tar --listed-incremental=backup.snar /home

این بار tar با استفاده از backup.snar متوجه می‌شود چه چیزهایی نسبت به Backup قبلی تغییر کرده‌اند و فقط همان‌ها را وارد Backup می‌کند.


——————

🧠 مثال واقعی
روز اول:

100GB اطلاعات

Backup:

backup-full.tar

روز دوم:

فقط 2GB تغییر کرده

Backup:

backup-inc.tar

پس به جای اینکه دوباره 100GB ذخیره کنیم، فقط تغییرات را ذخیره می‌کنیم.

——————-

⚠️ یک نکته خیلی مهم
فایل .snar خودش Backup اطلاعات نیست.
یعنی:

backup.tar     ← اطلاعات Backup
backup.snar    ← اطلاعات لازم برای تشخیص تغییرات

اگر .snar را گم کنی، tar وضعیت قبلی را نمی‌داند و مدیریت Incremental Backup به مشکل می‌خورد.

——————

🔥 Full و Incremental
در tar می‌توانیم سطح Backup را هم مشخص کنیم.
Full Backup

tar -cvf full.tar \
--listed-incremental=backup.snar \
/home

Incremental Backup

tar -cvf inc.tar \
--listed-incremental=backup.snar \
/home

در عمل tar با توجه به فایل snapshot تشخیص می‌دهد چه چیزهایی باید در آرشیو بعدی قرار بگیرند.

فصل چهارم — قسمت چهل و چهارم 🐧
انواع لینک ها درلینوکس

————————-

🔗 Link در لینوکس
لینک در لینوکس یعنی یک راه دسترسی به یک فایل از طریق نام یا مسیر دیگر.
مثلاً یک فایل داریم:

touch alireza

حالا می‌توانیم یک لینک به آن بسازیم که اسم دیگری داشته باشد.
—————————-
1️⃣ inode چیست؟
هر فایل در لینوکس یک inode دارد.
inode اطلاعاتی مثل این‌ها را نگه می‌دارد:
مالک فایل
سطح دسترسی
اندازه فایل
زمان‌ها
محل بلوک‌های فایل روی دیسک
تعداد لینک‌ها
اما اسم فایل داخل inode ذخیره نمی‌شود.
می‌توانی inode را ببینی:

ls -i alireza

مثلاً:

123456 alireza

یعنی alireza به inode شماره 123456 اشاره می‌کند.

————————-

2️⃣ stat
برای دیدن اطلاعات کامل فایل:

stat alireza

مثلاً:

Access: 2026-08-18 18:00
Modify: 2026-08-18 17:30
Change: 2026-08-18 17:30
Birth:  2026-08-18 17:30

چهار زمان مهم:
Access — atime
آخرین باری که فایل خوانده/دسترسی شده.
Modify — mtime
آخرین باری که محتوای فایل تغییر کرده.
مثلاً:

echo hello >> alireza

Change — ctime
آخرین تغییر در Metadata فایل.
مثلاً:

chmod 600 alireza

محتوا تغییر نکرده، ولی Metadata تغییر کرده؛ پس ctime تغییر می‌کند.
Birth — btime
زمان ایجاد فایل؛ البته پشتیبانی و نمایش آن به فایل‌سیستم و سیستم‌عامل بستگی دارد.

———————

3️⃣ Hard Link
فرض کن:

echo "Hello" > alireza

حالا:

ln alireza ali

دو اسم داریم:

alireza

ali

  ↓

inode مشترک

  ↓

محتوای فایل

بررسی:

ls -li alireza ali

مثلاً:

12345 -rw-r--r-- 2 root root ... alireza
12345 -rw-r--r-- 2 root root ... ali

می‌بینی که inode هر دو یکی است.
یعنی ali یک کپی از فایل نیست؛ یک نام دیگر برای همان فایل است.

———————

4️⃣ Soft Link / Symbolic Link
حالا:

ln -s alireza ali

ساختار:

ali
 ↓
alireza
 ↓
inode
 ↓
datadata

این بار ali خودش یک فایل مستقل است که مسیر فایل اصلی را نگه می‌دارد.
ببین:

ls -l

مثلاً:

ali -> alireza

اگر:

echo "Bye" >> ali

محتوای alireza هم تغییر می‌کند.
چون هر دو به همان inode و همان داده اشاره می‌کنند.

———————-
مثال واقعی
اگر:

ln alireza ali

و بعد:

rm alireza

ali هنوز فایل را دارد.
اما اگر:

ln -s alireza ali
rm alireza

حالا ali تبدیل به Broken Symbolic Link می‌شود.
——————-

5️⃣ فرمان ln

Hard Link

ln alireza ali

Soft Link

ln -s alireza ali

————————-

6️⃣ readlink
برای فهمیدن لینک به چه چیزی اشاره می‌کند:

readlink alireza43439

مثلاً:

alireza

اگر بخواهی مسیر کامل مقصد را ببینی:

readlink -f alireza43439

مثلاً:

/home/alireza

——————

🎯 برای حفظ کردن
Hard Link:

«اسم دوم برای همان فایل»

Soft Link:

«میانبر/آدرس به فایل دیگر»

inode:

«شناسه و اطلاعات اصلی فایل در فایل‌سیستم»

stat:

«اطلاعات و زمان‌های مهم فایل»

readlink:

«این لینک به کجا اشاره می‌کند؟»

فصل چهارم — قسمت چهل و پنجم 🐧
سطح دسترسی ها در لینوکس
—————-
🔐 سطح دسترسی‌ها در لینوکس
در لینوکس هر فایل و دایرکتوری مشخص می‌کند چه کسی اجازه دارد چه کاری روی آن انجام دهد.
مثلاً:

ls -l sana.txt

ممکن است ببینی:

-rw-r--r-- 1 alireza users 120 Aug 18 18:00 sana.txt

بخش مهم اول:

-rw-r--r--

—————-

1️⃣ سه سطح مالکیت
لینوکس دسترسی‌ها را برای سه گروه بررسی می‌کند:

Owner   → صاحب فایل
Group   → گروه فایل
Others  → بقیه کاربران

مثلاً:

-rw-r--r--
 │  │  │
 │  │  └── Others
 │  └───── Group
 └──────── Owner

——————-

2️⃣ سه نوع دسترسی
سه Permission اصلی داریم:

r = Read    خواندن
w = Write   نوشتن
x = Execute اجرا

برای فایل

r → محتویات فایل را بخواند
w → محتویات فایل را تغییر دهد
x → فایل را اجرا کند

برای دایرکتوری
اینجا یک نکته خیلی مهم داریم:

r → لیست محتویات دایرکتوری
w → ایجاد/حذف/تغییر نام فایل‌ها
x → ورود/دسترسی به داخل دایرکتوری

—————————-

3️⃣ تغییر مالک فایل
دستور درست:

chown

نه chowan.
مثلاً:

sudo chown alireza sana.txt

یعنی مالک فایل شود:

alireza

——————

تغییر مالک و گروه همزمان

sudo chown alireza:users sana.txt

یعنی:

Owner → alireza

Group → users

————-

4️⃣ تغییر فقط Group
برای تغییر گروه از:

chgrp

استفاده می‌کنیم:

sudo chgrp users sana.txt

یا با chown:

sudo chown :users sana.txt

—————

5️⃣ Permission عددی
احتمالاً این‌ها را زیاد می‌بینی:

