@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص67

به محض اینکه بین اکثریت تحقیر شده و اقلیت به عرش رسیده، رویارویی پیش می آمد که این درگیریها کم هم نبود و همیشه هم با توزیع غذا شروع می شد، نتیجه اش یک جریان انفجاري بود. بنابراین هنگامی که این فشارهاي روانی فزونی می یافت، کج خلقی همه گیر که راجع به عوامل جسمانی آن بیشتر صحبت کردیم نیز شدیدتر می گردید. و هیچ جاي شگفتی نیست که این فشارها اغلب سبب در گرفتن دعوا نیز می شد. از آنجا که زندانی پیوست شاهد شلاق خوردن زندانیان بود، میل به خشونت در او سر برمی داشت. من خودم وقتی گرسنه و خسته بودم، خون به سرم می دوید و مشتهایم را گره می کردم. به ما اجازه داده بودند در کلبه بیماران تیفوسی بخاري روشن کنیم و من براي اینکه بخاري خاموش نشود تا صبح کشیک می دادم به همین علت غالبا بسیار خسته و فرسوده بودم. رویایی ترین ساعات من همین شبهایی بود که بقیه یا خواب بودند و یا هذیان می گفتند. من در دل این نیمه شب ها، می توانستم جلوي بخاري دراز بکشم و چند سیب زمینی دزدي را روي آتشی که ذغالش هم دزدي بود برشته کنم. اما روز بعد خسته تر، بی حس تر و تندخود تر بودم. موقعی که به عنوان پزشک در کلبه بیماران تیفوسی کار می کردم، باید به جاي سرپرست ارشد نیز که مریض بود کار کنم، بنابراین من در برابر مقامات اردوگاه مسئول تمیز نگاهداشتن کلبه ها بودم، البته اگر بشود کاري را که ما می کردیم به واژه تمیز شناخت. تظاهر به بازرسی که اغلب هم از کلبه ها به عمل می آمد بیشتر به خاطر شکنجه ما بود تا بهداشت. آنچه براي ما حیاتی بود دارو و غذاي بیشتر بود، اما بازرسان تنها به این توجه داشتند که یک پر کاه وسط راهرو نیفتاده باشد و یا پتوهاي کثیف و پر از کرم بیمارن مرتب تا شده باشد و دیگر توجهی نداشتند که به سر بیمار چه می آید. اگر گزارشم را درست می دادم یعنی کلاهم را به سرعت از سرم بر می داشتم و پاهایم را بهم می کوفتم، »کلبه شماره 9-6 : پنجاه و دو بیمار، دو پرستار و یک پزشک ،« خشنود آنجا را ترك می کردند. معمولا وقتی اعلام می کردند که براي بازرسی خواهند آمد، اغلب با



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص68

ساعتها تاخیر می آمدند و گاهی هم اصلا نمی آمدند، اما تا زمانی که نیامده بودند من ناچار بودم پتوها را مرتب کنم، ذرات کاه را که از رختخواب بیرون می ریخت، جمع کنم. و سر بیماران بیچاره را که در رختخواب شان می غلتیدند و تهدید می کردند زحمت مرا در نظم رختخواب هدر خواهند داد فریاد بکشم. بی احساسی و بی تفاوتی در میان بیماران بدحال آنقدر محسوس بود که هیچگونه واکنشی از خود نشان نمی دادند، مگر اینکه سرشان فریاد می زدم. که گاهی فریاد هم کارگر نمی شد و در اینجا بود که باید سخت خودم را کنترل می کردم تا آنان را کتک نزنم. زیرا انسان وقتی خود از تندخویی اش رنج می برد با بی احساسی و بی تفاوتی دیگران به ویژه در موارد خطرناك )که در مواقع بازرسی پیش می آمد( رویاروي می شد. با کوششی که در ارائه ي این مطالعه ي روانشناسی و توجیه آسیب شناسی روانی، خصوصیات ویژه ي اسیران اردوگاه کار اجباري نمودم ، ممکنست این تصور را در ذهن شما ایجاد کرده باشم که بشر کاملا بگونه اي اجتناب ناپذیر زیر تاثیر محیط خویش واقع می شود. )البته در این مورد محیط، محیط منحصر به فرد زندان است که زندانی را وا می داشت، رفتارش را با الگوي پذیرفته شده اي تطبیق دهد.( پس آزادي بشر چه می شود؟ هیچگونه آزادي معنوي در رابطه با رفتار و واکنش در برابر محیط موجود، وجود ندارد؟ آیا این نظریه درست است که بشر چیزي جز محصول عوامل و شرایط محیطی، اعم از اینکه داراي طبیعت زیستی روانشناسی یا جامعه شناسی باشد، نیست؟ آیا بشر محصول تصادفی این عوامل است؟ مهمتر از همه اینکه، آیا واکنش هاي زندانی در برابر جهان واحد اردوگاه کار اجباري ثابت می کند که بشر نمی تواند از تاثیرات محیط خود بگریزد؟ آیا بشر در رویارویی با چنان شرایطی حق گزینش عمل ندارد؟ به این پرسش ها می توانیم به طور اصولی و از روي تجربه پاسخ دهیم. تجربه هاي اندوخته شده در زندگی اردوگاهی نشان می دهد که بشر حق گزینش عمل را دارد. نمونه هایی که اغلب داراي طبیعت



