«Сэтымыкъо зэшищым яхъишъ»

ТIопсэ лъэныкъокIэ къикIэу нарт зэшищ къакIощтыгъэ. А зэшищымэ Сэтымыкъо зэшищыр ацIэщтыгъ. Зэгорэм нарт зэшищым анахьыжьэу Сетым ыгу къэкIыгъ:«Иныжъ хэгъэгум (джы тэ тызэрыс чIапIэр ары) сыкIонышъ къэсштэн», ыIуи ар ышнахьыкIэмэ ариIуагъ. Ау анахьыкIэм игъокIэ къыфилъэгъугъэп. Арэу зэхъум нахьыжъитIур ежьагъэти нахьыкIэри адежьагъ.

КъакIохэзэ иныжъ уцупIэм къэсыгъэх. Сэтымыкъо анахьыжъыр къыхэкIи иныжъымэ ариIуагъ:

- Непэ щегъэжьагъэу тызэзэощт. Арышъы зыжъугъэхьазыр.

Иныжъыхэр щтагъэх, ау щыт нахь мышIэми япщи лъагъэIасыгъ.

Япщ-тхьэматэ щтагъэу чэщ-мэфищэ егупшысагъ, егупшысэу щысызэ ыкъо къихьагъ.

- Сыда, тят, укIэчэфынчъэр? - ыIуи къеупчIыгъ.

- А сикIал, да уиIофэу хэлъыр? — ыкъо риIуагъ.

- Хьау, кьысаIу, къысэмыIо хъущтэп.

- Арэу щытымэ къэдаIу, — ыIуагъ ятэ. Сэтымыкъо зэшищыр къытэкIугъ. Ар пщым ыкъо зызэхехым:

- Тят, сэ сызэонэу сыкIощт, - ыIуагъ, о мыщ дэжьым щыс.

Ар къыриIуи, зифапи зэуапIэм кIуагъэ.

Пчэдыжьым жьэу Сэтымыкъо анахьыкIэм пщыпIэр къыгъэгъунэу щытзэ, зэкIэм зы шыу горэ иныжъ лъэныкъом къикIэу ылъэгъугъ.

Ышнахьыжъхэр къыгъэущыгъэх. Сэтымыкъо зэшитIур къызычIэкIыхэм хъаным ыкъо алъэгъугь. Иныжъ пщы-тхьэматэм ыкъо къэси къариIуагъ: «Шъукъэзэощтымэ къашъуIо, ыкIи зыжъугъэхьазыр».

Сэтымыкъо анахьыжъым:

— Лъэсэу тызэощт, ыIуагъ. Зэзаохэзэ иныжъ пщы-тхьэматэм ыкъо къаукIыгъ. Ар ятэ зелъэгъум, идзэ заокIэ къыригъэжьагъ. Сэтымыкъо зэшищыр къафызэ, ячылэ хэгъуашъхьэ къызэсыхэм, зэшищыри джащ къыщаукIыгъ. Щыфымэ Сэтымыкъо зэшищыр агъэIылъыгъ. Джащ пае ащ зэшищымэ Iошъхьищ афашIыгъ.

Огъу хъумэ, Сэтымыкъо Iошъхьищмэ ащыщ горэм ятIэ къыхахыти, ар хъэдэным кIоцIалъхьэти, къещхынэу тхьам елъэIухэти, псым халъхьэщтыгъэ. Къещхыщтыгъэуи къаIотэжьы.

#Djrz_IуэрыIуатэ

«Бгъэбзыу»

Моу Пщыщэ узызэпырыкIэу Фокинэм дэжьыджэ узыдэкIуаеджэ бпышъхьэшкоу иIэм Бгъэбзыу тесыгъ.

Бгъэбзыу нартытыгъ. ЛIы закъоу шъуз къэмыщэу унагъо къинагъэу исыгъ. ЦIыфэу ежь фэдэ лъэрыхьымэ раIотыгъ: — «Шъуз къэпщэн фае аIоти».

— Сызыфэе пшъашъэр сызыфэмые унагъо ис. Сызыфэе унагъом сызыфэмые пшъашъэр ис, — ыIоти ежь къариIожьытыгъ. ИтIор зэтезгъэфэн слъэкIырэп, — къыпиIуахьыжьыгъ.