000
644
755
777

ارزش Permissionها:

r = 4
w = 2
x = 1

پس:

rwx = 4+2+1 = 7
rw- = 4+2   = 6
r-x = 4+1   = 5
r-- = 4     = 4
-w- = 2
--x = 1
--- = 0

مثلاً:

chmod 755 test

یعنی:

Owner  → rwx = 7
Group  → r-x = 5
Others → r-x = 5

پس:

755 = rwxr-xr-x

—————-
چند Permission مهم

000 → هیچ دسترسی
600 → rw-------
644 → rw-r--r--
700 → rwx------
755 → rwxr-xr-x
777 → rwxrwxrwx

مثلاً:

chmod 644 sana.txt

——————

6️⃣ umask چیست؟
umask مشخص می‌کند فایل یا دایرکتوری جدید به‌صورت پیش‌فرض چه Permissionهایی نداشته باشد.
ببین:

umask

مثلاً:

0022

یعنی سیستم هنگام ساخت فایل/دایرکتوری، بعضی دسترسی‌ها را حذف می‌کند.
مثلاً معمولاً:

File       → 666

Directory  → 777

با umask 022:

666 - 022 → 644

777 - 022 → 755

پس معمولاً:

touch test

می‌تواند چیزی شبیه:

-rw-r--r--

ایجاد کند.
و:

mkdir testdir

چیزی شبیه:

drwxr-xr-x

ایجاد می‌کند.
umask

Permission اضافه نمی‌کند؛ فقط Permissionهای پیش‌فرض را محدود می‌کند.

———————

7️⃣ which چیست؟
which مسیر اجرای یک command را پیدا می‌کند.
مثلاً:

which ls

ممکن است:

/usr/bin/ls

برگرداند.
یا:

which python3

مثلاً:

/usr/bin/python3

—————

🔥 8️⃣ SUID
SUID یعنی:

یک فایل اجرایی با Permission صاحب فایل اجرا شود، نه با Permission کاربری که آن را اجرا کرده.

مثال معروف:

ls -l /usr/bin/passwd

ممکن است ببینی:

-rwsr-xr-x

اینجا به‌جای:

-rwx

داریم:

-rws

این s یعنی SUID فعال است.
چرا؟
چون کاربر عادی باید بتواند رمز عبور خودش را تغییر دهد، در حالی که فایل‌های مربوط به تغییر رمز عبور نیاز به دسترسی‌های خاص دارند.

—————

فعال کردن SUID

chmod u+s file

یا عددی:

chmod 4755 file

عدد:

4xxx → SUID

—————

🔥 9️⃣ SGID
SGID دو کاربرد دارد، ولی برای دایرکتوری‌ها کاربرد بسیار مهمی دارد.
در دایرکتوری اگر SGID فعال باشد:

فایل‌های جدیدی که داخل آن ساخته می‌شوند، گروه دایرکتوری را به ارث می‌برند.

مثلاً:

mkdir project
chown :developers project
chmod 2775 project

حالا:

project/

گروهش developers است.
اگر ali داخل آن فایل بسازد:

project/test.txt

گروه فایل هم می‌تواند:

developers

باشد.
فعال کردن SGID:

chmod g+s project

یا:

chmod 2775 project

عدد:

2xxx → SGID

—————-

🔥 10️⃣ Sticky Bit
Sticky Bit بیشتر روی دایرکتوری‌های اشتراکی استفاده می‌شود.
مثال معروف:

ls -ld /tmp

معمولاً چیزی شبیه:

drwxrwxrwt

آخرش:

t

می‌بینی.
یعنی کاربران مختلف می‌توانند داخل /tmp فایل بسازند، اما هر کاربر معمولاً نمی‌تواند فایل کاربر دیگری را حذف کند.
مثلاً:

/tmp
├── ali.txt     ← Ali
├── reza.txt    ← Reza
└── test.txt    ← Test

Ali نمی‌تواند همین‌طوری reza.txt را حذف کند.
فعال کردن Sticky Bit:

chmod +t directory

یا:

chmod 1777 directory

عدد:

1xxx → Sticky Bit

——————

🎯 خلاصه کل قسمت

Owner  → صاحب
Group  → گروه
Others → بقیه

r = 4
w = 2
x = 1

chmod → تغییر Permission
chown → تغییر Owner
chgrp → تغییر Group
umask → Permission پیش‌فرض
which → پیدا کردن مسیر command

4xxx → SUID
2xxx → SGID
1xxx → Sticky Bit

و یک نکته مهم برای LPIC: Permission روی فایل و دایرکتوری یک معنی کاملاً یکسان ندارد؛ مخصوصاً x روی دایرکتوری یعنی امکان عبور/دسترسی به آن، که بعداً در بحث Permissionها خیلی به کارت می‌آید.

فصل چهارم — قسمت چهل و ششم 🐧
سطح دسترسی با ACL

———————

تا اینجا با rwx کار کردیم؛ ولی یک مشکل داریم:
فرض کن فایل report.txt این شکلی باشد:

-rw-r----- 1 ali developers report.txt

یعنی:
صاحب فایل → ali
گروه → developers
بقیه → هیچ دسترسی ندارند.
حالا می‌خواهیم یک کاربر خاص به اسم reza هم فقط بتواند فایل را بخواند.
اینجاست که ACL به درد می‌خورد.

—————-

ACL = Access Control List
یعنی می‌توانیم برای کاربرها و گروه‌های خاص، دسترسی جداگانه تعریف کنیم؛ بدون اینکه ساختار اصلی owner/group/other را خراب کنیم.
مثال واقعی 🧠
فرض کن:

report.txt
       │
       ├── ali → rw
       ├── developers → r
       ├── reza → r
       └── سایر کاربران → ---

با chmod به‌تنهایی این مدل مدیریت دقیق سخت است، ولی ACL دقیقاً برای همین ساخته شده.

—————————-

1️⃣ دیدن ACL
فرمان:

getfacl report.txt

مثلاً:

# file: report.txt
# owner: ali
# group: developers
user::rw-
user:reza:r--
group::r--
mask::r--
other::---

قسمت مهم:

user:reza:r--

یعنی کاربر reza اجازه خواندن فایل را دارد.

————————

2️⃣ اضافه کردن ACL برای یک کاربر
مثلاً:

setfacl -m u:reza:r report.txt

یا:

setfacl -m u:reza:r-- report.txt

u یعنی user.
حالا:

getfacl report.txt

و می‌بینیم:

user:reza:r--

——————-

3️⃣ دادن دسترسی کامل به یک کاربر

setfacl -m u:reza:rwx report.txt

یعنی reza:

r → خواندن

w → نوشتن

x → اجرا

را دارد.

——————-

4️⃣ حذف ACL یک کاربر

setfacl -x u:reza report.txt

یعنی ACL مربوط به reza حذف شود.

———-

5️⃣ ACL برای گروه
مثلاً گروه security را می‌خواهیم به فایل دسترسی بدهیم:

setfacl -m g:security:r-- report.txt

g یعنی group.

—————-

6️⃣ حذف ACL گروه

setfacl -x g:security report.txt

7️⃣ ACL روی دایرکتوری
اینجا ACL خیلی جذاب‌تر می‌شود.
فرض کن:

mkdir /project

می‌خواهیم reza داخل این دایرکتوری بتواند فایل ایجاد کند:

setfacl -m u:reza:rwx /project

حالا reza روی /project دسترسی:

r → دیدن محتویات

w → ایجاد/حذف فایل

x → ورود به دایرکتوری

دارد.