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص69

قهرمانانه است وجود دارد، که ثابت می کند انسان می تواند بر بی احساسی چیره شود و تندخویی را نیز مهار کند، بشر می تواند حتی در چنین شرایط هولناك فشارهاي روحی و جسمی، آزادي معنوي خود را حفظ کند. ما که در اردوگاه کار اجباري زندگی می کردیم، به چشم می دیدیم مردانی را که به کلبه هاي دیگر می رفتند و دیگران را دلداري می دادند و آخرین تکه نانشان را هم به آنان می بخشیدند. درست است که شمار این مردان زیاد نبودند، اما همین هم ثابت می کرد که همه چیز را می توان از یک انسان گرفت مگر یک چیز: آخرین آزادي بشر را در گزینش رفتار خود در هر شرایط موجود و گزینش راه خود. ما در اردوگاه، هر روز و هر ساعت در برابر فرصت هایی که به ما داده می شد، قرار داشتیم و باید تصمیم می گرفتیم، تصمیم در مورد اینکه در برابر نیروهایی که ما را تهدید می کرد تسلیم بشویم یا نه، تهدید به اینکه ما را از خودمان و از آزادي درونی مان بدزدند، تصمیمی که مشخص می کرد ما بازیچه شرایط هستیم، آزادي و بزرگی را از ما می گرفت و ما را به شکل یک زندانی نمونه قالب ریزي می کرد. اگر از این دید به مساله بنگریم، می بینیم که واکنش هاي روانی زندانیان اردوگاه کار اجباري باید چیزي بیش از بیان شرایط ویژه جسمی و جامعه شناسی باشد. گرچه شرایط نامناسب زندگی از قبیل کمبود خواب، غذاي ناکافی و فشارهاي روانی گوناگون موجب می شد زندانیان به شکلی از خود واکنش نشان دهند، ولی در تجزیه تحلیل نهایی روشن می شود تغییر ماهیت زندانی نتیجه تصمیم درونی اوست و نه تنها نتیجه تاثیرات زندگی اردوگاهی. بنابراین، اصولا هر مردي می تواند حتی در چنان شرایطی تصمیم بگیرد از نظر روحی و معنوي چگونه تغییر یابد. او می تواند ارزش انسانی خود را حتی در اردوگاه کار اجباري نگاهدارد. داستایوسکی می گوید: »من تنها از یک چیز می ترسم و آن اینکه شایستگی رنجهایم را نداشته باشم.« پس از آشنایی با اسیرانی که رفتارشان



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص70

در اردوگاه ، رنجها و مرگشان شاهدي بر این واقعیت بود که آخرین آزادي را هرگز نمی توان از دست داد، به یاد گفته داستایوسکی می افتم. زیرا به چشم می دیدم که آنان ارزش رنجهایشان را دارند. به شیوه اي که رنج را می پذیرفتند و تحمل می کردند، حکایت از یک عظمت درونی بکر داشت. و همین آزادي معنوي بود که هیچکس نمی توانست آنرا از ما برباید و همین آزادي معنوي بود که زندگی را پرمعنا و با هدف می ساخت. زندگی فعال به بشر فرصت می دهد تا در کار خلاقه به ارزشها پی برد، و زندگی غیر فعال تفریحی، فرصتی است براي دست یافتن به کمال در تجربه زیبایی، هنر یا طبیعت. اما در زندگی که نه فعال است و نه غیر فعال و امکان رفتار اخلاقی والاتري را به ما می دهد، نیز هدفی نهفته است: به طور مثال، در گرایش انسان به وجود خویش، وجودي که با نیروهاي بیرونی محدود شده است زندانی از زندگی خلاقه و تفریحی هر دو محروم بود. اما تنها خلاقیت و شادمانه زیستن زندگی را پربار نمی کند. اگر اصلا زندگی داراي مفهومی باشد، پس باید رنج هم معنایی داشته باشد. رنج، بخش غیر قابل ریشه کن شدن زندگی است، گرچه به شکل سرنوشت و مرگ باشد. زندگی بشر بدون رنج و مرگ کامل نخواهد شد. به شیوه اي که انسان سرنوشت و همه رنجهایش را می پذیرد، به شیوه اي که صلیب خود را به دوش می کشد، فرصتی می یابد که حتی در دشوارترین شرایط، معنایی ژرفتر به زندگیش ببخشد. چنین زندگی هماره قهرمانه و شرافتمندانه و آزاد خواهد درخشید و بودند کسانی هم که در مبارزه براي نجات جان، عظمت بشري خود را فراموش کرده و در زمره حیوانات در می آمدند. و در اینجاست که یا بشر از فرصتها براي رسیدن به ارزش هاي اخلاقی که موقعیت و شرایط دشوار در پیش راه او قرار می دهد، سود می جوید و یا از آن روي بر می گرداند. و همین گزینش است که مشخص می کند او ارزش رنجهایش را دارد یا خیر.




@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص71

گمان مبرید که اینها مسایل غیردنیایی است و خارج از زندگی واقعی ماست. واقعیت اینست که شمار کسانی که شایستگی رسیدن به چنان معیارهاي اخلاقی والایی دارند انگشت شمارست. در میان زندانیان، تنها معدودي بودند که آزادي کامل درونی خود را حفظ کردند و به چنان ارزش هایی که ارمغان رنجهایشان بود دست یافتند، اما حتی یک نمونه از این دست شاهد بسنده اي است که نیروي درونی بشر او را برانگیزد و بر سرنوشت صوري خود پیروزش گرداند. تنها در اردوگاه کار اجباري نیست که می توان چنین مردانی را یافت. بشر در همه جا با سرنوشت و با فرصت دست یابی به چیزي از راه رنجهایش رویاروي است. بهترست سرنوشت بیماران و به ویژه بیمارانی را مثال بیاورم که غیر قابل علاج هستند. یکبار نامه جوان معلولی به دستم افتاد که براي دوستی نوشته بود که چیزي از عمرش باقی نیست و حتی عمل جراحی هم فایده اي نخواهد داشت. و بعد هم نوشته بود فیلمی را به یاد می آورد که در آن مردي را تصویر می کرد که به شیو ه اي شجاعانه و با رشادت در انتظار مرگ بود. این پسر معلول فکر می کرد که برخورد این مرد با مرگ سیرکمال او را می نمایاند که چنان بزرگ منشانه به پیشواز مرگ می رفت و نیستی مادي را پذیرا می داشت. سالها پیش فیلمی به نام »رستاخیز1« از یکی از کتابهاي تولستوي2 بر روي اکران آمد، آن عده از ما که این فیلم را دیدیم نیز چنین اندیشه هایی در سر داشتیم. زیرا این فیلم سرشار بود از سرنوشت مردان بزرگ گرچه در آن زمان براي ما نه ایمانی با آن عظمت وجود داشت و نه امید به رسیدن به آنچنان درجه والا.



