Зарифа Саидносирова, "Ойбегим менинг"

@yoshkuchman

Ойбек домла неварали бўлганларида, чақалоқнинг қулоғига Навоий ғазалларидан ўқитган эканлар…

@yoshkuchman

«ТОШ ЭКАН БОШИМ…»

Мусо Тошмуҳаммад ўғли Ойбек эгаллаган марралар мухолифлар назарида, 45-50 йилларда матбуотда пайҳон этилиб, унинг иродаси синдирилгач, 1951 йилнинг бошларида Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг разил В.Мильчаков раҳбарлик қилган партия ташкилоти Ойбекни фирқа сафидан ўчириш масаласини кўриб чиқди.

«1951 йилнинг бошларида, - деб ёзган эди Иноят Махсумов қисқартириб эълон қилинган хотирасида, - севимли шоиримиз Туроб Тўла Ўзкомпартиянинг маданият бўлимида ишлар, менинг ишим тушган, кўришишимиз керак эди. Телефон қилсам: "Соат 20 минут кам 2 да Ёзувчилар союзига келиб туринг. Вақт топиб борсам, 2 гача гаплашиб оламиз. Бўлмаса, кичкина мажлисимиз бор, озгина кутасиз, бўшаганимдан сўнг гаплашамиз", - деди.

Туроб Тўла соат 2 да келди. "20 минутда чиқаман", деб шошиб кириб кетди. мен унинг кетидан Ёзувчилар союзининг бир хонасига кириб ўтирдим. Бир оздан кейин қаршисидаги хонадан бир одамнинг дунёга сиғмай бўғилиб гапираётгани эшитилди. Бу Ойбекнинг товуши эди. У ниҳоятда ҳаяжону изтироб билан гапирар, баъзан бировларнинг "Ойбек ака, ўзингизни босинг, унча ҳафаланманг..." - деган ачинарли нидоси эшитилар эди. Ойбек ака тинимсиз, ҳеч кимнинг гапига қулоқ солмай, жони борича дод-фарёд қилиб гапирар эди.

Аммо мен нима гаплигини яхши эшитмас, ҳурматли адибимизни бунчалик нолишга келтираётган нарса нималигини тушунмас эдим. Шу ҳилда гапириб турган Ойбек ака тўсатдан тарс этиб эшикни очиб, ҳаяжон билан ташқарига чиқиб кетди. Ранги қув ўчган, катта, шаҳло кўзлари косасидан чиқаёзган, ҳаёли ғоятда паришон эди. У кишининг бежо кўзига қаршисида оёққа турган мен ҳам кўринмадим. Ойбек аканинг сўнгидан, кабинетдан яна 7-8 та ёзувчи чиқди. Уларнинг ҳаммаси ҳам паришон аҳвол, саросима ва ҳафа ҳолатда бўлиб, гапсиз-сўзсиз ҳаммаси ҳар ёнга тарқаб кетишди.

Туроб тўла менга: "Бўлмайди. Бошқа куни телефон қилинг", - деб ўтиб кетди. Эртасига Ойбек ака фалаж бўлиб қолибди, деб эшитдим.

Кейин билсам, шу мажлисда Ойбек акани партия сафидан ўчириш масаласи қўйилган экан».

…Мен бу вофеа тафсилотини Туроб Тўладан сўраган вақтимда, коммунистик истибдод даврида эҳтиёткор бўлиб қолган шоир очилиб сўзламаган . У фақат энг муҳим воқеаларни ўз кундалигига ёзиб қўйганлигини ва мавруди келганда, шу кундалиги саҳифаларида қолган битикларни ўқиб беражагини айтган. Бундай мавруд, афсуски, келмади. Туроб Тўла оламдан ўтиб кетди. Лекин у ўша машъум кунларда бир кимсанинг Ойбек домлага сиёҳдон отганини ва, бахтимизга, бу сиёҳдон адибга тегмай қолганини ҳикоя қилган. Мен қанчалик илтимос қилмай, у сиёҳдонни ким отганини айтмаган. Кейинроқ турли хотираларни ўрганар эканман, кунларнинг бирида бу кимсанинг ким эканлигини аниқлагандек бўлдим.

Навбатдаги учрашувимизда мен ишонч билан: "Туроб ака, Ойбек домлага ким сиёҳдон отганини биламан. У Уйғун экан!" дедим. Туроб Тўра саросимада қолди У, бир томони, бу исмни менга ўзи айтмаганидан мамнун бўлса ва виждони олдида поклигини ҳис этса, иккинчи томони, ҳалиги ҳадик унга тинчлик бермас эди. "Бошқа ҳеч кимга айтманг. Болалари бор. Қулоғига етмасин", - деди.