————————

8️⃣ ACL پیش‌فرض ⭐️
یک نکته مهم:
اگر روی یک دایرکتوری ACL بگذاری، فایل‌هایی که بعداً داخلش ساخته می‌شوند لزوماً ACL موردنظر را نمی‌گیرند.
برای این کار از Default ACL استفاده می‌کنیم:

setfacl -d -m u:reza:rwx /project

حالا فایل‌ها و دایرکتوری‌های جدید داخل /project ACL پیش‌فرض را به ارث می‌برند.
دیدنش:

getfacl /project

مثلاً:

default:user:reza:rwx

_____________

9️⃣ Mask چیست؟ ⚠️
در ACL یک مفهوم مهم داریم:

mask

Mask حداکثر دسترسی‌ای را که برای کاربرهای ACL و گروه‌ها می‌توان اعمال کرد مشخص می‌کند.
مثلاً:

setfacl -m u:reza:rwx,m:r-- report.txt

ما به reza گفتیم rwx، ولی mask فقط r-- است.
پس دسترسی مؤثر reza می‌شود:

r--

برای دیدن دسترسی مؤثر:

getfacl report.txt

ممکن است ببینی:

user:reza:rwx        #effective:r--

یعنی ACL نوشته rwx ولی Mask اجازه بیشتر از r-- نمی‌دهد.

————————

🔟 حذف تمام ACLها
اگر بخواهیم ACLهای اضافی فایل را پاک کنیم:

setfacl -b report.txt

-b یعنی حذف ACLهای اضافی.

——————————————————-
نصب ابزار ACL
اگر setfacl یا getfacl نداشتی:
Debian / Ubuntu

apt install acl

RHEL / Fedora

dnf install acl

————————————-

فصل چهارم — قسمت آخر - قسمت چهل و هفتم 🐧
جستجو در لینوکس
——————


در لینوکس چند فرمان مهم برای پیدا کردن برنامه، فایل و مسیر فایل‌ها داریم. مهم‌ترین‌ها:

which

whereis

locate

find

—————-

1️⃣ which — برنامه از کجا اجرا می‌شود؟
وقتی می‌زنیم:

which bash

مثلاً:

/usr/bin/bash

یعنی وقتی بنویسیم:

bash

سیستم از این فایل استفاده می‌کند.
مثال:

which python3
which ls
which nano
which ssh

🧠 which = این برنامه‌ای که اجرا می‌کنم کجاست؟


——————-

2️⃣ whereis — اطلاعات بیشتری درباره برنامه

whereis bash

ممکن است بدهد:

bash: /usr/bin/bash /usr/share/man/man1/bash.1.gz

یعنی می‌تواند محل‌های مختلف مربوط به برنامه، مثل:
فایل اجرایی
Source
man page
را نشان دهد.
مثلاً:

whereis ls
whereis ssh
whereis python3

🧠 فرق ساده:

which   → مسیر برنامه‌ای که اجرا می‌شود
whereis → محل‌های مختلف مرتبط با برنامه

—————————

3️⃣ locate — جستجوی سریع فایل ⚡️
مثلاً دنبال passwd هستیم:

locate passwd

ممکن است کلی نتیجه بدهد:

/etc/passwd
/etc/pam.d/passwd
/usr/bin/passwd
/usr/share/man/man1/passwd.1.gz
...

مزیت locate این است که خیلی سریع است.
چرا؟
چون معمولاً از یک Database استفاده می‌کند و کل دیسک را همان لحظه نمی‌گردد.

———————

4️⃣ find — حرفه‌ای‌ترین جستجو 🔥
find خودش واقعاً فایل‌سیستم را می‌گردد و می‌توانی شرط برای جستجو تعیین کنی.
ساختار کلی:

find [مسیر] [شرط]

مثلاً:

find /etc -name passwd

یعنی:

داخل

/etc

بگرد و فایلی به نام

passwd

پیدا کن.

———————

پیدا کردن فایل با اسم

find / -name "test.txt"

یا:

find /home -name "*.txt"

یعنی تمام فایل‌های .txt داخل /home.

—————

جستجو بدون حساسیت به حروف

find /home -iname "alireza.txt"

-iname نسبت به بزرگ/کوچک بودن حروف حساس نیست.

———————

پیدا کردن دایرکتوری

find /home -type d -name "test"

d یعنی:

directory

———-

find /home -type f -name "*.txt"

f یعنی:

file

——————

پیدا کردن فایل بر اساس حجم
مثلاً فایل‌های بزرگ‌تر از 100MB:

find / -type f -size +100M

یا فایل‌های کوچک‌تر از 10MB:

find / -type f -size -10M

——————-

پیدا کردن فایل بر اساس زمان
مثلاً فایل‌هایی که در 1 روز گذشته تغییر کرده‌اند:

find /home -type f -mtime -1

یا:

find /home -type f -mtime +30

یعنی فایل‌هایی که بیشتر از 30 روز از آخرین تغییرشان گذشته.

——————-

پیدا کردن فایل و اجرای دستور روی آن ⭐️
اینجا find خیلی قدرتمند می‌شود.
مثلاً:

find /tmp -type f -name "*.log" -delete

یعنی:

فایل‌های

.log

داخل

/tmp

را پیدا کن و حذف کن.

⚠️ این مدل دستورها را روی مسیرهای مهم مثل / بدون بررسی اجرا نکن.

——————-

ترکیب find با exec
مثلاً:

find /tmp -type f -name "*.log" -exec ls -lh {} \;

اینجا:

{} 
↓
فایلی که find پیدا کرده

و:

\;
↓
پایان دستور exec

————————

فصل چهارم هم با همین مفاهیم بسته می‌شود: مدیریت فایل → فشرده‌سازی → آرشیو → لینک‌ها → Permission → ACL → جستجو. 🐧🔥

فصل چهار هم تموم شد


به امید خدا از فردا فصل 5 رو شروع میکنیم

فصل پنجم — قسمت چهل و هشتم - INTRO 🐧
راه اندازی اولیه و مجازی سازی
————————-
در فصل پنجم می‌خواهیم ببینیم وقتی یک سیستم لینوکسی روشن می‌شود چه اتفاقی می‌افتد و چطور می‌توانیم روند Boot را مدیریت کنیم. همچنین با مجازی‌سازی در لینوکس آشنا می‌شویم.

—————-

1️⃣ تغییر در راه‌اندازی سیستم و Reboot
یاد می‌گیریم:
سیستم چطور Boot می‌شود؟
reboot و shutdown
تغییر وضعیت سیستم
مدیریت سرویس‌ها در زمان Boot
Runlevel / Target
بررسی وضعیت Boot

——————-

2️⃣ نصب و مدیریت Boot Manager
اینجا با Boot Manager آشنا می‌شویم.
مهم‌ترین چیزی که در لینوکس می‌بینیم:

GRUB

مثلاً وقتی سیستم روشن می‌شود و صفحه‌ای می‌بینی که می‌توانی بین چند Kernel یا سیستم‌عامل انتخاب کنی، معمولاً GRUB در این قسمت نقش دارد.

————————

3️⃣ مجازی‌سازی در لینوکس 🖥
می‌بینیم Virtualization چیست و لینوکس چطور می‌تواند:

Linux Host
   │
   ├── VM 1 → Debian
   ├── VM 2 → Ubuntu
   └── VM 3 → Fedora

را اجرا کند.
با مفاهیمی مثل:
KVM
QEMU
Virtual Machine
Host / Guest
Hypervisor
آشنا می‌شویم.