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص72

به واژه اي دیگر، فرصتی نداشتیم به چنان عظمتی دست یابیم. پس از دیدن آن فیلم به نزدیکترین چایخانه رفتیم و پس از نوشیدن یک فنجان قهوه و خوردن یک ساندویچ اندیشه هاي متافیزیکی عجیبی را که یک لحظه از ذهنمان گذشته بود، به دست فراموشی سپردیم. اما وقتی خودمان با سرنوشت بزرگی رویاروي شدیم و بر آن شدیم که آن را با عظمت روحی برابري پذیرا باشیم، دیگر همه آن راه حلهاي جوانی را فراموش کرده و از پا در افتادیم. شاید زمانی می رسید که بعضی از ما بار دیگر همان فیلم و یا نظیر آن را می دیدیم. اما حالا دیگر مساله فرق می کرد زیرا شاید در همان زمان تصاویري را با چشم دل می دیدیم، تصاویر کسانی که در زندگی خود به چیزهایی دست یافته بودند که محتوایش خیلی بیش از محتواي یک فیلم احساسی بود. شاید پاره اي از جزییات عظمت درونی مرد معینی مانند داستان زن جوانی که من خود در اردوگاه کار اجباري شاهد مرگش بودم، از ذهن شما گذر کند. این داستان بسیار کوتاه است و نمی توانم مطلب زیادي درباره اش بگویم. چنانکه گویی داستان ساخته و پرداخته ذهن خودم است، اما براي من این داستان مانند شعر است. قهرمان داستان می دانست که ظرف چند روز آینده خواهد مرد. اما زمانی که من با او صحبت کردم، از روحیه خوبی برخوردار بود. این زن به من گفت، » از سرنوشتم سپاسگزارم که چنین ضربه سهمگینی بر من وارد آورد، زیرا در زندگی پیشینم زیاده خواه و از خود راضی بودم و کمال معنوي را جدي تلقی نمی کردم « در حالیکه به پنجره کلبه اشاره می کرد گفت، » در لحظات تنهایی این درخت تنها دوستی است که در برابر من ایستاده است.« این زن می توانست از پنجره تنها یک شاخه درخت شاه بلوط را ببیند که روي آن دو غنچه بود. او به من گفت، » من اغلب با این درخت دردل می کنم. « من در شگفت شدم، نمی دانستم چه بگویم. آیا این زن هذیان می گفت؟ آیا دچار کابوس بود؟ با اشتیاق از او پرسیدم آیا درخت هم پاسخ می داد؟



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه
ص73

» بله « چه می گفت؟ می گفت، من اینجا هستم - من اینجا هستم- من زندگی هستم، من زندگی جاودانم. پیش از این نیز یادآور شدم که آنچه نهایتا موجب باژگونی وضع روحی و درونی زندانی می شد چندان وابسته به شرایط روانی – جسمی محیط زندان نبود، بلکه نتیجه تصمیم آزاد زندانی بود. بررسی هاي روانشناسی از زندانیان نشان داده است که تنها مردانی سرانجام قربانی تاثیرات مخرب زندگی اردوگاهی شدند، که اجازه دادند خوي معنوي و اخلاقی آنان افت کند. در اینجا این پرسش پیش می آید که چه چیزي می توانست و یا می بایست چنین )نیروي درونی( را در ما ایجاد کند؟ زندانیان پیشین وقتی از تجارب خود صحبت می کنند یا می نویسند، برآنند آنچه که بیش از همه موجب آزار و تضعیف روحی زندانی می شود اینست که نداند مدت زندان او چه قدر به درازا خواهد کشید. زندانی تاریخ آزادیش را نمی دانست. )درزندان ما حرف زدن در این مورد نیز بی معنی بود( در واقع مدت زندان نامعلوم و نامحدود بود. یک روانشناس پژوهشگر برجسته معتقد است که زندگی در اردوگاه کار اجباري یک »زندگی موقت« است. و بهتر است ما این عبارت را به این شکل کامل کنیم و آنرا »زندگی موقت نامحدود« بنامیم. تازه واردان هیچ یک از شرایط زندگی در اردوگاه را نمی دانستند. کسانی که از سایر اردوگاهها بازگشته بودند مجبور به سکوت بودند و از بعضی اردوگاهها هم هیچکس بازنگشته بود. در ذهن زندانی در ابتداي ورود به اردوگاه باژگونی هایی پدید می آمد. با پایان ابهام و تردید، عدم اطمینان نسبت به پایان دوره زندان ابهام دیگري براي سرانجام کار زندانی در دلش سر برمی داشت. زیرا امکان نداشت که زندانی بداند اصلا این شکل زندگیش پایانی خواهد داشت یا نه.



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص74

واژه لاتین Finis دو معنا دارد: پایان یا هدف، و هدفی براي رسیدن. مردي که نمی توانست »زندگی موقت« خود را پیش بینی کند، نمی توانست هدف نهایی را نشانه بگیرد. او دیگر نمی توانست، برخلاف زندگی طبیعی دیگران براي آینده زندگی کند. و به همین دلیل بود که ساخت کلی زندگی درونی او باژگون می شد. و ما با این نشانه هاي سقوط و افت در سایر مراحل زندگی نیز رویاروي بودیم. به طور مثال، کارگر بیکار در وضع مشابهی قرار دارد، زیرا زندگی او موقتی بود و به عبارتی نمی توانست براي آینده زندگی کند و یا هدفی داشته باشد. پژوهش هایی که در مورد معدنچیان بیکار انجام گرفته است، نشان می دهد که آنان از نوعی مرحله دگرگون شده ویژه اي -مرحله درونی- که برخاسته از وضع نابسامان دوران بیکاري آنانست، رنج می بردند. زندانیان نیز از این »تجربه مرحله اي« عجیب رنج می بردند. در اردوگاه زندانی یک واحد زمانی، مثلا یکروز را ساعت به ساعت با شکنجه سپري می کرد و خستگی پایان ناپذیر به نظر می رسید. واحد زمانی طولانی تر، مثلا یک هفته به سرعت می گذشت. من معتقد بودم که در اردوگاه یک روز درازتر از یک هفته به نظر می رسید و رفقایم هم با من هم عقیده بودند. آنچه را که ما در مورد گذشت زمان تجربه می کردیم شگفت انگیز بود! و در اینجا انسان به یاد، کوه سحرآمیز، نوشته توماس مان1 می افتد که داراي پاره اي از نکات برجسته روانشناسی است. مان پیشرفت معنوي کسانی را که در موقعیت روانشناسی مشابهی بودند مطالعه کرد. به طور مثال بیماران مسلول را در یک آسایشگاه مورد مطالعه قرار داد که نمی دانستند چه زمانی از آنجا مرخص خواهند شد. آنان نیز زندگی مشابهی را بدون هدف و آینده تجربه می کردند. یکی از زندانیانی که در ابتداي ورودش همراه با ستونی از زندانیان جدي از ایستگاه ترن به اردوگاه می رفت، بعدها برایم نقل کرد که در آن لحظه احساس می کرد در تشییع جنازه خود شرکت جسته است. زیرا زندگیش را کاملا بدون آینده می دید. و زندگی را آنچنان پایان یافته لمس می کرد که گویی مرده