Ойбек домла қанчалик даҳшатли кечинмалар қуюнида қолмасин, ўша кунларда Тошкентда бўлиб ўтаётган Ўрта Осиё ва Қозоғистон тилшунослари илмий анжуманида қатнашишга, ўзида академияга бориб мажлис ўтказиш учун матонат топди.

Зарифа Саидносированинг хотирлашича, адиб ўша куни - 1951 йил 17 февралда уйга Тил ва адабиёт илмгоҳининг илмий котиби Сергей Зайцев билан қайтган. Уни ёзув столи ёнига ўтқазиб, ўзи хонада у ёқдан бу ёққа тинимсиз юрган ҳолда нималарнидир айтиб турган. Бу, Фанлар академияси ҳайъатига ёзилган ариза эди. Унинг мазмунидан хабардор бўлган Зарифа хоним адибдан нима учун ўзи ёзмаётганини сўраган. Шунда: "Бармоғим ишламаяпти", - деб жавоб берган адиб.

©️ Наим Каримов

"Туркистон кутубхонаси"дан олинди

Каналга уланиш

Буюк ҳодисалар

АЛИШЕР НАВОИЙ ҚЎЛХАТИ ҚАЧОН ВА ҚАНДАЙ ТОПИЛГАН ЭДИ?

Навоийшунос олима Суйима ҒАНИЕВА ҳикояси

Бундан кўп йиллар бурун академик Ойбек Ҳамид Сулаймоннинг докторлик диссертацияси ҳимояси муносабати билан бундай ёзган эди:

«Ҳозирга қадар Навоийнинг қўлхати топилмаган ва номаълумдир. Ҳамид Сулаймон ҳам кўп уринишларга қарамасдан, Навоийнинг қўлхатини тополмади ва топилиши мумкин эмас деди. Лекин Навоийнинг қўлхати топилиши имкониятидан албатта умид узмаймиз».

Бу гапларни Ойбек домла қанча умид билан айтганини мен чин дилдан ҳис қиламан.
Қарангки, орадан кўп йиллар ўтиб, Навоийнинг қўлхатини топиб келиш менга насиб этди.

Эрондаги "Коҳи Гулистон" музейида улуғ шоирнинг ўз қўли билан кўчирган "Наводир ун-ниҳоя" асарини топдик. Бу миллатимиз учун катта воқеа эди.

Мени ҳайрон қолдирган нарса шу эдики, узоқ йиллар мобайнида кўп изланиб, топилмаган Навоий дастхати 1991 йилда, айнан мустақиллик арафасида топилди. Бу ҳодисада ажиб бир ҳикмат бордек туюлади...

"Маънавий ҳаёт" журналидан олинди.

Лаҳзага муҳрланган тарих

Мусо Тошмуҳаммад ўғли ОЙБЕК оила аъзолари билан.

#Муҳим_сана

🗒 16 август - Зарифахоним Саидносирова хотира куни.
(31.08.1908 - 16.08.1986)

☀️ Буюк Ойбек олдида Зарифа опа буюк аёл эдилар!

✍ Ёдинг кўз ёшимда сузади ҳар он...(Ойбек)

16 АВГУСТ — ЗАРИФАХОНИМ САИДНОСИРОВА ХОТИРА КУНИ

"Хуршид Даврон кутубхонаси"да Зарифа Саидносирова ҳаёти ва ижоди билан боғлиқ саҳифалар: https://kh-davron.uz/?s=Zarifa+Saidnosirova

ТУЙҒУЛАРДАН ҲОФИЗГА АЙЛАНГАН КЎНГИЛ
Иқбол Қўшшаева

динг кўз ёшимда сузади ҳар он…
Ойбек

“…Сочида: Денгизнинг шовуллаган товушини тинглаймиз. Гоҳ сокин ўтириб, борлиқнинг шу мангу гўзаллигини кўнгилга соламиз, гоҳ тотли суҳбатдан ором оламиз.”
Зарифа Саидносирова

Булутсиз самодир кўзларинг — шаффоф,
Муҳаббат китобин ўқидим унда.
Танишдим, татиндим кундуз ва тунда
Дунёнинг севинчин, фараҳ, сурурин,
Кўзларингдан ичдим юлдузлар нурин.