——————

4️⃣ مراحل راه‌اندازی سیستم 🚀
از لحظه‌ای که دکمه Power را می‌زنیم تا رسیدن به Login:

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
Bootloader (GRUB)
   ↓
Linux Kernel
   ↓
initramfs
   ↓
systemd
   ↓
Services
   ↓
Login

این بخش خیلی مهم است چون در فصل‌های قبلی هم با بعضی از این مفاهیم برخورد کردیم.

فصل پنجم — قسمت چهل و نهم 🐧
مراحل راه اندازی در لینوکس
————————-

وقتی دکمه Power را می‌زنیم، لینوکس یک‌دفعه اجرا نمی‌شود؛ چند مرحله پشت سر هم اتفاق می‌افتد.

🧠 تصویر کلی

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
Bootloader (GRUB)
   ↓
Kernel
   ↓
initramfs
   ↓
systemd
   ↓
Services
   ↓
Login

حالا مرحله‌به‌مرحله 👇

————-

1️⃣ روشن شدن سیستم → BIOS / UEFI
اول سیستم روشن می‌شود و Firmware سخت‌افزار را بررسی می‌کند.
مثلاً:

CPU
RAM
Disk
Keyboard
Network
...

در سیستم‌های قدیمی‌تر معمولاً BIOS و در سیستم‌های جدیدتر UEFI داریم.

——————

2️⃣ Bootloader → GRUB
بعد Firmware دنبال یک Bootloader می‌گردد.
در بیشتر سیستم‌های Linux:

GRUB

وظیفه GRUB این است که Kernel لینوکس را پیدا و اجرا کند.
اگر چند سیستم‌عامل داشته باشی، GRUB می‌تواند منوی انتخاب هم نشان دهد:

Ubuntu
Advanced options for Ubuntu
Windows

————-

3️⃣ Kernel وارد کار می‌شود 🧠

GRUB، Kernel لینوکس را در حافظه قرار می‌دهد و اجرا می‌کند.

Kernel مسئول مدیریت چیزهایی مثل:

CPU
RAM
Disk
Network
Hardware
Processها

است.

—————-

4️⃣ initramfs
قبل از اینکه سیستم فایل اصلی / کاملاً در دسترس قرار بگیرد، معمولاً یک محیط موقت به نام:

initramfs

راه‌اندازی می‌شود.
مثلاً اگر برای پیدا کردن Root Filesystem به یک Driver یا ابزار خاص نیاز باشد، initramfs می‌تواند آن را فراهم کند.
بعد سیستم به Root Filesystem اصلی منتقل می‌شود.

——————

systemd 🚀
در سیستم‌های مدرن Linux معمولاً:

systemd

اولین Process اصلی سیستم است.
PID آن معمولاً:

ps -p 1

و می‌بینی:

PID 1

systemd سرویس‌ها و بخش‌های مختلف سیستم را راه‌اندازی می‌کند.


——————-
🔎 دیدن پیام‌های Kernel با dmesg
بعد از Boot می‌توانی پیام‌هایی که Kernel ثبت کرده را ببینی:

dmesg

مثلاً:

dmesg | less

برای جستجو:

dmesg | grep -i usb

یعنی پیام‌های مربوط به USB را پیدا کن.
یا:

dmesg | grep -i error

🧠 dmesg = پیام‌های مربوط به Kernel و Hardware
——————

📖 journalctl چیست؟
در سیستم‌هایی که systemd دارند، journal لاگ‌های سیستم را جمع‌آوری می‌کند.
برای دیدن لاگ‌ها:

journalctl

لاگ‌های Boot فعلی:

journalctl -b

لاگ Boot قبلی:

journalctl -b -1

فقط خطاهای Boot:

journalctl -b -p err

و برای دیدن Kernel:

journalctl -k

فرق مهم:

dmesg
↓
پیام‌های Kernel

journalctl
↓
لاگ‌های systemd و سرویس‌ها + Kernel و بخش‌های مختلف سیستم

———————-

📁 لاگ Boot کجاست؟
این قسمت را یک مقدار اصلاح کنیم:
در Debian/Ubuntu ممکن است بعضی لاگ‌های مربوط به Boot در:

/var/log/

باشند، اما وجود /var/log/boot به‌صورت ثابت و یکسان در همه نسخه‌ها را نباید فرض کرد.
در سیستم‌های جدید، برای بررسی Boot بهتر است از:

journalctl -b

استفاده کنی.
در بعضی سیستم‌های RHEL/Fedora ممکن است فایل‌هایی مثل:

/var/log/boot.log

——————-


🖥 آیا سیستم با UEFI Boot شده؟
یک روش خیلی ساده:

ls /sys/firmware/efi

اگر این مسیر وجود داشته باشد، معمولاً یعنی سیستم با UEFI Boot شده.
مثلاً:

ls /sys/firmware/efi

اگر پوشه‌هایی مثل این دیدی:

efivars

fw_platform_size

runtime

...

یعنی:

UEFI ✅

اگر مسیر وجود نداشت:

No such file or directory

معمولاً سیستم با حالت Legacy BIOS بوت شده است.

فصل پنجم — قسمت پنجاهم 🐧
نگاهی به بوت لودر

—————————-
قبل از GRUB یک نکته را یاد بگیریم:
🧠 Bootloader چیست؟
Bootloader یک برنامه کوچک است که بعد از BIOS/UEFI اجرا می‌شود و سیستم‌عامل را برای اجرا آماده می‌کند.
در لینوکس معروف‌ترین Bootloader:

GRUB

است.
مثال واقعی:

Power ON
   ↓
BIOS / UEFI
   ↓
GRUB  ← اینجا
   ↓
Linux Kernel
   ↓
Linux

———————-

1️⃣ تاریخچه GRUB
اول نسخه قدیمی‌تر را داشتیم:

GRUB Legacy

بعد نسخه جدیدتر آمد:

GRUB 2

امروزه تقریباً تمام توزیع‌های مدرن Linux از GRUB 2 استفاده می‌کنند.

——————-

2️⃣ GRUB Legacy چیست؟
GRUB Legacy نسخه قدیمی GRUB است.
ساختار تنظیمات اصلی آن معمولاً:

/boot/grub/menu.lst

بود.
مثلاً در آن می‌توانستیم مشخص کنیم:

کدام Kernel اجرا شود؟
Root filesystem کجاست؟
چه Kernel Parameterهایی ارسال شوند؟

——————-

3️⃣ GRUB 2 چیست؟
GRUB 2 ساختار جدیدتر و قدرتمندتری دارد.
یکی از تفاوت‌های مهم:

GRUB Legacy
    ↓
menu.lst

ولی در:

GRUB 2
    ↓
grub.cfg

قرار داریم.
مسیر معمول:

/boot/grub/grub.cfg

در سیستم‌های UEFI ممکن است فایل‌های مربوط به GRUB را در مسیرهایی مثل:

/boot/efi/

هم ببینی.

———————-
4️⃣ فایل grub.cfg چیست؟
فایل اصلی‌ای که GRUB هنگام Boot از آن برای منوی Boot و تنظیمات استفاده می‌کند:

/boot/grub/grub.cfg

مثلاً داخلش ممکن است اطلاعاتی مربوط به:

Kernel
initrd
root
boot parameters

ببینی.
⚠️ نکته مهم: معمولاً نباید grub.cfg را مستقیم و دستی ویرایش کنیم.
چرا؟
چون این فایل معمولاً تولیدشده (generated) است و با تغییر تنظیمات اصلی دوباره ساخته می‌شود.