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص75

است. البته این احساس مرگ با عوامل دیگري تشدید می شد، از نظر زمانی به علت نامحدود بودن دوره زندانش که به شدت هم احساس می شد، از نظر مکانی محدوده تنگ زندان آزارش می داد. هر آنچه که در پس سیم هاي خاردار بود به نظرش متروك، دور از دسترس و به عبارتی غیر واقعی جلوه می کرد. چنانکه مردم و رویدادهاي خارج از اردوگاه و همه زندگی طبیعی برایش جنبه شبحی را پیدا می کرد. زندگی خارج را تا آنجا که می توانست به چشم ببیند، چنان به نظرش می رسید که گویی مرد مرده اي از دنیاي دیگر بدان می نگریست. کسی که هدفی در آینده نمی دید، ناچار تسلیم واپس نگري می شد و اندیشه هاي گذشته را نشخوار میکرد که همین باعث سقوط او می شد. پیش از این در زمینه تمایل به واپس نگري که سبب می شد زندانی »حال« را بهتر تحمل کند سخن گفتیم. این مکانیسم شخص را قادر می ساخت که خوف و دهشت حال را غیر واقعی تر احساس کند، اما تهی کردن حال از واقعیتش خود خطرناك بود. زیرا در این صورت فرصت هایی را که پیش می آمد- فرصت هایی که واقعا وجود داشت- و امکان داشت به زندگی اردوگاهی معناي مثبتی ببخشد را نادیده می انگاشتیم و به آسانی از کنار آنها رد می شدیم. با توجه به »زندگی موقت مان« که خود یک زندگی غیرواقعی و عامل مهمی به شمار می رفت و می توانست موجب شود زندانی تعادل خود را از دست بدهد، به عبارتی همه چیز بی معنی می شد. این زندانیان فراموش می کردند که چنان شرایط دشوار استثنایی اغلب فرصتی به انسان می دهد تا از نظر روحانی فراسوي خود گام گذارند. آنان به جاي اینکه دشواریهاي اردوگاه را سنگ محکی بدانند از نیروي درونی خود، زندگی را جدي تلقی نمی کردند و آنرا به عنوان چیزي که نتیجه اي در بر نداشت تحقیر می کردند و ترجیح می دادند چشم هایشان را ببندند و در گذشته زندگی کنند. البته زندگی براي چنین اشخاصی بی معنا نیز می شد.




@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

کانال پرواز فکرواندیشه flith@

#آرش_نراقی

به نظرم شیوه تربیت دینی کودکان از جمله اموری است که باید مورد تجدیدنظر اساسی قرار بگیرد. در تفکر دینی سنتی کودک هویت حقوقی مستقل ندارد و بخشی از مایملک پدر بشمار می رود. و والدین (خصوصاً پدر) حق و بلکه تکلیف دارند که آموزه های دینی خود را (که غالباً میراثی تقلیدی از والدین شان است) در ذهن و روان کودکان خود حک کنند.
تربیت دینی در غالب موارد تلقین یا تحمیل باورها و هنجارهای دینی والدین به تن و روان کودکان است. به نظر من این شیوه تعلیم دینی نقض آشکار حقوق انسانی کودک است. فرزندان ابزار تحقق بخشیدن به آمال و ارزشهای دینی و ایدئولوژیک والدین نیستند. تربیت دینی باید در قلمرو اخلاق باشد، و شرط اخلاق این است که نظام تربیت دینی اصل آزادی اندیشه و انتخاب را برسمیت بشناسد. معنای این سخن این نیست که والدین در تربیت دینی کودکان خود کوشا نباشند. از قضا تربیت دینی صحیح در دوران کودکی می تواند ضامن سعادت کودک در بزرگسالی باشد. اما تربیت دینی اخلاقی را نباید به معنای تلقین آموزه ها بر روان کودک و تحمیل مناسک بر تن او دانست.
به نظرم تربیت دینی اخلاقی بیش از هر چیز آموختن ارزشهای عام و والای انسانی به کودک، پروراندن حساسیتهای معنوی در او، و نیز آموزش دانش موثق درباره ادیان مهم دنیا و شخصیتهای دینی و معنوی برجسته تاریخ است. البته تماس بیشتر کودک با دین والدین به طور طبیعی او را با فضای عقیدتی و ایمانی والدین اش بیشتر آشنا و مأنوس می کند، و به احتمال زیاد کودک در دراز مدّت تجربه های معنوی خود را در متن همان سنتی می آزماید و تفسیر می کند که از والدین اش به میراث برده است. اما در تربیت دینی اخلاقی، والدین همواره فضایی را برای خلاقیت و جولان آزادانه ذهن کودک گشوده می گذارند. بیش از آنکه به او آموزه های یک دین خاص را تلقین یا تحمیل کنند، به او حساسیت نسبت به سویه های معنوی عالم، و روشهای فهم و ارزیابی عالمانه و همدلانه معارف دینی را می آموزند. و البته در محیط خانواده هم به او این امکان را می دهند که در فضای زندگی معنوی و دینی والدین تجربه ای دست اوّل از زیست دینی و معنوی در متن یک دین خاص را بیازماید. به این ترتیب والدین به جای آنکه از کودکان شان نسخه دوّم خود را بسازند، و آنها را تا ابد بر سر سفره نان بیات خود بنشانند، به آنها دانش و مهارتهایی را می آموزند که خود خلّاقانه و آگاهانه به دریای خطرخیز عالم معنا درآیند و نهنگ خود را تازه تازه از آب شکار کنند.


