روح‌الله رحمانی، جوان 31 ساله ایرانی، متولد آمریکا و تحصیل‌کرده هوش مصنوعی و یادگیری ماشین از دانشگاه واشنگتن سنت لوییس است. او 10 ماهی می‌شود به ایران آمده و در گروه فناوری اطلاعات و شبکه دانشکده علوم و فنون دانشگاه تهران تدریس می‌کند. رحمانی که به عنوان مدیر برنامه (Program Manager) سابقه فعالیت در شرکت‌های مایکروسافت (پروژه موتور جست‌وجو) و آمازون (دسته‌بندی محصولات) را دارد، یکی از سخنرانان اصلی کنفرانس 2013 Cloudtech است که 24 و 25 اردیبهشت ماه برگزار خواهد شد. وی سخنرانی خود را در این کنفرانس با عنوان «رایانش ابری، پاسخ ایران به بحران اقتصادی» ارایه خواهد کرد. برای بررسی موضوع رایانش ابری و فرصت‌های آن، با این استاد دانشگاه گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که از نظرتان می‌گذرد.

آقای دکتر چه شد که به رایانش ابری علاقه‌مند شدید؟
تخصص من هوش مصنوعی و یادگیری ماشین است که در مقطع دکترا در همین زمینه تحصیل کرده‌ام. اما به جهت فرصت‌هایی که رایانش ابری (Cloud Computing) به وجود می‌آورد و با توجه به نو بودن این رشته، در ایران به صورت جدی در این زمینه کار می‌کنم و گمان می‌کنم پرداختن به این فناوری بسیار مهم است.
اما رایانش ابری در مدل‌های ساده تر سال‌هاست که وجود دارد و به نظر می‌رسد تنها در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.
البته ریانش ابری تعاریف زیادی دارد که بر اساس بعضی از این تعاریف، می‌توان گفت که عمر این فناوری به بیش از 20 سال می‌رسد. درواقع قبلا سرویس‌های ساده‌تر رایانش ابری مثل سرویس پست الکترونیکی وجود داشته است. اما رویکردهای جدید در کاربرد رایانش ابری از جمله نرم‌افزار به مثابه خدمت (SaaS) عمری در حد چهار یا پنج سال دارد. از سوی دیگر رایانش ابری موضوعی حل شده نیست و روزبه‌روز برای آن کاربردهای جدیدی ابداع می‌شود که مرزهای این فناوری را گسترده‌تر می‌کند. خود من هم‌اکنون در حال کار روی پروژه‌ای به نام Cloud Desktop هستم که کل کامپیوتر را در ابر قرار می‌دهد و مفهوم بسیار جذابی است.

گفتید که رایانش ابری را بسیار مهم می‌دانید. دلیل این اهمیت چیست؟
به نظر من نخستین چیزی که در رایانش ابری اهمیت دارد، پیوند داشتن آن با اقتصاد است. به ویژه با شرایط خاص اقتصاد ایران، می‌توانیم از رایانش ابری در راستای کاهش هزینه‌ها استفاده کنیم.
علت دیگر اهمیت رایانش ابری برای من نیز این است که می‌توان در راه کارآفرینی از آن سود جست. جوانان ایرانی، خلاق و توانمند هستند و کافی است زمینه را برای کار و تولید در اختیارشان بگذاریم. این جوانان با به‌کارگیری رایانش ابری می‌توانند با هزینه بسیار پایین و حتی نزدیک به صفر، خدماتی ایجاد کنند و پیش از عرضه آن به بازار، کارآمدی آن را بسنجند. همین الان در کشورهای پیشرفته، رایانش ابری فرصت‌های کارآفرینی متعددی ایجاد کرده و در واقع، کارآفرینی را تسهیل کرده است. کسانی که امکانات مالی و سخت‌افزاری تاسیس شرکت را ندارند، از مزایای این فناوری استفاده می‌کنند و به مردم سرویس می‌دهند. بنابراین از دید من رایانش ابری به عنوان یک فناوری نیست که اهمیت دارد؛ بلکه این مردم هستند که مهمند و رایانش ابری می‌تواند در خدمت مردم قرار بگیرد.