Таниш… Жуда таниш ҳолат… Мен учун ҳам бу кўзлар бегона эмас, уларни ўқигандекман… фақат суратда. Ўшандаёқ муҳаббат китобини шаффоф нигоҳдангина уқиш мумкинлигини тушунгандек эдим. Бироқ бу мушкул савдо. Шаффоф кўзлар — ниҳоятда камёб ҳодиса. Бу нигоҳлар бир умр сенга тикилганини ҳис этиш эса икки дунёнгга арзигулик ноёб бахт! Гарчи сочга оқ ораласа-да, қалб илиқ хотираларни унутолмас экан, мана шу хотиралар ҳарорати ҳаётингдаги бўшлиқларни тўлдириб туради.

Юракка қуйилиб келаётган Зарифахонимнинг назмий эътирофи 1977 йилнинг 20 ноябрида ён дафтарга битилган… Айрим истеъдод эгалари бўлади, ҳарқанча уринсалар-да, ўзларининг шахсий сири — ҳаётига эгалик қилолмайдилар. Уларнинг ҳар бир лаҳзаси бора-бора умуммулкка, кечинмалари эса қадриятларга айланади. Қизиқ… ўзимиз билан бирга нафас олаётган қўшнимиз дард-дунёсини қалбимизга сиғдиролмаймиз-у, лекин, ҳеч истисноларсиз, Уларнинг изтироблари оқиб кириб, турғун дилимизни ўртайди. Нега? Гап фақат номдорликдагина эмас. Агар шундай бўлганида қадриятлар маскани бўлмиш кўнгилни бугун ўзини машҳур деб билган ҳар кимса чучмал даъвосини кўз-кўз қиладиган аллақандай кўзгуга айлантириб олган бўларди. Даврнинг шамолларига тебранмасдан қалбдаги гавҳарни ҳаёт тўзонларидан асраб ўтолган ҳар бир Шахс ўз “мен”ида минглаб “мен”лар тақдирини жойлай олгани учун ҳам, улар дунёси — азобу севинчи бутун инсониятга тегишлидир. Шундайлар ҳам яшайди: улар учун ҳаётнинг моҳияти бир умр қоронғи… “нимадир” бўлиши мумкинлиги, қалб етган манзилларга ақл ҳеч қачон етиб боролмаслиги хаёл кўчасидан бир бор бўлса-да ўтмайди…

Биз шу кунгача ўзбекнинг биринчи рассом қизи —маърифатпарвар Саидносирбойнинг фарзанди ҳақида кўп эшитганмиз; бир қанча авлодлар бу кимёгар олиманинг илмий ишларидан баҳраманд бўлиб улғайганини билардик; “Сўнгги дарвеш”имиз — Ойбегимизнинг хаста қалбига тиргак бўлган азамат Аёлни ҳам танир эдик; кейинчалик “Тошкент оқшомининг қуюқлаша бошлаган қоронғисида эндигина туғилган ойнинг нозик ўроқчаси булутлар денгизида аста оқар, ундан таралаётган бир тутам нур бизнинг қалбимизга шароб бўлиб қуюлмоқда эди. Бу шаробдан иккимиз маст эдик. У биринчи марта мени қўлтиқлаб олган, қадамларимизни билмадим-у, аммо юракларимиз баробар ураётгандек эди, шу топда…”, — дея воқеликни нозик мушоҳада этган адиба Зарифа Саидносировани ўқидик. Ўйладикки, у ўзининг теран ҳиссиётларга бой қалбини фақат шу мўъжаз китоб (“Ойбегим менинг”)шаклида бизга мерос қолдирган деб… Улғайган дард етовида юлдузлар изидан юрган бу Аёл — бугун биз ва фарзандлари учун ҳам руҳан бедор, таскинни табиат ўжарликларидан излаган, ундаги ҳар бир ҳодисани чуқур эҳтиром билан қабул қиладиган, туйғулари тиниқ шоирона қалб эгаси сифатида яна бир карра туғилди. Сиз тағин ўйлаётгандирсиз:“Ҳа, энди ўз эҳтиросларининг ёғида қоврилиб ётган, баҳор ҳавосини эслатадиган аёллар кайфиятининг мавҳум рангларидан иборат маҳдуд шеърият-да,” деб. Агар сиз унинг назм шаклидаги ўй-кечинмалари билан танишиб чиқсангиз, муайян бир жинс вакиласининг дидактикага мойил майин дийдиёларига эмас, балки мана шу жафокаш заминнинг бир аъзоси сифатида борлиққа назар ташлаб уни мушоҳада этаётган маърифатли Инсон иқрорларига дуч келасиз. Маърифатлилик истеъдодни кўз-кўз қилишдан ва бунинг оқибати бўлмиш абгорликдан асрайди. У бўлмаган жойда фаросатсизлик бошланади, оқибатда шўрлик истеъдод ичи бўм-бўш ноғорага ўхшаб қуруқ шовқинга айланади-қолади.