برگرفته از کتاب فکرک های فیس بوکی دکتر آرش نراقی




♍️کانال پرواز فکرواندیشه flith@

@flith کانال پروازفکرواندیشه

#انسان_در_جستجوى_معنا
#ويكتور_فرانكل
#روانشناسى
تجاربی از اردوگاه کار اجباري1




@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص76

طبیعی است که تنها شمار کمی به اوج والاي روحانیت دست می یافتند. اما به شمار کمی هم این فرصت دست می داد که حتی با وجود شکستهاي آشکار دنیایی شان، و مرگ، به عظمت انسانی برسند، و این کمالی بود که آنان هرگز نمی توانستند در شرایط عادي بدان دست یابند. در مورد باقی ما که افرادي معمولی و بی علاقه بودیم سخن بیسمارك1 صادق بود: »زندگی مانند رفتن به دندانپزشک است، چون انسان همواره منتظر دردناکترین لحظات است در حالی که آن لحظات را پشت سر گذاشته است.« از اینها که بگذریم، می توانم بگویم که بیشتر مردان در اردوگاه کار اجباري معتقد بودند که فرصت هاي واقعی زندگی را از دست داده اند. ولی با این حال در واقعیت از این فرصت ها و مبارزات هنوز هم وجود داشت. انسان می توانست در این تجارب نیز پیروز شود و زندگی را به پیروزي درونی سوق دهد، یا برعکس از مبارزه درگذرد و مانند اکثر زندانیان، زندگی نباتی را برگزیند. هرگونه تلاش در مبارزه با تاثیر»روان بیماري زاي2« محیط زندان بر زندانی، چه به وسیله روان درمانگري و یا دیگر روشهاي بهداشت روان، می بایست بر این اصل استوار باشد که نیروهاي درونی زندانی را با نشان دادن هدفهاي آتی، برانگیزاند. و روزنه امیدي بر او بگشاید. برخی از زندانیان به طور غریزي خود می کوشیدند به هدفی چنگ بیندازند. زیرا یکی از ویژگیهاي بشر اینست که او تنها می تواند با امید به آینده زندگی کند. Sab specie aeterni tatsi3 ، گرچه زندانی گاهی براي امید بستن به چیزي باید به خود فشار آورد، ولی این فشار خود در دشوارترین لحظات زندگیش موجب رهاییش می شود. یکی از تجارب شخصی خودم را برایتان بازگو می کنم. در حالیکه از شدت درد به خود می پیچیدم )در اثر پوشیدن کفش پاره پاهایم زخم شده بود( چند کیلومتري را با ستون گوشتی از زندانیان از اردوگاه به سمت محل کار، لنگ لنگان رفتم. سرماي سخت و باد تلخ به صورتم می کوفت. پیوسته به مشکلات



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص77

کوچک بی پایان زندگی سراسر مشقت بار خود می اندیشیدم. به اینکه غذا امشب چه خواهند داد. اگر به عنوان یک جیره اضافی یک تکه سوسیس بدهند، آنرا با تکه نانی عوض کنم؟ یا آخرین سیگارم را که دو هفته پیش با بن به دست آوردم با یک کاسه سوپ مبادله کنم؟ چگونه می توانم تکه سیمی پیدا کنم و بجاي بند کفش از آن استفاده کنم. آیا خواهم توانست به موقع به گروه کار همیشگی خود بپیوندم یا مجبور خواهم شد به گروه دیگري ملحق شوم که سرکارگر بی رحمی دارد؟ چه کنم بتوانم با کاپو رابطه خوبی برقرا کنم؟ کاپویی که می تواند کمکم کند به جاي این پیاده رویهاي وحشتناك و دراز روزانه، کاري در اردوگاه به دست آورم؟ از اینکه ناچار بودم، هر روز و هر ساعت به این مسایل ناچیز بیندیشم، جانم به لب رسیده بود. و کوشیدم اندیشه هایم را به موضوع دیگري مشغول دارم. ناگهان خود را در روي سکوي اطاق گرم و روشن سخنرانی دیدم. در برابرم عده اي سراپاگوش در صندلیهاي نرم فرو رفته و به سخنانم گوش می دادند. موضوع سخنرانی ام روانشناسی اردوگاه کار اجباري بود! همه آنچه زیر فشارم قرار داده بود به صورت عینی در آمد، که در آن لحظه کم کم جنبه علمی برایم پیدا می کرد. من با این شیوه توانستم به گونه اي در اوضاع محیطم، و بر رنجهاي آن لحظه مسلط شوم، و آنها را چنان می دیدم که گویی به گذشته تعلق دارند. ناگهان من و مشکلاتم انگیزه یک مطالعه روانی- علمی شد که خود به عهده گرفتم. اسپینوزا1 در کتاب اخلاق خود می گوید به محض اینکه ما تصویر روشن و دقیقی از عواطف خود رسم می کنیم، عواطف در حال رنج، از رنج کشیدن باز می ایستد. زندانی که امید به آینده خود را از دست داده بود، محکوم به فنا بود و با از دست دادن ایمان به آینده، دستاویز معنوي خود را نیز به یکباره از دست می داد، او خود را محکوم به فروپاشیدن و پوسیدگی جسمانی و روانی می دید. معمولا این فروپاشی به شکل یک بحران و کاملا ناگهانی اتفاق می افتاد و زندانیان با تجربه اردوگاه با نشانه هاي آن آشنا بودند. ما همه از این لحظه شوم بیشتر براي دوستانمان



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص78

وحشت داشتیم تا خودمان. معمولا هم جریان چنین شروع می شد که زندانی یک روز صبح از بلند شدن و لباس پوشیدن و شستشو یا رفتن به زمین رژه خودداري می ورزید. التماس و فشار و تهدید نیز چون آب در هاون کوبیدن بود. زندانی از دست رفته در جاي خود دراز می کشید و حرکتی هم نمی کرد. اگر این بحران همراه یک بیماري پدید می آمد، زندانی از رفتن به بخش بهداري و یا از دریافت هرگونه کمکی خودداري می کرد. به واژه اي دیگر، او از همه چیز دست می شست. در بستر خود در مدفوع و ادرار خود می لولید و دیگر چیزي آزارش نمی داد. من خود یکبار شاهد ارتباط نزدیک قطع امید از آینده، و این تسلیم محض خطرناك بود. ف ... سرپرست ارشد من که آهنگساز و نویسنده اشعار اپرا و شخص برجسته اي بود یک روز به طور محرمانه به من گفت: »دکتر می خواهم چیزي را برایت بگویم. خواب عجیبی دیده ام. در خواب ندایی به گوشم رسید که می توانم آرزویی در دل بکنم و بگویم چه می خواهم بدانم و به همه پرسش هاي من پاسخ داده خواهد شد. فکر می کنی چه پرسیدم؟ پرسیدم جنگ براي من چه وقت پایان می یابد. منظورم را می فهمی دکتر، براي من! آرزو داشتم بدانم چه وقت ما و اردوگاه ما آزاد خواهد شد و رنجهاي ما کی به خط پایان خواهد رسید.« از او پرسیدم چه زمانی این خواب را دیده است. پاسخ داد، در فوریه 1945. حالا چه تاریخی است، آغاز ماه مارس. »صدا چه پاسخی داد؟« یواشکی در گوشم زمزمه کرد، »سی ام ماه مارس« هنگامی که ف ... داستان را برایم تعریف کرد، سرشار از امید و معتقد بود که خوابش تعبیر خواهد شد. اما هر چه به سی ام مارس نزدیکتر می شدیم، با اخباري که راجع به جنگ به اردوگاه ما می رسید، می دیدیم که احتمال تعبیر خواب دوستم بسیار کم است. ناگهان روز 29 مارس دوستم بیمار شد و تب