——————-
5️⃣ تنظیمات اصلی GRUB کجاست؟
یکی از مهم‌ترین فایل‌ها:

/etc/default/grub

مثلاً:

cat /etc/default/grub

ممکن است چیزی شبیه این ببینی:

GRUB_DEFAULT=0
GRUB_TIMEOUT=5
GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT="quiet splash"

معنی:

GRUB_DEFAULT=0

اولین گزینه Boot به صورت پیش‌فرض انتخاب شود.

GRUB_TIMEOUT=5

پنج ثانیه منتظر بمان.

GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT

پارامترهایی که هنگام اجرای Kernel ارسال می‌شوند.
————-

6️⃣ تغییر تنظیمات GRUB
مثلاً:

nano /etc/default/grub

فرض کن:

GRUB_TIMEOUT=5

را تغییر بدهیم:

GRUB_TIMEOUT=10

یعنی منوی GRUB به‌جای ۵ ثانیه، ۱۰ ثانیه نمایش داده شود.
اما هنوز کار تمام نشده!
باید تنظیمات جدید را به grub.cfg اعمال کنیم.
در Debian/Ubuntu:

update-grub

این فرمان معمولاً فایل:

/boot/grub/grub.cfg

را دوباره تولید می‌کند.

———————-

🔥 چند دستور کاربردی
دیدن GRUB:

ls /boot/grub

دیدن تنظیمات:

cat /etc/default/grub

جستجوی Kernel در GRUB:

grep menuentry /boot/grub/grub.cfg

تولید مجدد در Debian/Ubuntu:

update-grub

فصل پنجم — قسمت پنجاه و یکم 🐧
راه اندازی دستی لینوکس

———————
راه‌اندازی دستی لینوکس
گاهی فایل تنظیمات GRUB مشکل پیدا می‌کند یا سیستم نمی‌تواند به‌صورت عادی بوت شود. در این حالت می‌توانیم از خود GRUB به‌صورت دستی سیستم‌عامل را بالا بیاوریم.
1. ورود به محیط GRUB
هنگام روشن شدن سیستم، در منوی GRUB معمولاً با فشردن Shift یا در بعضی سیستم‌ها Esc می‌توان منوی GRUB را نمایش داد.
سپس:
کلید e → ویرایش Entry مربوط به لینوکس.
———————-

2. دستورات insmod
در محیط GRUB می‌توان ماژول‌های موردنیاز را بارگذاری کرد:

insmod linux
insmod gzip
insmod lvm

linux → پشتیبانی از کرنل لینوکس
gzip → برای فایل‌های فشرده
lvm → برای دسترسی به Logical Volumeهای LVM

———————
3. دستور ls
با:

ls

می‌توان دیسک‌ها و پارتیشن‌هایی که GRUB شناسایی کرده را مشاهده کرد.
مثلاً:

(hd0) (hd0,msdos1) (hd0,msdos2)

حالا می‌توانیم بررسی کنیم کدام پارتیشن شامل فایل‌های لینوکس است:

ls (hd0,msdos1)/

ممکن است چیزهایی مثل این ببینیم:

boot/
etc/
home/
usr/
var/

——————-

4. تعیین Root
اگر پارتیشن موردنظر hd0,msdos1 باشد:

set root=(hd0,msdos1)

یعنی به GRUB می‌گوییم:

«از این پارتیشن به‌عنوان محل فایل‌های سیستم استفاده کن.»

———————-

5. ساخت مجدد فایل تنظیمات GRUB
برای ساخت مجدد فایل grub.cfg در سیستم لینوکسی، دستور درست این است:

grub2-mkconfig > /boot/grub2/grub.cfg

فصل پنجم — قسمت پنجاه و دوم 🐧
single user mode

———————
Single User Mode در AlmaLinux 9
Single User Mode یا حالت تک‌کاربره یک حالت ویژه برای عیب‌یابی و تعمیر سیستم لینوکس است که در آن سیستم با حداقل سرویس‌های لازم اجرا می‌شود.
🔹 Single User Mode به چه درد می‌خورد؟
مهم‌ترین کاربردهایش:
بازیابی یا تغییر پسورد Root
تعمیر فایل‌سیستم
رفع مشکلات بوت
تعمیر تنظیمات سیستم
انجام کارهای مدیریتی وقتی سیستم عادی بالا نمی‌آید
مثلاً اگر پسورد root را فراموش کرده باشیم، می‌توانیم از این روش برای تغییر آن استفاده کنیم.

————————
روش اول — rd.break در AlmaLinux 9
مرحله 1 — ورود به GRUB
سیستم را Restart کن.
در صفحه GRUB:
روی AlmaLinux بایست → کلید e را بزن.
—————————
مرحله 2 — پیدا کردن خط Kernel
خطی را پیدا کن که با چیزی شبیه این شروع می‌شود:

linux /vmlinuz-...

یا:

linux16 /vmlinuz-...

در انتهای همین خط اضافه کن:

rd.break

مثلاً:

linux /vmlinuz-... root=/dev/mapper/almalinux-root ro ... rd.break

——————

مرحله 3 — اجرای بوت
بعد از اضافه کردن:

rd.break

کلید:

Ctrl + X

را بزن.
سیستم وارد محیط Recovery می‌شود و معمولاً چیزی شبیه این می‌بینی:

switch_root:/#

——————

مرحله 4 — قابل نوشتن کردن /sysroot
در این مرحله سیستم اصلی معمولاً در /sysroot قرار دارد.
اول آن را Read/Write می‌کنیم:

mount -o remount,rw /sysroot

————————

مرحله 6 — تغییر پسورد Root
دستور:

passwd root

پسورد جدید را دو بار وارد کن.
مثلاً:

New password:

Retype new password:

passwd: all authentication tokens updated successfully.

————————-

مرحله 7 — SELinux
چون در محیط Recovery تغییراتی روی سیستم انجام داده‌ایم، برای اینکه SELinux در بوت بعدی Contextها را دوباره تنظیم کند:

touch /.autorelabel

این فایل به سیستم می‌گوید:

«در بوت بعدی فایل‌ها را دوباره با Context مناسب SELinux برچسب‌گذاری کن.»

——————

مرحله 8 — خروج و Restart
ابتدا:

exit

بعد:

reboot

سیستم دوباره راه‌اندازی می‌شود.
ممکن است به دلیل:

touch /.autorelabel

بوت اول کمی بیشتر طول بکشد؛ چون SELinux در حال Relabel کردن فایل‌هاست.

———————-

روش دوم — init=/bin/bash
یک روش دیگر برای ورود مستقیم به Shell، اضافه کردن این پارامتر به انتهای خط Kernel است:

rw init=/bin/bash

یعنی در GRUB:

linux /vmlinuz-... root=/dev/mapper/almalinux-root ro ... rw init=/bin/bash

بعد:

Ctrl + X

را بزن.
در این روش، Kernel به جای اجرای فرآیند معمول init، مستقیماً:

/bin/bash

را اجرا می‌کند.
سپس بسته به وضعیت Mountها، ممکن است لازم باشد Root filesystem را Read/Write کنی.
مثلاً:

mount -o remount,rw /

بعد:

passwd root

و برای SELinux:

touch /.autorelabel

سپس:

exec /sbin/reboot

—————

enforcing=0 چیست؟

enforcing=0

این پارامتر باعث می‌شود SELinux در آن بوت به حالت Permissive برود.
یعنی SELinux در آن بوت جلوی عملیات را نمی‌گیرد، ولی همچنان می‌تواند موارد نقض Policy را گزارش کند.
مثلاً در بعضی روش‌های Recovery ممکن است انتهای خط Kernel این‌طور باشد:

rd.break enforcing=0

اما برای بازیابی معمول پسورد در AlmaLinux 9، روش rd.break به‌تنهایی و سپس mount، chroot، passwd و touch /.autorelabel مسیر اصلی و قابل‌فهم‌تری است.