Зарифа опанинг қўлёзмаларини кўздан кечира туриб амин бўлдимки, унинг ўзи 1964 йилнинг 20 октябрида ёзилган бир шеърида айтганидек, “туйғулардан, ҳислардан ҳофизга айланган кўнгли” бир он бўлса-да тинмайди(ён дафтардаги шеърлар санаси 1917 йилдан –1980 йилгача).

Ҳайрат — гўзаллик билан гўзаллик учрашадиган оний лаҳза… Ахир, сара инсонларнинг мана шу ҳайрати эвазига бу хоксор заминда ҳаёт давом этмаяптимикан? Бироқ у ўз ҳайратини барчадан пинҳон тутади. Сабаб, катта Шоир имконияти қаршисида ўзини ожиз сезади. Қолаверса, у хотираларида “…туйғулар шошиб келганда, уларни тўсиш, бўғишга кўнглим бўлмайди”, деб ёзади. Ўшандагина, “ноиложликдан” қўлига қалам олади. Шунинг учун бўлса керак, шоира ўз соғинчи ҳақида гапирганда ёки табиатга мурожаат этганда, самовий хаёллар билан ўртанганда унинг эҳтиросларидан кўнглинг беихтиёр чексизликни туяди, гўёки бутун борлиғинг билан интиҳосизлик томон талпинасан…
Ойбекнинг ўзи ҳам ўзига қарата ёзилган бу ҳазин дардкашликдан бехабар бўлгандир, эҳтимол:

Айвондаги қўш кабутар
Хуш кўрингиз, бизлар меҳмон.
Азизимни — шоиримни
Бир хасталик йиқди пинҳон.
Тутқунларга сирдош, улфат
Кабутарлар, буюк шоир
Хасталикка бугун тутқун,
Дилкаш бўлинг, ҳоли оғир…

15 октябр, 1964.

Узр, мен шоирни “ҳазин дардкашликдан бехабар”, дея адашдим. Гарчи у сўзга кўчган ҳил-ҳил оғриқдан бехабар эса-да, кўзга айланиб кетган кўнгли билан Зарифаси руҳини акс эттириб турган нигоҳларидан, товушидаги туйғулар титроғидан бари-барисини биздан-да кўра чуқурроқ ҳис этган бўлиши аниқ. Зарифа ўз кечинмаларини жимжимадор оҳангга солиб шоирига ўқий олмаслигини ҳам самимият билан қабул қилади, чунки севмаган аёлгина карашмага зўр бериши унинг учун азалий ҳақиқат. Эътибор беринг: Зарифа опа Ойбек билан учрашиб юрган вақтларида кундалигида шундай ёзганди: “…Оҳ, менинг кичкина дафтарчам, нелар гаплашганимизни ёзгим келмайди. Шу вақтга қадар қайси бир руҳий ҳолатимни, нозик туйғуларимни тўла ёза олдим?.. Буларни сақлайдиган дафтар — қалбимнинг ўзи! Сен эса унинг кўлкасисан, холос”. Дарҳақиқат, қоғозга фикр-туйғуларнинг маълум бир шаклга кирган, сайқалланган нусхасигина тушади. Ёзув — изтиробнинг сояси, холос. Шу дамда туйғуларингдан кимнингдир кулаётганини сезсанг, айниқса, маҳбуб кулгиси — у билан ҳиссиётларинг орасидаги масофа олислигини, ҳеч қачон етиб боролмаслигини, унинг бегона эканини таъкидлайди, бу ҳолатда ўзингни кечиришинг қийин. Назаримда, шу сабаб ҳам унинг аёл қалби “Агар Ойбек бундай ночор сатрларни кўрганда, не деган бўларди? Кулармиди?” деган саволни бир неча бор ўзига беради. Ахир, сатрлар ортида юрак яширинган-да! Бу каби аёллар ҳар қанча оғир бўлмасин, бир умр ўз туйғуларини кўксига қамаб ўтиб кетишади. Сиртдан қараганда мантиқсизлик бўлиб кўринар, лекин ички ибо уни шу андишаларга, баъзан… йўқотишларга олиб бориши мумкин. Дарвоқе, ёш шоир унга: “Сен ниҳоят нозик табиатли, мураккаб қизсан… Мен шунинг учун ҳам севаман сени” деб айтган эди.