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص79

شدیدي کرد. 30 ام مارس یعنی روزي که به او وعده داده شده بود روز پایان جنگ و رنجهایش خواهد بود، دچار هذیان و بیهوشی شد. روز سی و یکم مارس او مرد. ظاهرا از تیفوس جان سپرد. کسانی که به رابطه نزدیک بین وضع روحی یک انسان، جرات و امید یا بی جراتی و نومیدي او، و درجه ایمنی از بیماري را می دانند، خوب آگاهند که دست شستن از جرات و امید می تواند تاثیري کشنده داشته باشد. چنانکه علت نهایی مرگ دوست من این بود که آن آزادي که او در انتظارش بود اتفاق نیفتاد و در نتیجه او به شدت دچار نومیدي گردید. که این مساله خود مقاومت بدنش را در برابر تیفوس مزمن به طور ناگهانی پایین آورد و موجب نابودیش شد. ایمان او به آینده و اراده او براي زیستن فلج شد و بدنش بیماري را پذیرفت و سرانجام صداي عالم خواب به حقیقت پیوست. مشاهدات من از این یک مورد و نتایجی که از آنها گرفتم با یافته ها و مشاهدات سرپزشک اردوگاه کاملا مطابقت می کرد. وي می گفت میزان مرگ و میر از کریسمس1944 تا سال نو 1945 بسیار بیشتر از پیش بوده، این پزشک معتقد بود توجیهی که براي این قوس صعودي می توانیم بیابیم، شرایط سخت بیگاري یا رژیم بدتر غذایی، یا تغییر هوا یا شیوع بیماریهاي مسري نبود. بلکه تنها به این دلیل بود که اکثر زندانیان به این امید زنده بودند که فکر می کردند براي کریسمس به خانه هاي خود بازخواهند گشت. و چون کریسمس نزدیک می شد و هیچ خبر امید بخشی دریافت نمی کردند، میل به زندگی در آنان کاهش می یافت و نومیدي بر وجودشان چیره می گشت. که این خود تاثیر بس خطرناکی در نیروي مقاومت شان می گذاشت و شمار کثیري از آنان می مردند. همانطوریکه پیش تر یادآور شدم، هر گونه تلاشی براي حفظ نیروي درونی زندانی در اردوگاه باید در جهت نشان دادن هدفی در آینده، انجام می شد، چنانکه نیچه1 می گوید »کسی که چرایی براي زیستن داشته باشد، از پس هر چگونه اي نیز بر می آید« و این می تواند یک شعار هدایت کننده براي همه



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه


ص80

تلاش هاي روان درمانی گرایانه و بهداشت روانی زندانیان باشد. باید هر وقت فرصتی دست می داد چرایی – یعنی یک هدف- به زندانیان می دادیم تا بتوانیم براي تحمل چگونگی وحشتناك زندگی شان به آنان نیرو ببخشیم. واي بر کسی که دیگر معنایی در زندگیش نمی یافت، هدفی و مقصودي هم نداشت، چه خود را در چنین حالی تهی می دید و قادر به ادامه زندگی نبود. و به این ترتیب بود که دیگر دیري نمی پایید. پاسخی که این فرد گم گشته به همه بحثهاي امید بخش می داد و آنرا رد می کرد یکی بود: »من دیگر چیزي از زندگی نمی خواهم.« و دیگر چه پاسخی می توانستیم به چنین شخصی بدهیم؟ در چنین مرحله اي به آنچه که واقعا و جدا نیاز بود، یک تغییر ریشه اي در نگرش و طرز تفکر ما به زندگی بود. ما نه تنها باید چنین حالتی را در خود، بازسازي می کردیم، بلکه باید به سایر مردان نومید و افسرده نیز می آموختیم که آنچه اهمیت دارد اینست که زندگی از ما چه می خواهد، نه اینکه ما از زندگی چه انتظاري داریم. ما دیگر نباید درباره معناي زیستن پرسشی می کردیم، بلکه باید در مورد خودمان به عنوان کسانی که مورد بازخواست زندگی قرار گرفته اند و هر روز و هر ساعت باید پاسخ دهند، می اندیشیدیم. پاسخی که ما می دادیم نباید با واژه و اندیشه می بود، بلکه با کردار راستین و به رفتاري راستین جلوه می کرد. زیرا زندگی نهایتا به معناي مسئول بودن براي یافتن پاسخ راستین به دشواریها و مشکلات آن و انجام وظایفی است که پیوسته فرا راه هر فردي قرار می گیرد. این وظایف و در نتیجه معناي زندگی نزد افراد مختلف، و لحظه به لحظه، به شکل متفاوتی بروز می کند. از اینرو تعریف معناي زندگی و دادن یک فرمول، ناممکن است. هرگز نمی توانیم پرسش هاي در مورد معناي زندگی را با عبارات گسترده و کلی پاسخ دهیم. »زندگی« به معناي چیز مبهم نیست، بلکه برعکس چیزي است بسیار واقعی و قابل لمس، همانگونه که وظایف موجود در زندگی نیز بسیار واقعی و لمس پذیرند. این وظایف سرنوشت بشر را که ویژه خود اوست می سازد. هیچ فرد یا هیچ سرنوشتی را نمی توان با فرد یا سرنوشت دیگري مقایسه کرد. هیچ موقعیتی تکرار نمی گردد و به هر موقعیتی