کار کردن در فضای رایانش ابری برای شما منجر به دور شدن از فضای آکادمیک نمی‌شود؟
از دید من رایانش ابری یک موضوع آکادمیک است و البته من به جنبه‌های عملی این فناوری بسیار علاقه‌مندم. ضمن اینکه معتقدم کار آکادمیک تنها فرمول نیست. دانشگاه دقیقا آن جایی که با مردم و صنعت پیوند می‌خورد، ارزش خود را نشان می‌دهد.

هم‌اکنون ما به طور حرفه‌ای وارد صنعت رایانش ابری شده‌ایم؟
البته شرکت‌هایی هستند که در این زمینه کار می‌کنند. اما باید بتوانیم زمینه‌هایی فراهم کنیم که شرکت‌های متعددی در این زمینه فعال شوند و کسب درآمد کنند. به نظر من اگر این اتفاق بیفتد، قدم بزرگی برداشته شده است. در عین حال امروز در کشور ما حتی یک شرکت نداریم که مجوز اپراتوری رایانش ابری داشته باشد.
حتی پیش از این مرحله، رایانش ابری با چالش‌هایی روبه‌روست که باید با آنها مواجه شد و راه‌حل پیدا کرد؛ مثل اینکه چطور می‌شود یک کسب و کار رایانش ابری را دارای مقیاس کرد. البته نمونه‌های جهانی متعددی هم مثل گوگل، آمازون، VMware و سیتریکس وجود دارد که باید از آنها یاد بگیریم. در کل می‌توانم بگویم که در زمینه رایانش ابری در ابتدای راه هستیم.

گفتید که شرکتی که دارای مجوز اپراتوری رایانش ابری باشد نداریم. معنی این سخن این است که جایی باید وظیفه اعطای مجوز و رگولاتوری Cloud Computing را به عهده بگیرد. منظورتان این است که در این حوزه به قانون‌گذاری نیاز داریم؟
 بله. نهاد رگولاتور برای رایانش ابری بسیار اهمیت دارد؛ چون کاربردها از سمت کاربر به سمت اپراتور منتقل می‌شود، دیتای کاربر روی ابر قرار می‌گیرد و همه اینها نیاز به قانونی دارد که اگر دیتای کاربر گم شود، بتوان تعیین تکلیف کرد. موضوعات محرمانگی هم مطرح می‌شود. از سوی دیگر، اپراتور هم باید حق و حقوق اش را بداند و بتواند آنها را دنبال کند.
به هر حال در هر جایی که ارایه خدمات هست باید ساختاری هم وجود داشته باشد و ساختار سازی، مسوولیت نهادهای دولتی یا حاکمیتی است.

نیازمندی‌ها و اولویت‌های توسعه رایانش ابری را در شرایط امروز ایران چه می‌دانید؟
من دو موضوع اعتماد و زیرساخت را مهم ارزیابی می‌کنم. کلا هر بازاری که می‌خواهد در رایانش ابری موفق باشد، باید به موضوع اعتماد توجه داشته باشد. اعتماد مفهومی ‌بسیار مهم است و تنها در جایی که بین اپراتور و کاربر رایانش ابری اعتماد وجود داشته باشد، می‌توان کسب و کار را توسعه داد. برای مثال، اگر شما به عنوان مشتری اطلاعات‌تان را در ایمیلی ذخیره کنید، اما مداوما به ایمیل تان دسترسی نداشته باشید، اعتماد پایین می‌آید. بنابراین خیلی مهم است که شرکت‌هایی که در زمینه رایانش ابری پیشرو هستند و به عنوان نخستین شرکت‌ها وارد بازار می‌شوند، خدماتی با کیفیت بالا بدهند.
اولویت دیگر نیز زیرساخت است. من رایانش ابری را به دو بخش عمومی ‌(Public cloud) و خصوصی (Private Cloud) تقسیم می‌کنم. در بخش عمومی، زیرساخت‌های ملی مثل شبکه اینترانت داخلی بسیار اهمیت دارند و باید پایدار باشند. در زمینه خصوصی هم زیرساخت‌های شرکتی موجود است.