Севган севилмишда йўқолаётган ўзини топади. Балки замондошларимизга эриш туюлар, Лайли жамолини кўриб ҳушдан кетган Қайснинг Мажнун бўлиб уйғониши Шоир хаёлоти маҳсулигина эмас. Саргашта руҳ ўз маҳрамини танийди. Бу дийдорнинг нафсимизга қарам бўлган заиф тафаккуримиз етиб боролмайдиган не-не сўқмоқлари бор. Ёки “бир боқишда муҳаббат” ибораси ҳам сўзлашув луғатимизни бойитиш учун ўйлаб топилмаган. Фақат ўша дамда бу ҳолатни не деб номлашга гангийсан. Ойбек ва Зарифа дунёсини кўнглимдан ўтказа туриб кўҳна ҳақиқатга яна бир карра амин бўлдим: инсоннинг моҳияти унинг муҳаббатида акс этар экан. Ойбек ўзидек мунгли ошнаси ой билан дардлашиб, коинотдан нажот излайди:

Салом, эй Ой,
Мунгли эски дўст!
Боқ, тагимда яна
Ўша тақир пўст.
Ўша шамшод асо,
Ўша қамиш най…
Фақат ўзга ҳижрон,
Ўзга жон ва май.
Мажҳул саҳродамен,
Ой, бўл пир ва эш,
Ғояга эришсин
Бу сўнгги дарвеш!

Зарифа эса юрагидан мангуга жой олган юлдузлар воситасида фазога мурожаат этади:

Термуламан Чўлпон юлдузга,
Дейман, унда нелар бор экан?

Муҳими икковининг ҳам нигоҳи интиҳосиз кўкка тикилган. Менимча, уларнинг бемаҳал учрашмагани ва бир-бирини ўз вақтидаёқ таниб, умр бўйи бу мўъжизанинг масъулиятини сезиб ўтганликлари Тақдирнинг буюк туҳфаси бўлса керак. Йўқса, улар қисмати ҳам бахтсиз муҳаббат тарихини яна биттага бойитган бўлармиди? Бахт бахтсизлик сингари сурбет эмас, у ўзини айтмасдан, сездирмасдан келади. Ҳаёт ҳақиқати шуки, узоқ йил умргузаронлик қилиб ҳам ёнингдаги одамни танимай ўтиб кетишинг мумкин экан. Худди Андрей Вознесенский бир шеърида иқрор бўлганидек: “…ишқ-севгидан ичдик қасамлар… пойимда айланиб ўргилдинг минг бор …бирга узоқ яшадик, бироқ танимадинг сен мени зинҳор”.
Ойбекдек ҳассос инсонга олдинда ўзини кутиб турган чақиртиканакли йўллардан омон ўтиши учун ҳам бир ҳамоҳанг қалб зарур эди. Зарифа менга Ойбек кўнглидаги чексизликни, Ойбек эса Зарифа дунёсидаги теранликни уқтирар, ўзимча бир-биридан уларнинг ўзини топгандек бўламан… Беш асрдирки, Ҳазрат Навоийнинг муҳаббати биз учун савол. Унинг буюк кўнглини, орзу-хаёлларини фақат асарлари орқали уқишимиз мумкин. Агар Шоир ҳиссиёти билан бўйлаша оладиган Аёл кимлигини билганимизда ҳам биз даҳо юрагининг шу кунгача қоронғи бурчакларига мўралаб, ўзимиз учун Уни яна бир карра кашф этган бўлармидик? Балки, океаннинг бу соҳили лоқайд ер фуқаролари учун ўтиш мумкин бўлмаган, мангуга манъ этилган ҳудуддир. Шунинг ўзи ҳам Улуғ Шоир руҳияти қай даражада сирли эканини кўрсатади.

“…Ойбек токчадан “Турк адабиёти тарихи”ни олиб, ёстиққа ёнбошлади. Тавфиқ Фикрат, Яҳё Камол шеърларини ўқиркан, назаримда, ниҳоят мен ҳам у чертаётган танбур садоларига ҳамоҳанг ва ҳам жўр бўла бошлаган эдим’’. Мана шу ҳамоҳанглик, руҳан муштараклик, борлиқни биргаликда туйиш ҳисси, туйғу-изтироблар уйғунлиги, айнан ойбекона эҳтирос Зарифа Саидносирова шеърларидаги кўзга ялт этиб ташланадиган жиҳатдир.