@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه


ص81

پاسخ متفاوتی باید داده شود. گاهی موقعیتی که مرد در آن قرار می گیرد، ایجاب می کند با عملی که در پاسخ به آن موقعیت در پیش می گیرد، سرنوشتش را شکل بخشد گاهی اگر از فرصت استفاده کند و به وضع موجود و آنچه هست بیندیشد، برایش سودمندتر خواهد بود. گاهی نیز لازم است سرنوشت خود را بپذیرد و رنجهایش را تحمل کند. هر موقعیتی با استثنایی بودن خود مشخص می شود و هماره یک پاسخ راستین براي هر مشکلی که در پیش روي است وجود دارد. وقتی انسان پی می برد که سرنوشت او نیز رنج بردن است، ناچارست رنجش را به عنوان وظیفه – وظیفه اي استثنایی و یگانه- بپذیرد. ناگزیر باید این حقیقت را بپذیرد که در رنج بردن نیز در جهان تک و تنهاست. هیچکس نمی تواند او را از رنجهایش برهاند و یا به جاي او رنج برد. تنها فرصت موجود، بستگی به نحوه برخورد او با مشکلات و تحمل مشقات دارد. براي ما زندانیان این اندیشه ها جدا از واقعیت نبود و به ما کمک هم می کرد. زیرا حتی در بدترین شرایط نیز که هیچ راه گریزي به نظر نمی رسید، ما را از نومیدي رهایی می بخشید. مدتها بود که ما مرحله پرسش درباره معناي زندگی را پشت سر گذاشته بودیم. پرسش ساده اي که به ما نشان می دهد، زندگی یعنی دست یافتن به هدفی از راه خلاقیت فعال، چیز ارزنده براي ما معناي زندگی در بر گیرنده دوره اي وسیع از زندگی و مرگ، رنج کشیدن و مردن بود. وقتی به معنی رنج پی بردیم، از کاهش دادن یا سبک کردن شکنجه هاي اردوگاه از راه نادیده انگاشتن آنها، یا تصورات واهی و خوش بینی ساختگی، سرباز می زدیم. در واقع رنج کشیدن براي ما وظیفه اي شده بود که نمی خواستیم به آن پشت بکنیم. ما به فرصت هاي پنهانی رنج کشیدن براي کمال پی برده بودیم. فرصت هایی که ریلکه1 شاعر آلمانی را بر آن داشت چنین بنگارد، »چه قدر رنج و مشقت را باید پشت سر بگذاریم!« ریلکه چنان از رنج کشیدن سخن می گوید، که سایرین از کار کردن. ما رنج بسیار باید


@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص82

می بردیم. از اینرو، می بایست با این رنجها رویاروي می شدیم و می کوشیدیم لحظات ضعف و اشکهاي پنهانی را به حداقل برسانیم. اما نیازي نبود از اشکهاي خود شرمنده باشیم، چه این اشکها خود شاهدي بر آنست که انسان دلاورانه و برافراشته قامت، رنج ها را تحمل می کند. اما تنها شمار کمی به این مساله پی برده بودند. برخی از زندانیان با شرمندگی اعتراف می کردند که گریه کرده اند، مانند رفیقی که از او پرسیدم: »آماس پایش را چگونه درمان کرده« پاسخ داد »با گریه از تنم بیرون راندم« روان درمانی یا بهداشت روان درمانی آغاز شد که توانستیم در اردوگاه افراد را به طور انفرادي یا جمعی درمان کنیم. تلاش هایی که از نظر روان درمانگري فردي انجام می شد، اغلب نوعی )نجات زندگی( و معمولا براي جلوگیري از عمل خودکشی بود. مقررات سخت اردوگاه هرگونه تلاشی را براي نجات مردي که قصد خودکشی داشت، منع می کرد. به طور مثال قطع طنابی که زندانی سعی می کرد خود را با آن به دار آویزد، ممنوع بود. پس جلوگیري از وقوع چنین رویدادهایی اهمیت داشت. من دو مورد را به یاد دارم که امکان داشت به خودکشی بیانجامد و شباهت زیادي هم به یکدیگر داشت. هر دو زندانی از قصد خودکشی صحبت کرده بودند و هر دو علت خودکشی را همان جمله معمول که دیگر انتظاري از زندگی ندارند را می گفتند. در هر دو مورد باید به آنان تفهیم می کردیم که هنوز هم زندگی از آنان انتظار داشت، چیزي در آینده در انتظار آنان بود. در واقع ما پی بردیم که یکی از آندو فرزندي داشت که در کشور خارجی در انتظار او بود، فرزندي که او به حد پرستش دوست می داشت. براي دیگري هم چیزي مطرح بود نه شخص. دوم مرد دانشمندي بود که یک سري کتاب نوشته بود و باید آنان را به پایان می برد. هیچکس دیگري نمی توانست جاي این دانشمند را پر کند، چنانکه هیچ کس نمی توانست جاي آن پدر را براي فرزند پر کند.



@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص83

این یکتایی و وحدت که هر فرد را از دیگري ممتاز می سازد و به هستی او معنا می بخشد، در کارهاي خلاقه نیز مانند عشق بشري تاثیر می گذارد. وقتی به ناممکن بودن جابجایی فردي با دیگري پی می بریم، آنگاه با مسئولیت فرد نیز در برابر هستی خویش . ادامه آن با همه عظمتش آشنا می شویم. مردي که به مسئولیت خویش در برابر یک انسان که مشتاقانه در انتظار اوست، یا در برابر یک کار ناتمام آگاه است، هرگز نخواهد توانست دست به خودکشی بزند ،او همچنین »چراي« هستی اش را می داند و توان آنرا نیز خواهد داشت که با هر »چگونه اي« در افتد. طبیعی است که در اردوگاه، فرصت چندانی براي درمان دسته جمعی وجود نداشت. گاهی یک الگوي راستین به مراتب موثرتر از کلام بود. زندانبان ارشد که با مقامات زندان همدل نبود، با رفتار عادلانه و تشویش آمیز خود از هزاران فرصت استفاده کرده و تاثیر اخلاقی شگفتی بر کسانی می گذاشت که زیر نظر او بودند. چه تاثیر فوري، همواره موثرتر از واژه است. اما گاهی صحبت نیز بی تاثیر نبود و این زمانی بود که به علت پاره اي از شرایط بیرونی ،پذیرش ذهنی تشدید می شد. یکی از موارد را به یاد دارم. وضعی پیش آمد که باید روي زندانیان یک کلبه کار می کردیم، که پذیرش ذهنی این زندانیان به علت موقعیت بیرونی ویژه اي تشدید شده بود. روز بدي بود، به هنگام مراسم رژه، اعلام کردند بسیاري از کارها را از آن پس خرابکاري به حساب آورده و شخص مجرم بلافاصله به دار آویخته خواهد شد. از جمله این جرمها، بریدن نواري از پتوهاي کهنه »براي مچ بند« و دزدیهاي جزیی بود. چند روز پیش هم یک زندانی گرسنه وارد سیب زمینی انبار شده و مقداري دزدیده بود. دزدي برملا شد، و بعضی از زندانیان »دزد« را شناسایی کردند. وقتی خبر به گوش مقامات اردوگاه رسید، دستور دادند که یا دزد را تحویل دهیم و یا همه اردوگاه تمام روز را بی غذا خواهند ماند. طبیعی است که 2500 نفر تصمیم گرفتند روزه بگیرند.