آیا برای موفقیت پروژه‌های رایانش ابری نیاز به دسترسی با کیفیت به زیرساخت‌های اینترنت نداریم؟ بدون آنها می‌توان کسب و کار را رشد داد؟
معتقدم ابتدا باید پروژه‌های موفقی در بازارهای کوچک اجرا کنیم و مشتری وفادار داشته باشیم. اگر بتوانیم در خود ایران موفق شویم، می‌توانیم کسب و کار را به کشورهای همسایه گسترش دهیم و نیازهای آنها را برطرف کنیم و بعد از آن، حتی به مناطقی مثل آمریکای جنوبی برویم که جهان اول کمتر در آن نفوذ دارند.
از سوی دیگر یکی از راه‌های موفقیت، توسعه رایانش ابری خصوصی است. در این مدل نیازی به اینترنت نیست و سرور یا ابر درون ساختمان خود سازمان‌ها قرار گرفته است. این مدل برای شرکت‌های بزرگ و انترپرایزها مثل صداوسیما، ایران خودرو، وزارتخانه‌ها و صنایع و بانک‌ها مفید است؛ اطلاعات در شبکه عمومی ‌رد و بدل نمی‌شود و مشکل اعتماد هم حل می‌شود.

معتقدید این فناوری باید در بخش خصوصی توسعه بیابد یا اینکه دولت دست به کار شود؟
خیلی به بخش خصوصی امیدوار هستم و معتقدم که با حمایت دولت می‌تواند دستاوردهای خوبی داشته باشد. می‌گویم حمایت دولت لازم است چون رایانش ابری موضوع جدیدی است و باید با قانون و نظارت همراه باشد، وگرنه دوباره کاری و اسراف خواهد شد. معتقد هستم که باید در ایران چیزی شبیه به سیلیکون ولی بسازیم؛ یعنی جایی که دولت و بخش خصوصی با هم در تعامل باشند و کسب و کارها شکل بگیرد.
البته اینکه دولت خودش وارد اجرا بشود و اپراتور باشد، به نظر من مفید نیست. دولت از طریق ایجاد زیرساخت‌ها و تامین چارچوب کاری و اختصاص بودجه به پروژه‌های پیشتاز بیشترین کمک را به توسعه رایانش ابری خواهد کرد.

رایانش ابری … بعد از این، مشتریان شما روی ابر راه می‌روند!

ابتدایی‌ترین کارکرد نرم‌افزارهای کسب‌ وکار، کارآمد کردن فرآیندهای سازمان به سبب استفاده از به‌ روش‌ها بوده است. سپس این نرم‌افزارها امکانات جدیدی در اختیار صاحبان کسب‌ وکار قرار دادند؛ نرم‌افزارهایی طراحی شدند که توزیع دانش سازمانی را تسهیل می‌کردند، آینده را پیش‌بینی می‌کردند، مشتریان بالقوه را جذب کرده و مشتریان فعلی را به مشتریان وفادار تبدیل می‌کردند، فرصت‌های بازار را شناسایی و ارزیابی کرده و بهترین جایگزین‌ها را ارائه می‌کردند. همه این‌ها اما منوط به خرید نرم‌افزارهای کسب‌ وکاری بود که برای پیاده سازی به سرورهای قدرتمند و گروهی از متخصصین نیاز داشت و مهم‌تر از همه آن که هزینه زیادی را نیز به شرکت‌ها تحمیل می‌کرد و شرکت‌های کوچک‌تر عملاً قادر به استفاده از آن­ها نبودند. این هزینه­ ها گاها توجیه اقتصادی استفاده از این نرم ­افزارها را از بین می­ بردند.

به این ترتیب زمینه برای معرفی مفهومی جدیدی فراهم شد: رایانش ابری . این مفهوم دیدگاه موجود را نسبت به نرم‌افزارهای کسب‌ وکار به شدت تغییر داد. بر این اساس به جای آن که نرم‌افزار با تمام پیچیدگی‌های سخت‌افزاری ساخته شده و به کار گرفته شود، یک مرکز پردازش مشترک بر روی ابر تعریف شد و تنها کاری که کاربران می‌بایست انجام می‌دادند آن بود که وارد سیستم شده، تنظیمات آن را مطابق نیازهای خود تغییر داده و از آن استفاده کنند.