——————————

فصل پنجم — قسمت پنجاه و سوم 🐧
single user mode
اما روی الما 10
———————
1️⃣ بوت از ISO
ISO آلما لینوکس 10 را به ماشین وصل کن و سیستم را از روی آن Boot کن.
در منوی اولیه گزینه‌ای شبیه:

Troubleshooting

را انتخاب کن.
سپس گزینه:

Rescue a AlmaLinux system

را بزن.

———————

2️⃣ پیدا کردن سیستم نصب‌شده
محیط Rescue سیستم نصب‌شده را پیدا می‌کند و معمولاً از تو می‌پرسد که آیا می‌خواهی سیستم نصب‌شده را Mount کند.
گزینه:

1) Continue

را انتخاب کن.
در این حالت سیستم نصب‌شده معمولاً در:

/mnt/sysroot

Mount می‌شود.

——————-

3️⃣ ورود به سیستم نصب‌شده
حالا:

chroot /mnt/sysroot

از این لحظه به بعد، انگار وارد سیستم AlmaLinux نصب‌شده شده‌ای.
مثلاً:

passwd root

———————


4️⃣ تغییر پسورد Root

passwd root

رمز جدید را دو بار وارد کن.
اگر موفق باشد:

passwd: all authentication tokens updated successfully.

————

5️⃣ SELinux
برای اینکه بعد از تغییرات، SELinux هنگام بوت دوباره Contextها را بررسی کند:

touch /.autorelabel

—————————-

6️⃣ خروج

exit

بعد سیستم را Restart کن:

reboot

ISO/CD را قبل از بوت بعدی از ماشین جدا کن تا دوباره وارد محیط نصب نشود.


——————-

فصل پنجم — قسمت پنجاه و چهارم 🐧
systemd
———————
🧠 systemd چیست؟
بعد از اینکه Kernel بالا آمد، سیستم باید بقیه قسمت‌ها را راه‌اندازی کند؛ مثل:
شبکه
SSH
سرویس‌ها
لاگ‌ها
زمان سیستم
سرویس‌های مختلف
اینجا Init System وارد عمل می‌شود.
در لینوکس دو سیستم معروف داریم:

SysVinit

systemd

امروزه بیشتر توزیع‌های مدرن مثل Debian، Ubuntu، Fedora، RHEL و AlmaLinux از systemd استفاده می‌کنند.

—————————
🔹 ساختار کلی systemd

BIOS / UEFI
    ↓
GRUB
    ↓
Kernel
    ↓
systemd (PID 1)
    ↓
Services / Targets / Mounts / ...

نکته مهم:

ps -p 1

معمولاً می‌بینی:

PID 1

systemd

یعنی systemd اولین Process سیستم است.
——————-

🔹 systemctl چیست؟
مهم‌ترین ابزار مدیریت systemd است:

systemctl

مثلاً:

systemctl status ssh

یا در بعضی سیستم‌های Red Hat:

systemctl status sshd

————
🔹 مشاهده Unitها
نمایش Unitهای فعال:

systemctl list-units

نمایش تمام Unit Fileها:

systemctl list-unit-files

——————

🔹 Unit چیست؟
در systemd تقریباً همه چیز به صورت Unit مدیریت می‌شود.
مثلاً:

.service
.socket
.target
.mount
.timer
.device

مثلاً:

systemctl status sshd.service

——————

دیدن فایل سرویس:

systemctl cat sshd

مثلاً:

[Unit]
Description=OpenSSH server

[Service]
ExecStart=...

[Install]
WantedBy=multi-user.target

———————————-

🎯 Target چیست؟
در SysVinit چیزی به نام Runlevel داشتیم.
در systemd مفهوم مشابهی با Target داریم.
مثلاً:

Runlevel 3
     ↓
multi-user.target

Runlevel 5
     ↓
graphical.target

مشاهده Target پیش‌فرض:

systemctl get-default

مثلاً:

graphical.target

تغییر به حالت متنی:

systemctl set-default multi-user.target

تغییر به حالت گرافیکی:

systemctl set-default graphical.target

——————-

🔥 مدیریت سرویس‌ها
روشن کردن سرویس

systemctl start sshd

خاموش کردن

systemctl stop sshd

ریستارت

systemctl restart sshd

بررسی وضعیت

systemctl status sshd

بررسی فعال بودن

systemctl is-active sshd

خروجی مثلاً:

active

—————-

🔄 اجرا شدن سرویس بعد از روشن شدن سیستم
فعال کردن:

systemctl enable sshd

یعنی:

بعد از Boot سیستم، SSH هم خودکار اجرا شود.

غیرفعال کردن:

systemctl disable sshd

—————————
🛑 Power Management
خاموش کردن:

systemctl poweroff

ریبوت:

systemctl reboot

خاموش کردن با shutdown:

shutdown -h now

ریبوت با shutdown:

shutdown -r now

Sleep:

systemctl suspend

Hibernate:

systemctl hibernate

فصل پنجم — قسمت پنجاه و پنجم 🐧
send messeage یا ارسال پیام به کاربر
———————
در لینوکس چند روش برای نمایش یا ارسال پیام به کاربر داریم:

قبل از Login
بعد از Login
پیام به یک کاربر خاص
پیام به همه کاربران
پیام از طریق Mail

———————

1️⃣ پیام قبل از Login — فایل /etc/issue
وقتی کاربر می‌خواهد از طریق کنسول وارد سیستم شود، محتوای این فایل می‌تواند نمایش داده شود:

cat /etc/issue

مثلاً:

Welcome to Alireza Server
Authorized users only!

ویرایش:

nano /etc/issue

🧠 مثال واقعی
می‌توانی بنویسی:

================================
   Welcome to My Linux Server
   Unauthorized access prohibited
================================

———————-


2️⃣ پیام SSH قبل از Login
برای SSH معمولاً از Banner استفاده می‌کنیم.
یک فایل بساز:

nano /etc/ssh/banner

داخلش:

********************************
 WARNING!
 Authorized users only.
********************************

بعد فایل تنظیمات SSH را باز کن:

nano /etc/ssh/sshd_config

اضافه کن:

Banner /etc/ssh/banner

بعد:

systemctl restart sshd

حالا وقتی کاربر با SSH وصل شود، قبل از Login این پیام را می‌بیند.

——————

3️⃣ پیام بعد از Login — /etc/motd
MOTD یعنی:
Message Of The Day
یعنی:

پیام روز برای کاربر.

در بعضی سیستم‌ها می‌توانی:

nano /etc/motd

مثلاً:

Welcome Alireza!
This server is managed by IT.

بعد از Login نمایش داده می‌شود.