…Севаман хаёлни, бандиман мангу,
Хаёллар забт этган бутун борлиғим.
Хаёллар булутдай олиб кетади,
Юлдузлар олами — кенг сайргоҳим.

Шаффоф само узра учди оқ булут,
Дилга тўлди ором, мен беҳуш шайдо.
Қуёш этагида эриди булут
Бўлди шунда ҳислар қуюни пайдо.

26 июн, 1973.

Нозиктаъб олим Иброҳим Ҳаққул “Ойбек самовий эҳтирослар мусаввири” деб бежиз айтмаганини шоир шеъриятидан хабардор шеърхонлар тушунади. Юқорида гувоҳ бўлганингиздек, хаёллар асирасига айланган аёлнинг сармаст кўнгли ҳам самовий ҳиссиётлар оғушида тентирайди. У бизга “Хаёллар денгизи мисли хазина” дея эътироф этган Ойбегимизни эслатади.

Хаёлим қўйнида ётган чоқларда
Ипакдай қўллари кўнглимни силар.
Ўзимни сезаман юксак тоғларда,
Ҳар нарса кўзимга секин сузилар…

Кипригимга алам қўнган онларда,
Хаёлим бўйнига қўлни ташлайман.
Жондан гўзалдир шу замонларда
Ёқут кўзларидан ўпа бошлайман.
Бир кулса узоқдан хаёллар гули,
Яшнайди шоирнинг шу тентак кўнгли.

Ойбек, 1928.

Ягона оламга айланиб кетган икки хаёлпараст кўнгилнинг бу шеърлари моҳиятан Чўлпоннинг “Хаёл, хаёл, ёлғиз хаёл гўзалдир, ҳақиқатнинг кўзларидан қўрқаман…” ҳикматга айланган мисрасидаги хавотир сирини шивирлайди. Саркаш хаёл эса ўз маконини қўл етмас чўққилардан излайди…

…Шамолдай учаман, ошиб булутга,
Кезаман, хаёлим — ўзга бир ўлка.

23 август,1973.

Фақат хаёл кўмагида кўзинг қорачиғини ичкарига қарата оласан. Кўнгилга шўнғиш санъатини эгаллаган одамнинггина нигоҳи Самога қарайди. Кўнгил қаърига ботиб Осмон калитини излаш, унинг борлиги ҳақида ўйлаш мумкин. Ишонаверинг, хаёл суриш қобилиятидан маҳрум кимса ҳақиқат билан ёлғон чегараларини фарқлолмай, уларнинг рангини танимасдан ўтиб кетади. Аслида бу дунёда улкан ҳақиқатларни айтган, мангу саволларга жавоб излаш ишқида ёнганларнинг бари оломон томонидан калака қилинган буюк хаёлпарастлардир. Айнан шуларгина ҳаёт ҳақиқатининг шафқатсизлигини, вафосиз ўйинларини ўзгалардан кўра кучлироқ туяди. Бироқ ўжар хоҳишга айланган ҳис олам ва одамни тоза кўриш орзусидан бир зум тинмайди. Дардга айланган мана шу дайди хаёллар инсонни санъаткорга айлантиради. Назаримда, Хаёл — Осмон билан Ерни бир-бирига боғлаб турган сирли-сеҳрли арқон-робита. Унинг ёрдамида келажак ўтмиш билан учрашади.

Оллоҳ ўзининг бу бебеаҳо инъоми ёрдамида ҳам Ўзини биз — сарсонларга эслатиб турадигандек. Одатий ҳисоб-китобли, турмушнинг қуйқалари билан бежалган хира қиёфаларни, ҳафсалани пир қилар даражадаги кўнгилни чўктирадиган бўм-бўш сўник кўзларни кўравериб, баъзан табассум ортида изтиробнинг майин нурлари қалқиб чиққан ўйчан-хаёлчан, маъсум юзларни шу қадар соғинасанки…

Қирғоғи бўлмаган бу кенг муҳитда,
Ҳеч ором топмади бу кичик кема.
Тўлқинлар қаримас, кучи синмасми?
Бу кема манзилга етмасми, нега?..
Ўпқундан ўпқунга отади тўлқин,
Фақат чўпда қолдик, бузилди кема.
Бир чўп, бир хашак бўлиб қолса-да,
Кўрурсиз, манзилга элтар чўп — кема.

24 июл, 1937.