@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص84

شامگاه آنروز روزه داري، همه در کلبه هاي خود مغموم دراز کشیده بودیم کسی حرفی نمی زد و هر واژه اي چون پتکی بر سرمان زده می شد. بدتر از همه اینکه برق هم خاموش شد. دیگر جان همه به لب رسیده بود. اما نگهبان ارشد ما مرد عاقلی بود. شروع کرد به صحبت کردن درباره همه چیزهایی که در آن لحظه از ذهن ما می گذشت. از رفقایی حرف می زد که در چند روز گذشته چه در اثر بیماري و چه خودکشی در گذشته بودند. اما ضمنا یادآور شد که می داند علت مرگ واقعی آنان این بود که دست از امید شسته بودند. او معتقد بود که باید راهی وجود داشته باشد که بتوان جلوي امکان وقوع چنین حوادثی را گرفت و نگذاشت قربانیان آینده به این مرحله ذهنی برسند. و از من خواست راهگشاي زندانیان باشم. خدا می داند که من اصلا حوصله نداشتم، توضیحات روانشناختی بدهم و یا موعظه کنم و به رفقایم نوعی دستورات مراقبتی بدهم. سرد و گرسنه بودم. تندخو و خسته شده بودم، اما باید تلاش می کردم و از این فرصت استثنایی سود می جستم. حالا تشویق بیش از هر چیزي به کار می آمد و نیاز به آن احساس می شد. با این اندیشه صحبت را که جنبه تسکینی داشت آغاز کردم. گفتم که حتی در اروپا و در ششمین زمستان جنگ جهانی دوم، وضع ما چندان هم وحشتناك نبوده، نه آنگونه که ما فکر می کردیم باید باشد. گفتم که هر یک از ما باید از خود بپرسد تاکنون چه چیزهایی را از دست داده است که غیر قابل بازگشت است. فکر کردم براي بیشتر زندانیان میزان آنچه از دست داده اند واقعا ناچیز بوده است. هر کسی که هنوز زنده بود، دلیلی براي امیدوار بودن داشت. سلامت، خانواده، خوشبختی، توانایی هاي حرفه اي، ثروت، موقعیت اجتماعی را می شد بار دیگر به دست آورد. از آن گذشته استخوانهاي ما هنوز سالم بودند، همه آنچه بر ما رفته بود، می توانست در آینده برایمان سودمند باشد. آنوقت عبارت نیچه را بازگو کردم، که آنچه موجب مرگ من نشود، مرا نیرومندتر می سازد.


@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷

@flith کانال پروازفکرواندیشه

ص85

سپس راجع به آینده داد سخن دادم. گفتم در نظر هر شخص بی طرفی، آینده بسیار تاریک به نظر می رسد. بر این عقیده بودم که هر یک از ما می توانست حدس بزند شانس زنده ماندنش چه قدر کم بود. به آنان گفتم با اینکه هنوز بیماري تیفوس در اردوگاه همه گیر نشده، ولی شانس زنده ماندنش چه قدر کم بود. به آنان گفتم با اینکه هنوز بیماري تیفوس در اردوگاه همه گیر نشده، ولی شانس زنده ماندن خود من پنج درصد است. با این حال، هیچ خیال آنرا ندارم که خود را به نومیدي بسپارم. زیرا هیچکس نمی داند در آینده حتی یک ساعت آینده چه روي خواهد داد و مگر نه اینکه یک سیب را که به آسمان بیندازي به زمین نرسیده هزار چرخ می خورد. حتی اگر انتظار رویدادهاي نظامی را هم در چند روز آینده نداشته باشیم، چه کسی بهتر از ما – با اینهمه تجارب اردوگاهی- می داند که گاهی به طور ناگهانی چه شانس هایی – دست کم براي فرد- پیش می آید. به طور مثال ممکن بود زندانی را به طور غیر منتظره به گروه ویژه اي منتقل کنند که باز هم به طور استثنایی از موقعیت خوب کاري بهره مند باشد. زیرا همین چیزها بود که »شانس« زندانی را برآورد می کرد. در سخنانم با زندانیان گرسنه تنها از آینده و نقابی که بر آن کشیده شده بود حرف نزدم، بلکه از گذشته، زیبایی ها و روشنایی هایش که در تاریکی زندگی کنونی مان می درخشید نیز سخن گفتم. براي اینکه سخنانم جنبه وعظ نداشته باشد عبارتی را از شاعري بیان کردم: آنچه را که شما تجربه کرده اید، هیچ نیرویی در دنیا نمی تواند از شما بازستاند. نه تنها تجربه هاي ما، بلکه با همه آنچه انجام داده ایم، همه اندیشه هاي بزرگی که در سر داشته ایم و از همه آنچه که رنج برده ایم، چیزي را از دست نداده ایم. گرچه همه اینها گذشته است ولی ما اینها را هستی بخشیده ایم. زیرا بودن نوعی هستی است شاید هم مطمئن ترین شکل آنست. سپس در مورد فرصت هاي بسیاري که به زندگی معنا می بخشد، سخن گفتم. من به رفقایم )که بی حرکت دراز کشیده بودند و گهگاه آهی می کشیدند( گفتم که زندگی بشر در هر شرایطی هرگز نمی تواند


@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