——————

4️⃣ /etc/motd.d/
در سیستم‌هایی که از motd.d پشتیبانی می‌کنند، می‌توان پیام‌ها را به صورت فایل‌های جداگانه قرار داد:

ls /etc/motd.d/

مثلاً:

nano /etc/motd.d/cockpit

اگر پیام مربوط به Cockpit را نمی‌خواهی، می‌توانی فایل مربوطه را حذف یا غیرفعال کنی.
مثلاً:

rm /etc/motd.d/cockpit

⚠️ اسم و محل فایل‌های Cockpit ممکن است بسته به توزیع و نسخه متفاوت باشد؛ قبل از حذف بهتر است محتویات /etc/motd.d/ را ببینی.

————————

5️⃣ wall — پیام به همه کاربران
یکی از مهم‌ترین دستورات این قسمت:

wall

یعنی:

Write ALL → پیام را برای تمام کاربران Login شده ارسال کن.

مثلاً:

echo "Server will reboot in 5 minutes!" | wall

تمام کاربرانی که در آن لحظه وارد سیستم هستند، پیام را دریافت می‌کنند.
برای دیدن کاربران:

who

——————

6️⃣ ارسال پیام به یک کاربر خاص
با write می‌توانی برای یک کاربر مشخص پیام بفرستی:

write ali

بعد پیام را تایپ کن:

Hello Ali
Server will reboot soon.

برای پایان:

Ctrl + D

———————

7️⃣ notify-send
این دستور برای نمایش Notification گرافیکی در محیط دسکتاپ است.
مثلاً:

notify-send "Warning" "Server will reboot soon!"

یک Notification روی دسکتاپ نمایش داده می‌شود.
⚠️ این روش برای سرورهای بدون محیط گرافیکی معمولاً کاربردی ندارد.

——————

8️⃣ ارسال Mail
در لینوکس می‌توان از ابزارهایی مثل:

mail

برای ارسال ایمیل استفاده کرد.
مثلاً:

echo "Server is down!" | mail -s "Server Alert" admin@example.com

اما برای ارسال واقعی ایمیل معمولاً باید یک Mail Transfer Agent (MTA) مثل Postfix تنظیم شده باشد.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و ششم 🐧
virtualisations مجازی سازی در لینوکس
———————
🧠 مجازی‌سازی چیست؟
خیلی ساده:
مجازی‌سازی یعنی یک کامپیوتر فیزیکی را طوری تقسیم کنیم که بتوانیم چند سیستم یا محیط مستقل روی آن اجرا کنیم.
مثلاً یک سرور فیزیکی داریم:

Server
CPU: 16 Core
RAM: 64GB
       ↓
 ┌───────────────┐
 │ VM 1 Ubuntu   │
 │ VM 2 Debian   │
 │ VM 3 Windows  │
 │ VM 4 AlmaLinux│
 └───────────────┘

هر VM فکر می‌کند یک کامپیوتر واقعی دارد.

——————

🔥 دو نوع اصلی مجازی‌سازی
در آموزش‌ها معمولاً این دو مدل را با Type 1 و Type 2 می‌شناسیم.


1️⃣ Type 1 — Bare Metal
در این مدل Hypervisor تقریباً مستقیماً روی سخت‌افزار قرار می‌گیرد.

Hardware
   ↓
Hypervisor
   ↓
VM1   VM2   VM3

یعنی سیستم‌عامل معمولی مثل Windows یا Ubuntu در وسط نیست.
معروف‌ها:
VMware ESXi
Microsoft Hyper-V
Xen
KVM در زیرساخت‌های لینوکسی
مثلاً:
ESXi را روی یک سرور واقعی نصب می‌کنی و بعد داخلش چندین VM می‌سازی.
👉 برای دیتاسنترها بسیار رایج است.


——————

2️⃣ Type 2 — Hosted
اینجا اول یک سیستم‌عامل معمولی نصب می‌کنی و بعد نرم‌افزار مجازی‌سازی را روی آن نصب می‌کنی.

Hardware
   ↓
Windows / Linux
   ↓
VMware Workstation
   ↓
Ubuntu VM
Kali VM
Windows VM

معروف‌ها:
VMware Workstation
VirtualBox
VMware Fusion
مثلاً روی لپ‌تاپت Windows داری و:

VMware Workstation
       ↓
Kali Linux

را اجرا می‌کنی.
این همان چیزی است که احتمالاً در VMware با آن کار کرده‌ای.

———————

🐳 اما Container چیست؟
اینجا یک تفاوت خیلی مهم داریم.
Container مثل VM یک سیستم‌عامل کامل جداگانه اجرا نمی‌کند.
مثلاً:

Hardware
   ↓
Linux Kernel
   ↓
Docker
 ┌──────┬──────┬──────┐
 │ App1 │ App2 │ App3 │
 └──────┴──────┴──────┘

کانتینرها Kernel سیستم میزبان را Share می‌کنند.

به همین دلیل معمولاً:
سبک‌ترند
سریع‌تر بالا می‌آیند
RAM کمتری مصرف می‌کنند
برای اجرای Application بسیار مناسب‌اند

معروف‌ترین ابزار:
Docker
و ابزارهای دیگر مثل:
Podman
LXC
containerd

———————

⚔️ VM vs Container
مثلاً می‌خواهی سه Ubuntu اجرا کنی.
VM:
هر VM معمولاً:

Virtual Hardware
      ↓
Kernel
      ↓
OS
      ↓
Application

دارد.
Container:

Host Kernel
    ↓
Container
    ↓
Application

پس Container خیلی سبک‌تر است.

———————

🧠 یک مثال واقعی
فرض کن یک سرور 64GB RAM داری.
برای ساخت 4 سرور مستقل می‌توانی:
با VM:

VM1 → 8GB
VM2 → 8GB
VM3 → 8GB
VM4 → 8GB

هرکدام سیستم‌عامل خودشان را دارند.
با Container:

Docker
 ├── Nginx
 ├── PHP
 ├── MySQL
 └── Redis

همه از Kernel میزبان استفاده می‌کنند.

———————-

⚠️ یک نکته مهم درباره «سطح یک و دو»
Type 1 و Type 2 مربوط به Hypervisor هستند، نه Container.
پس این دسته‌بندی را قاطی نکن:

Virtualization
│
├── Type 1
│   ├── ESXi
│   ├── Hyper-V
│   └── Xen
│
├── Type 2
│   ├── VMware Workstation
│   └── VirtualBox
│
└── Containerization
    ├── Docker
    ├── Podman
    └── LXC

🎯 فقط اینو فعلاً حفظ کن:
VM = یک کامپیوتر مجازی کامل
Container = یک محیط ایزوله برای اجرای برنامه
و مهم‌تر از همه:

VM معمولاً Kernel جدا دارد؛ Container معمولاً Kernel میزبان را Share می‌کند.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و هفت 🐧
docker - نصب داکر
———————
🐳 Docker چیست؟

قبل از نصب، خیلی ساده:
Docker ابزاری برای اجرای برنامه‌ها داخل Container است.
مثلاً به‌جای اینکه برای اجرای Nginx کل یک VM بسازیم:

VM
├── OS
├── Kernel
├── Nginx
└── Config

با Docker می‌توانیم فقط Container مربوط به Nginx را اجرا کنیم.