Шеър санасининг ўзиёқ бизга кўп нарсаларни айтиб турибди. Ўтган асрнинг машъум ўттиз еттинчи йилининг ёзи ўзбек маданияти учун ҳеч унутиб бўлмас даҳшатли туш эди. Миллатни “халқ душман”ларининг таъсиридан буткул “тозалаш” учун ваҳимали сўроқлар айни авжига чиққан… “Кичик кема” — Ойбек Чўлпон, Қодирийлар думи, Усмон Носирга хайрихоҳ одам сифатида таъқибга учраб, турмуш денгизининг шафқатсиз гирдобига тушиб қолган кезлар… Қай бир маънода давр югурдакларининг Ойбекка қўйган “айб”ларига асос ҳам бор. Чўлпон, Қодирийлар фақат Ойбекнинг ўзига эмас, балки унинг аёлига ҳам айрича ҳурмат билан қарашар, Элбек эса Зарифа Саидносированинг “Анорганик кимё” дарслигига муҳаррирлик қилган, оилалар ўртасида дўстона муносабат ҳам бўлган. Ҳабибулла Қодирий ўз хотираларида отасининг қуйидаги гапларини эслайди: “Ойбек Ленинградда ўқиган, САГУни тамомлаган, қобилиятли покиза олим. У ёш бўла туриб дорилфунунда дарс беради, бунинг устига шоир ҳам. Рафиқаси кимёгар олима, кимё дарслиги китобини ёзган. Лекин у, “мен олимаман” деб сира кибрланмайди, ўзини камтар тутади, эрини ҳурмат қилади”. Маҳбубасининг умид тўла нурли изтироблари шеърга кўчмасдан ўн икки йил олдин, бу долғали ҳаётнинг “ёш йўлчи”си шундай дея ўтинган эди:

…Қутурма, денгиз,
Ҳовлиқма, денгиз.
Кичик қайиқни
Ирғитма, денгиз…

Зарифа хонимнинг “ёзиш кераклиги учун” ёзилмаган, кўнгилдан тўкилган сатрлари бизга Шоир адабий хазинасининг давоми бўлиб кўринади. Иккаласининг ҳам сўнгги нафасига қадар асрай олган ҳайрати “муҳаббат — мангу маънавий ташналик”дир дея сўзлайди. Умрнинг товонни куйдирадиган даражадаги ўнқир-чўнқир йўлларидан катта туйғуларни қалбда олиб ўтишнинг сабаби, назаримда, ИШОНЧнинг дарз кетмаганлигидадир. Ноёб ҳодиса! Муҳаббат ўз кўксига бутун ҳаётни — борлиқни жойлайди. Унга бўлган ишончсизлик ҳаётга ишончнинг йўқолиши аслида. Туйғулари емирилган эркакка сиз аёлнинг муқаддаслиги ва ҳаётнинг улуғворлиги ҳақида ҳар қанча ваъз ўқиманг, барибир, олам унга бевафо аёл ишвасидек жилва қилаверади. Қалби вайрон бўлган аёл учун эса буларнинг бари эртак бўлиб туюлади, эртак бўлгандаям истеҳзога бой эртак.

Зарифа Саидносирова шеърияти — шоирлик даъвосидан мутлақ озод, бачкана шуҳратдан баланд турадиган соф лирика. Қолаверса, унинг ўзига хос эркин ва вазмин дунёси бизнинг ҳавойи хушомадларимизга муҳтож ҳам эмас. Фақат… бир ўкинчим.. Онам кўксига бош қўйганча, ундан эшитаётган эртаклар кўмагида эндигина дунёнинг ола-қуроқ рангларини кўра бошлаганимда У айтадиган сўзларини айтиб, бу дунёни тарк этиб кетган эди… Бугун эса, у билан қолдириб кетган мероси орқалигина сирлашиш имконига эгамиз, холос. Зарифа опа Ойбекни назарда тутиб “Ҳозир хотираларим уммонидан излайман уни”, деб ёзган эди. Энди эса унинг ўзини туйғулари уммонидан излаяпман. Таассуротларимга эрк бериб юбораётганимнинг боиси ҳам шунда бўлса керак. Баъзан ўтиб кетганлар гарчи биз билан мана шу ҳаводан нафас олишмаётган бўлишса-да, тириклардан кўра ҳаёт ҳақида, тириклик ҳақида сенга кўпроқ нарсаларни айтиб турадилар. Тириклар беролмаган таскинни улар берадилар. Шунинг учун қабристону музейларни ёлғиз зиёрат қилган афзал. У жойларда кузги япроқлардек узилай-узилай деб турган виждонинг яна яшаш учун ўзига куч йиғади… Қадам-бақадам сендан олислаётган ўтмиш қаршисида унсиз бош эгасан… Оёғинг тегиб турган мана шу думалоқ Ерда фаришталарга сирдош тутинганча, самовий тушунчалар билан яшаб ўтган сара Аёлларни ички хўрсиниқ билан қўмсайсан…

Сир тўла фазони оралаб учсам —
Етти қат самода мен — она бургут.
Юлдузлар, қуёшлар йўқдир саноғи,
Тўшимга сад бўлмас зўр карвон булут.