Шъхьэгуащэ Iушъо Iошъхьэшкоу щытым ШIуцIэжъы зэшищэр лъэрыхьыхэу щысыгъ. Ахэм шыпхъу дахэ яIагъ. Бгъэбзыу хэкIотагъэу ыныбжьыджэ ифэмышъуашэу, ау насып ифэшъуашэу къыщагъ. Ар къызэрэдэкIуагъэр ышымэ адагъэп. Илъэсы охъуфэ ышыхэр къэкIуагъэхэп ашыпхъуди, агъэхьэрамэу. Илъэсы зэхъум, адыгэмэ хабзэу ахэлъым ехьылIагъэу фашIэр фишIи ытыщы шъузэр ыгъэкIуагъ Бгъэбзыу. Илъэсырэ къэтыгъ къамыгъэкIожьэу ышымэ. КъамыгъэкIожьыпэнэу ышымэ бзылъфыгъэм ышIошIы зэхъум, — сшыхэр псаоу щыIэу орырэ-сэрырэ псаоу тызэкIагъэгъутэп ыIуи къэбар илIы къыфаригъахьыгъ. ЛIым икъарыу къыхьынэу щытыти гъусэхэр ышIи чэщым якIуалIи ШIуцIэжъыкъо зэшищэр унэ зырыз арылъыти аригъэукIыхи шъузэр ишъузэу къыщэжьи псаухэу тхъэжьыхэу къызэфэнэжьыгъэх.

#Djrz_IуэрыIуатэ

НИУ «ВШЭ»-м щыщ лингвист Ландер Юрий ди хьэщIащ. Сыт щыгъуэ хуэдэуи Юрэ къызытекIухьар адыгэбзэщ, щIэныгъэ Iуэхущ. IуэхуфIхэр зэдэтщIэну, дызэрыщIэну дызэгурыIуащи, фIы Тхьэм къытхудигъакIуэ. Уи къакIуэ махуэ тхухъу, Юрэ.

Мыдрейуэ, жыIапхъэу зыгуэрхэр щыIэщи, мыгувэу зыкъывэдгъэщIэнщ.

«Адыгэм зыкъущагъэцIыхукIэ адыгэбзэ щыхъум дей «Сэ сы адыгэщ» жаIэ. «Адыгэ» псалъэращ хагъэувэр абы щыгъуэ. АршхьэкIэ нэгъуэщIыбзэкIэ зыкъущагъэцIыхукIэ, псалъэм папщIэ, тыркубзэкIэ щыхъуам дей «Ben Çerkesım», инджылызыбзэ щыхъуам дей «I am Circassian» жаIэри Iэмалыншэуэ «черкес» псалъэращ зэрахьэр.
Мы щытыкIэр нобэ Тыркум и дэтхэнэ адыгэ къуажэми щыапхуэдэщ, лIэщIыгъуэ 1эджэ лъандэрэ ахуэдурэ къокIуэ. Аращи «адыгэ» жыIэкIэри «черкес» жыIэкIэри дэркIэ зэхуэдэуэ фIэкIыпIэншэщ, IэщIыб тщIы мыхъуну.
Iуэхур зытетыр арауэ щыт пэтрэ сэвет лъэхъэнэм адыгэхэр зэпаудри, Адыгей Къэбэрдей, Черкес, Шапсыгъ жари лъабжъэ щIэмылърэ игъащIэкIэ хъуну мызыгуэрэу лъэпкъ щхьэхуэ хуэду зыпадзащ. АбыкIэ я мурадыр нытIэ лъэпкъым щхьэрэ фэрэ имыIэу къэгъэнэнрат.
2021 гъэм Урысей Фэдэрацэм и цIыху бжыгъэр яубзыхунущ. Хэкум ис адыгэу хъуар цIэ щхьэхуэкIэ мыхъуу дуней псом къызэрацIыху щIыкIэм тету «черкес»-уэ зегъэтхын зэрыхуейм хуегъэзэкIауэ зы Iуэху къаублащи, Тыркум ис адыгэми а Iуэху захуэр къадэтщтэу абыкIэ дадэIэпкъун хуейщ.»

Тэгъулан Екъуб

#Djrz_Гъуазэрытхэ

Щхьагъэ: щхьэгъубжэ
КIахэ: шъхьангъупчъ

Щыпкъэр: кIахэри щхьагъэри зы псалъэщ. Я къэIукIэр мащIэу зэщхьэщыкIыу аращ.