———————-

🐳 نصب Docker در Ubuntu / Debian
1️⃣ آپدیت مخازن

sudo apt update

2️⃣ نصب ابزارهای موردنیاز

sudo apt install ca-certificates curl

3️⃣ اضافه کردن کلید Repository داکر

sudo install -m 0755 -d /etc/apt/keyrings

sudo curl -fsSL https://download.docker.com/linux/debian/gpg \
-o /etc/apt/keyrings/docker.asc

برای Ubuntu باید مسیر Repository را متناسب با Ubuntu تنظیم کنی؛ روش رسمی Docker از Repository خود Docker استفاده می‌کند.

———————-

در Debian/Ubuntu بعد از اضافه کردن Repository رسمی:

sudo apt update

سپس:

sudo apt install docker-ce docker-ce-cli containerd.io docker-buildx-plugin docker-compose-plugin

——————
🔍 بررسی نصب

docker --version

مثلاً:

Docker version 28.x.x

و:

systemctl status docker

اگر دیدی:

Active: active (running)

یعنی Docker در حال اجراست. ✅

—————-

🚀 تست Docker
مهم‌ترین تست:

sudo docker run hello-world

Docker یک Image کوچک به نام hello-world دریافت می‌کند و یک Container از روی آن اجرا می‌کند.
اگر پیام:

Hello from Docker!

را دیدی، یعنی Docker درست نصب شده. 🎉

——————

👤 اجرای Docker بدون sudo
به‌صورت پیش‌فرض ممکن است مجبور باشی بنویسی:

sudo docker ps

اگر می‌خواهی کاربر فعلی بدون sudo از Docker استفاده کند:

sudo usermod -aG docker $USER

بعد یک‌بار Logout/Login کن.
سپس:

docker ps

⚠️ عضویت در گروه docker عملاً دسترسی بسیار بالایی روی سیستم می‌دهد؛ روی سرور چندکاربره باید با احتیاط انجام شود.

——————-

🐧 نصب روی RHEL / AlmaLinux / Rocky
در سیستم‌های Red Hat:

sudo dnf install -y dnf-plugins-core

Repository داکر را اضافه می‌کنیم:

sudo dnf config-manager --add-repo https://download.docker.com/linux/centos/docker-ce.repo

بعد:

sudo dnf install docker-ce docker-ce-cli containerd.io docker-buildx-plugin docker-compose-plugin

سرویس را فعال و اجرا می‌کنیم:

sudo systemctl enable --now docker

تست:

docker --version

و:

sudo docker run hello-world

——————

🧠 چند دستور اولیه که بعد از نصب لازم داری

docker ps

کانتینرهای در حال اجرا

docker ps -a

همه کانتینرها

docker images

Imageهای موجود

docker pull nginx

دریافت Image

docker run nginx

ساخت و اجرای Container

docker stop CONTAINER

توقف Container

docker start CONTAINER

اجرای دوباره Container


——————-

🎯 زنجیره Docker را این‌طوری حفظ کن:

Docker
  ↓
Image
  ↓
Container
  ↓
Application

مثلاً:

nginx Image
     ↓
nginx Container
     ↓
Web Server

نکته: برای آموزش دوره، بهتر است نصب Docker را روی VM آزمایشگاهی انجام بدهی، نه سرور اصلی؛ مخصوصاً چون Docker دسترسی‌های سطح بالایی به سیستم میزبان دارد.

فصل پنجم — قسمت پنجاه و هشت 🐧
KVM - نصب kvm
———————
🧠 KVM چیست؟
KVM = Kernel-based Virtual Machine
یعنی قابلیت مجازی‌سازی که داخل Kernel لینوکس قرار دارد.
خیلی ساده:

Hardware
   ↓
Linux Kernel
   ↓
KVM
   ↓
VM1   VM2   VM3

KVM به لینوکس اجازه می‌دهد ماشین مجازی اجرا کند.

نکته: خود KVM بیشتر نقش لایه مجازی‌سازی را دارد و معمولاً در کنار QEMU + libvirt استفاده می‌شود.

——————

1️⃣ بررسی پشتیبانی CPU
اول ببینیم CPU قابلیت Virtualization دارد:

egrep -c '(vmx|svm)' /proc/cpuinfo

اگر عددی مثل:

8

دیدی یعنی CPU قابلیت Virtualization دارد.
vmx → Intel VT-x
svm → AMD-V
همچنین:

lscpu | grep Virtualization

—————

2️⃣ نصب KVM در Debian / Ubuntu
ابتدا:

sudo apt update

بعد:

sudo apt install qemu-kvm libvirt-daemon-system libvirt-clients virt-manager

برای بررسی:

lsmod | grep kvm

مثلاً:

kvm_intel
kvm

یا روی AMD:

kvm_amd
kvm

—————

3️⃣ فعال کردن Libvirt

sudo systemctl enable --now libvirtd

بررسی:

systemctl status libvirtd

اگر:

Active: active (running)

دیدی، سرویس فعال است.

—————

4️⃣ اضافه کردن کاربر به گروه‌ها
برای اینکه لازم نباشد همیشه با sudo کار کنی:

sudo usermod -aG libvirt $USER

و:

sudo usermod -aG kvm $USER

بعد باید Logout/Login کنی.


——————

🖥 Virt-Manager چیست؟
Virt-Manager یک رابط گرافیکی برای مدیریت ماشین‌های مجازی KVM/libvirt است.
یعنی به‌جای اینکه همه‌چیز را با دستور انجام دهی:

KVM
 ↓
libvirt
 ↓
Virt-Manager
 ↓
GUI

Virt-Manager خودش KVM نیست.
خیلی مهم:

KVM       → موتور/قابلیت مجازی‌سازی
QEMU      → شبیه‌سازی و اجرای VM
libvirt   → مدیریت VMها
Virt-Manager → رابط گرافیکی

—————-

🚀 اجرای Virt-Manager
در محیط دسکتاپ:

virt-manager

پنجره برنامه باز می‌شود.
معمولاً یک Connection به شکل:

QEMU/KVM

می‌بینی.

————-

🖥 ساخت VM با Virt-Manager
داخل Virt-Manager:

Create a new virtual machine
        ↓
Local install media
        ↓
ISO File
        ↓
انتخاب RAM
        ↓
انتخاب CPU
        ↓
انتخاب Disk
        ↓
Network
        ↓
Finish

مثلاً:

Name: Ubuntu-Test
RAM: 4 GB
CPU: 2 Core
Disk: 30 GB
ISO: ubuntu.iso

بعد VM را Start می‌کنی.




——————

🧰 چند دستور مهم KVM/libvirt
دیدن VMها:

virsh list

همه VMها:

virsh list --all

روشن کردن:

virsh start ubuntu-test

خاموش کردن:

virsh shutdown ubuntu-test

اجباری خاموش کردن:

virsh destroy ubuntu-test

ریستارت:

virsh reboot ubuntu-test

نمایش اطلاعات:

virsh dominfo ubuntu-test

—————

🧠 virsh چیست؟
اگر Virt-Manager رابط گرافیکی باشد، virsh ابزار خط فرمان libvirt است.
مثلاً:

Virt-Manager
     ↓
   libvirt
     ↓
    KVM
     ↓
   Hardware

یا از طریق Terminal:

virsh
  ↓
libvirt
  ↓
KVM

——————

یک مثال واقعی
می‌خواهی روی Ubuntu یک Windows VM بسازی:

Ubuntu
  ↓
KVM
  ↓
QEMU
  ↓
libvirt
  ↓
Virt-Manager
  ↓
Windows VM

پس Virt-Manager خودش ماشین مجازی‌ساز نیست؛ فقط یک پنل مدیریتی برای زیرساخت KVM/libvirt است.