دانش پیچیدگی

فیزیک و فلسفه؛ جدال یا هم‌سرنوشتی؟

نسبت میان فیزیک و فلسفه چیست؟ عشق یا نفرت؟ همراهی یا رقابت؟ شاید هم هر دو!

آیا این دو در دو سوی یک میدان ایستاده‌اند و هر یک می‌کوشد قلمرو دیگری را تصرف کند؟ آیا پیشرفت شگفت‌انگیز فیزیک به معنای عقب‌نشینی فلسفه است؟ آیا فیزیک می‌تواند روزی جای فلسفه را بگیرد؟

روزی فیزیک چیزی جز شاخه‌ای از فلسفه نبود؛ بخشی از آنچه یونانیان «فلسفه طبیعی» می‌نامیدند. اما با انقلاب علمی، راه خود را از فلسفه جدا کرد و به مستقل‌ترین و موفق‌ترین شاخه دانش تجربی بدل شد. همین موفقیت چنان خیره‌کننده بود که گاه این تصور پدید آمد که شاید دیگر نیازی به فلسفه نیست. استیون هاوکینگ حتی با صراحت اعلام کرد که «فلسفه مرده است» و دیگر نمی‌تواند همگام با فیزیک به پرسش‌های بنیادین جهان پاسخ دهد.

اما آیا واقعاً چنین است؟

آیا هرچه قلمرو علم گسترده‌تر می‌شود، قلمرو فلسفه کوچک‌تر می‌شود؟ یا برعکس، هر کشف علمی افق تازه‌ای از پرسش‌های فلسفی را نیز می‌گشاید؟

شاید مسئله اصلی نه نسبت میان دو رشته، بلکه نسبت میان دانستن و پرسیدن باشد. هر دانستنی، هم‌زمان که بخشی از جهان را روشن می‌کند، مجموعه‌ای از پرسش‌های تازه را نیز درباره خود، مبانی خود، حدود خود و معنای خود پدید می‌آورد. فلسفه از این منظر محصول نادانی نیست؛ محصول دانستن است. هر دانایی، سایه‌ای از پرسش‌های تازه را با خود به همراه می‌آورد؛ سایه‌ای که هیچ دانشی نمی‌تواند از آن بگریزد.

شاید به همین دلیل، یکی از مناسب‌ترین میدان‌ها برای فهم دانش پیچیدگی، مرز میان فیزیک و فلسفه باشد. نه از آن رو که پیچیدگی به یکی از این دو تعلق دارد، بلکه از آن رو که درست در همین ناحیه، این دو بار دیگر ناگزیر به گفت‌وگو با یکدیگر می‌شوند. در پیچیدگی، پرسش‌ها دیگر فقط فیزیکی یا فقط فلسفی نیستند. هنگامی که از زمان، اطلاعات، ظهور، خودسازمان‌یابی، علیت، کل و جزء، عدم قطعیت یا پیش‌بینی‌پذیری سخن می‌گوییم، هم‌زمان در قلمرو فیزیک و قلمرو فلسفه گام برمی‌داریم.
از این منظر، دانش پیچیدگی نه جایگزین فیزیک است و نه شاخه‌ای از فلسفه. بلکه یکی از حوزه‌هایی است که مرز تاریخی میان این دو را آشکار می‌کند و امکان گفت‌وگوی دوباره آنها را فراهم می‌آورد. هر کس از دل فیزیک وارد پیچیدگی شود، دیر یا زود با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شود که ماهیتی فلسفی دارند؛ و هر کس از فلسفه وارد پیچیدگی شود، ناگزیر است با مفاهیم و نظریه‌های فیزیکی، ریاضی و زیستی درگیر شود.
دانش پیچیدگی روایت همین نسبت است؛ از روزگاری که فیزیک در دل فلسفه زاده شد تا امروز که پیشرفته‌ترین نظریه‌های فیزیک، بار دیگر ما را به بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی بازمی‌گردانند.
تا چند روز آینده جستاری با بررسی موضوع نسبت فیزیک و فلسفه و تقاطع آنها در دیسیپلین پیچیدگی به اشتراک گذاشته خواهد شد.
https://t.me/complexitythinking