Дарёлар устида мен бир қалдирғоч,
Қанотим тўлқинни чақмоқдай урар.
Оҳ, нечук ҳузур бу, нечук бу нашъа!!!
Туйғулар тўфони қалбимни ёрар.

Зарифахонимнинг сўнгги шеъри… Ҳа, бу қайсар қисмат қудрати қаршисида бош эгмасликнинг сира иложи йўқ. Унинг таҳир шароби сархуш этганча қанот бағишлаб кўкка чорлайди, ўзининг мўъжизасига инонтиради. Шу боис яшаб ўтилган умр товон ўрнига фақат кўзёшларнигина эмас, изтироблардан ғолиб келган эҳтиромни ҳам сўрайди. Эҳтиром суратидаги бу ҳайрат гоҳ ердаги тубанликлардан олислаб кетган, етти қат самода парвоз этгувчи мағрур она-Бургутга айлантирса, гоҳ дарёлар — замонлар тўлқинини-да писанд этмаётган эрка қалдирғочга айлантиради. Озод руҳнинг бундай гўзал рақсига эса булутлар ҳам соя сололмас… Тошдек қаттиқ замин туйғуларни чиниқтиради, тоблайди, аксарият ҳолларда, ўзининг дағал кўксига урганча ҳисларни чилпарчин қилиб ташлайди. Фақат топталмаган ҳур кўнгилгина ўзининг азалий манзили чексиз сир сари — фазо томон талпинади. Бу навобахш қалб бир умр ҳиссиётлар ғалаёнини ўзининг қалин муқоваси ортига яшириб яшаган ҳеч тугатиб бўлмас китобга ўхшайди…

Инсон қалби оркестр куйлари остида ўз ҳалокатини қарши олган улкан “Титаник”ни ҳам эслатади: бари тугаётганини, фожиа муқаррарлигини билса-да, бахт ҳақидаги хаёлларидан, ҳаётий орзуларидан воз кечолмайди.

…Олима қўл билан ушлаб бўлмайдиган, тутқич бермас оний лаҳзалар ҳаяжонини илғаш орқали ўзининг ички оламини мангуга муҳрлаган. Бугун биз ўқиётган бу шеърлар ҳақида бировга айтишга, ҳатто болаларини-да хабардор қилишга ҳам унинг томирида оқаётган “оқсуяк” қони йўл қўймагандир, балки. Бироқ… У умрининг нақ шомида турли йилларда, ҳар хил вазиятларда араб имлосида ёзилган юздан зиёд шеърларини — яшаб ўтган лаҳзаларини совурмасдан, битта дафтарга кирил ёзувида жамлайди. Шу тариқа оқиб кетган умрига — Қисматга сўнгги бора ўз ҳурматини бажо келтиради.

…Ўй-хаёлларни жиловлаш илинжида ёзувларимга нуқта қўймоқчи бўламан, бироқ… оқчарлоқларни умримда ҳеч кўрмаганман, лекин уларни танийман… Айниқса, Ричард Бахнинг “Оқчарлоқ”лари эрта тонгдан қулоғим остида тинмай чуғурлаб оромимни ўғирлайди…

“Сен тасаввур қиласанми: яшашдан мақсад — қорин тўйғазиш, озуқа талашиб жанжаллашиш ёки Тўдага ҳоким бўламан деб куйиб-пишишдан иборат эмаслигини англаб етиш учун ҳар қайсимиз нечта умрни яшаб кўришимиз лозим бўлар экан?..”

Манба: “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси, 2008 йил.

Lotin alifbosida o'qish uchun mana bu sahifaga o'ting: https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/zarifa-saidnosirova-gul-bargi-iqbol-qoshshayeva-tuygulardan-hofizga-aylangan-kongil.html

#Муҳим_сана

✅ Бугун Ойбекнинг рафиқаси Зарифахоним Саидносирова таваллуд топган кун.

📷 Фотосуратда Зарифахоним дутор чертиб ўтирибдилар.

🖼🎨 Зарифахоним Саидносирова ишлатган мўйқалам ва бўёқлар.