УзэрыщIэмэ, узэдощIэ, узэдэщIэмэ, зы уохъу!

#Djrz_ЗыБзэ

Зы мащIэкIэ узэщIэIэбэжмэ, НИУ «ВШЭ»-м щыщ лингвист Ландер Юрий ди хьэщIат. Нэхъыбэу дыщIызэхуэзар адыгэбзэм и корпIусыращ (зыгуэркIэ бзэ корпIусыр зиIысыр фымыщIэмэ, «корпусная лингвистика» е «corpus linguistics» жыфIи фылъыхъуэ). Юрэрэ и гупымрэ ипэIуэкIэ кIахэ адыгэбзэм и корпIусыр ящIат, иджы дызэгъусэу къэбэрдей диэлектым ейм иужь дихьэмэ тфIэигъуэщ.

НобэкIэ нэхъ лъэщу дызыпылъыр адыгэбзэкIэ тха текстхэр куэду зэхуэхьэсынырщ. Абы щхьэкIэ зы илъэсым щIигъуауэ тхылъхэр скан дощI, текстхэр прэграмэкIэ къытыдохри, щыуагъэу хэтыр дыриплъэжурэ зыдогъэзэхуэж. Щыуагъэ къыщIыхэкIыр скан щIа файлым тет текстыр прэграмэм къыщытыриджыкIкIэ симвэл, тхыпкъ псори захуэу къыхуэлъагъукъым -«м»-р «н»-уэ къыщохъу, «э»-р, «а»-уэ, н. къ. ЗэIуэхущIэгъухэм, зэныбжьэгъухэм тхылъхэр зэхуэдугуэшурэ щIыдоджыкIыж.

ЩIэныр щIэншэщ, зыщIэр мащIэщ. Аращи, «Djarez»-м щIыхьэху доублэ. ФымыпIащIэурэ адыгэбзэкIэ тха тхылъ зэвгъэзэхуэжыну фыхущIыхьэнумэ, фыкъытхуэтхэ. ⬇️

УзэрыщIэмэ - узэдощIэ, узэдэщIэмэ – зы уохъу.

Щхьагъэ: бжэкъу
КIахэ: пчъэкъопс

Щыпкъэр: кIахэми къэбэрдей къэIукIэми бжэ/пчъэ жыхуиIэ Iыхьэр зэхуэдэу хэтщ, ауэ етIуанэр зэмыщхьу къэхъуащ. Сыту фIыт зэрызэмыщхьыр! ТIури зы бзэу – адыгэбзэу зэрыщытыр.

УзэрыщIэмэ, узэдощIэ, узэдэщIэмэ, зы уохъу!

#Djrz_ЗыБзэ

«Лъэгуц-ЖакIэм ыкъохэр»

Рязанскэм удэкIыгъэу Адэмые ылъэныкъоджэ укIо хъумэ урыс къутырэу Беляйскэджэ цIыфыхэр заджэхэрэм уIокIэ. А къутырэр зыдэщысым нахьыпэджэ нартэу Лъэгуц-ЖакIэр щысыгъ.
Нарт Лъэгуц-ЖакIэм къуибл иIагъ. Ыкъохэр шакIо кIохэмэ лэучэцIыхэр къахьыхэу, шэкIоным пыщагъэхэу щытыгъэх.
ШакIо зыкIохэджэ зэшихымэ лэучэцIэу къахьырэм фэдиз анахьыкIэм къыхьытыгъ. Аущтэу шакIо кIохэмэ анахьыкIэр атекIо зэхъум, нахьыжъихэр егупшысэхи унашъо ашIыгъ, анахьыкIэр аукIынэу къызэратекIорэм фэшI.
КIымэфэ мэфагъ. Чэщым ос къесыгъэу щытыгъ. АнахьыкIэр пчэдыжьым къэтэджи ионэ-шыIашэджэ зызэтригъэпсахьи, шакIо дэкIыгъ. ЛэучэцI горэм лъыхъузэ, мэз пчэн горэ ыпэ къифагъ. Шым зэрэтесэу рифыжьи ыфызэ, Пщыщэ Iушъо кIэишком ригъэзыхьи, ащ щиукIыгъ.
Мэз пчэнэр ышти, мычыжьащэу шъофым къужъэе бырабэ горэ итыгъэти, ащ екIуалIи шым епсыхыгь.
— Сыпшъыгъ, мыщ тIэкIуи эыщызгъэпсэфын, — ыIуи чъыг лъапсэм зыригъэкIи Iыстыгъэ.
Мафэр хэкIотэгъэ хьазырэу, «щэджэгъуанэ хъугъэ» зыфаIорэм фэдагъ. Ежьыри пшъыгъэу улэугъэти, чъыгым зэрэзыригъэкIыгъэу къэшъхьаукъуагъ.
Нахьыжъихэр шымэ къатетIысхьэхи, ос ужым итхэу къакIохэзэ кIэй лъэгум ит къужъаем ашнахьыкIэ чIэсэу къалъэгъугъ. Зэрэмыгъэбырсырхэу, мэкъэхъати амыгъэIоу, пэблагъэ зыкъашIи ашнахььикIэ къеуагъэх. КIалэр къызщыхъушъути тэо-даом хэтэу псынкIэу ишы тетIысхьагъ.
Шым къежэдауи Шъхьэгощэ лъэныкъоджэ кIитхъугъ. Мыдрэми ашнахьыкIэ Шъхьэгуащэ икIыжьынэу кIитхъугъ ашIошIи ыуж илъэдагьэх.
КIалэри чъэмэ мыдрэхэри лъычъэхэзэ лаузэрэ чъагъэхэу ашнахьыкIэ къызызэплъэкIым, зым ыужы зыр итэу ышнахьыжъыхэр зэкIэкIэщыгъэхэу ылъэгъугъ. ЕтIанэ къытыригъази, къызнэсырэм еомэ ыукIыри, къызнэсырэм еомэ ыукIызэ, ышнахьыжъихи а мафэм ыукIыгъ. Ежьыри уIэгъэшко къытыращагъэу лъэу кIэчъыгъэри бэти, ыгу макIэ къэхъуи, шым ефэхи ыпсэ хэкIыгь. А лъэхъанэм нарт горэ зылIэджэ, е заукIыджэ агъэIылъыти, Iуашъхьэ тырашIахьыжьэу хэбзагъэти, зэшиблэри шъхьадж зыщефэхыгъэм щагъэIылъызэ, зэпшблэри агъэIылъыгъэх
«Лъэгуц-ЖакIэм ыкъомэ яIуашъхьэхэр» — цIыфмэ aloy джы къызнэсыгъэми зым ыужы зэр итэу, сатырэу Пщыщэ Iушъо чIыгум итых.

#Djrz_IуэрыIуатэ

«Djarez»-м шIыхьаф тэублэ

БэмышIэу НИУ «ВШЭ-м» щыщ лингвистэу Юрий Ландер тихьэкIагъ. ТызфызэIукIагъэр адыгабзэм икорпус ары (зыгорэкIэ бзэ корпусыр зыщыщыр шъумышIэмэ, «корпусная лингвистика» е «corpus linguistics» ишъутхи, шъулъыхъу). Юрэрэ икупрэ ыпэкIэ кIахэ адыгабзэм икорпус ашIыгъ, джы тызэгъусэу къэбэртэе диалектым ием ыуж тихьэмэ тшIоигъу.

НепэкIэ нахь лъэшэу тызпылъыр адыгабзэкIэ тхыгъэ текстхэр тыугъоинхэр ары. Ащ пае зы илъэс хъугъэу тхылъхэр скан тэшIых, текстхэр программэмкIэ къитэхых, хэукъоныгъэу хэтхэр тырыплъэжьызэ тэгъэтэрэзыжьых. Хэукъоныгъэхэр къызкIыхэкIхэрэр, скан шIыгъэ файлым тет текстыр программэм къызытыриджыжькIэ символхэр, тхыпкъхэр тэрэзэу къыфэлъэгъухэрэп – «м»-р «н»-у къыщэхъу, «э»-р, «а»-у ыкIи нэмыкIхэр. ЗэIофшIэгъухэм, зэныбджэгъухэм тхылъхэр зэфэдгощхэзэ кIэтэджыкIыжьых.

ШIэныр шIэнчъэ, зышIырэр макIэ. Арышъ, «Djarez»-мкIэ шIыхьаф тэублэ. АдыгабзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр зэжъугъэзэфэжьын шъулъэкIыщтмэ, шъумыукIытэу шъукъатх.

Узэдэлажьэмэ - узэрэшIэ, узэрашIэмэ - зы охъу.

«Адыгабзэм идесэхэр» непэ зезыщагъэр орэдыlо цlэрыlоу Быщтэкъо Азэмат. Кlэлэеджакlохэмрэ Азэматрэ ныдэлъфыбзэмкlэ зэдэгущыlэгъу зэдыряlагъ. Ищыlэныгъэ фэгъэхьыгъэ къэбархэр орэдыlом къафиlотагъэх, адыгабзэм имэхьани тегущыlагъэх. Сыд фэдэ сэнэхьат уиlэми ныбэлъфыбзэр пшlэн зэрэфаер зэфэхьысыжьэу мы десэхэм афэхъугъ.

'Çerkesçe dersleri' programını bu gün ünlü şarkıcı Bışteko Azemat sunuyor. Öğrenciler ve Azemat anadilinde sohbet etti. Şarkıcı yaşamı ile alakalı bilgi verdi, çerkesçenin önemine değindi. Bu dersin ana sonucu 'hangi mesleğe sahip olursan ol, anadilini bilmelisin' di.

« دروس اللغه الشركسيه » اليوم كانت بمشاركة المطرب المشهور « أزمت بشاتوق» و كان حوار أزمت مع الطلاب باللغه الأم و حدثهم عن حياته و أعماله ، و في نهاية الدرس اكد أزمت و كذلك الطلاب على أهمية اللغه الأم مهما كان عمل و اختصاص الإنسان .

«Бжьыхьэ»

ЦIыхур дэнэ щыIэми щалъхуа, щапIа щIыпIэхэр игу къыредзэ. Истамбыл мы и бжьыхьэ махуэм Iузунейлэ и бжыхьэм теухуауэ Къардэн Ремзи къызжиIэжауэ щыта зыгуэрэ сигу къигъэкIыжащ:

«Iузунейлэм и пэм шыр куэду щызэрахуэуэ щытащ. Шокъурэ щыкIуэуэ щытар адэ нэхъ ипэжхэрат, ар сэ щIагъуэ сщIэжыркъым, ауэ сэ къызэрысщIэжымкIэ, Бешкъэзакъхьэблэм, ХьэпэщIейм, ЛIыгъурхьэблэм, Мэчэнейм яшхэр зэхэту Псынащхьиблым щагъэхъут, шы хъушэр гъатхэр зэрикIыуэ дэкIынти, гъэмахуэ псом бжыхьэ хъуху губгъэм иту ягъэхъут. Бжьыхьэм шыхэр яутIыпщыжырти, гуп гупыурэ уэс къесыху губгъэм итурэ, уэс къызэресу псори, пщIэгъуалэр япэ иту, езбы я пщIантIэм езыр езыру кIуэжти дэувэжт.

БжьыхьэкIэм утIыпщауэ губгъэм щитым шыхэм дыгъужь къащыхыхьэй хъут. Шы гупыр (хакIуапщIэр) хакIуэрат зыхъумэри, дыгъужь къазэрыхуэзэуэ хъурейуэ зэхэувэхэти, хакIуэр дыгъужьым пэувурэ шыхэм къыхигъэхьэтэкъым.

ХакIуэм сопэм сыкъопэм жиIэурэ ишийуэрэ дыгъужьым и пэр иригъэубыдыну Iэмал иIэтэкъым, мыхъумэ IэщIэкIуэдэнут, арати дыгъужьми ар ицIыхути хакIуэм ипэм и дзэхэр зэрыхисэным иужь итт, дыгъужьым шыщIэхэрат тегушхуэгъуафIэ нэхъ ищIу ишх хабзэр»

Тэгъулан Екъуб

#Djrz_Гъуазэрытхэ

Щхьагъэ: дэкIуеипIэ
КIахэ: дэкIояпIэ

Щыпкъэр: кIахэ къэIукIэри щхьагъэ къэIукIэри зыщ.

Уадыгэмэ, уи бзэри зыкъэ тIэ?!
УзэрыщIэмэ, узэдощIэ, узэдэщIэмэ, зы уохъу!

#Djrz_ЗыБзэ