در این زمینه پنج دلیل ارزشمند وجود دارد که چرا مدیران باید رایانش ابری را دوست بدارند:

تسهیل IT . در رویکرد سنتی، صنعت فناوری هزاران قسمت گسسته را بیرون میداد و از مشتری انتظار داشت ماه ها و سالها برای تجمیع آنها وقت صرف کند با صدها و هزارها کارمند فناوری اطلاعات برای ارزیابی، خرید، نصب، پیکربندی، تست، میزان سازی، به روزسازی و نظارت بر همه پرسنل. مشتریها شایسته بهتر از این هستند- صنعت IT باید هزینه و مسئولیت ساخت محصولاتی که باهم کار میکنند را متقبل شود، تا به عهده خود مشتریها نباشد.
مهندسی مجدد هزینه های IT. در رویکرد کلاسیک، همه کارهای پیچیده ولی در نهایت بی ارزش 70% تا 80% از بودجه IT را به خود اختصاص میدادند، و به نوآوری هایی که بیشتر نیاز بود بهای کمتری داده میشد. رایانش ابری جایگزینی را به مدیران پیشنهاد میکند که اجازه تمرکز بر هسته مرکزی تجارتشان و اولویت هایشان را میدهد.
تسریع و بهینه سازی فرایندهای کسب و کار. بسیاری از کسب و کارها امروزه هنوز نرم افزارهای هسته ای را راه اندازی میکنند که 20 یا حتی 25 سال پیش نصب میشد. و آن نرم افزارهای قرون وسطایی فقط آنچه را انجام میدهند که برای آن طراحی شده اند، مشکل اینجاست که آنها به سادگی نمیتوانند با نوآوریهای دو دهه اخیر هماهنگ شوند.
مدیریت نوآوری ها. رایانش ابری به مدیران اجازه میدهد با بکارگیری مجدد افراد و بودجه فناوری اطلاعات از کارهای پرهزینه و بی ارزش جلوگیری کنند. برای مثال:
تحویل اطلاعات به موقع به تیم فروش در دستگاه های سیار
یکپارچه کردن زنجیره عرضه وتقاضا
کاهش تاخیر فرایندهای قدیمی با بازنگری آنها
تنظیم محصولات و خدمات جدید با نرم افزارها و سنسورهای هوشمند
 انطباق و امنیت در سطح جهانی. رهبران کسب وکارها انتظار دارند شرکتهای رایانش ابری قابلیت انطباق و امنیت در سطح جهانی را بدون استثنا ارائه کنند.

مسائل و راه حل ها

از مهمترین مشکلاتی که رایانش ابری با آن مواجه می شود حفظ محرمانه بودن و تمامیت داده ها برای دستیابی به امنیت اطلاعات است. راه حل ابتدایی برای این مشکل رمزگذاری داده هایی است که در ابر(فضای کلود) نگهداری میشود. هرچند که رمزگذاری داده خود مشکلاتی را به همراه می آورد. در اینجا به بعضی از مشکلات مهمی که سیستم های ابری با آن مواجه می شوند و راه حل آنها اشاره می کنیم.

اعتماد

یکی از مسائل مهمی که امروزه رایانش ابری با آن مواجه است اعتماد بین مشتری و فراهم کننده خدمات می باشد. برای مشتری راهی نیست تا از قابل اعتماد بودن مدیریت خدمات و ریسک حملات داخلی مطمئن شود. این مسئله مهمی است و توجه زیادی را از طرف کمپانی ها به خود جلب می کند. تنها مدرک قانونی موجود بین مشتری و فراهم کننده خدمات SLA یا توافقنامه سطح خدمت است.این مدرک محتوی تمام توافقات بین مشتری و تامین کننده خدمات است، و آنچه را که فراهم کننده خدمات در حال انجام است و در آینده انجام خواهد داد را شامل میشود. هرچند که در حال حاضر قالب مشخصی برای SLA وجود ندارد، و ممکن است خدماتی باشد که در SLA ثبت نشده و مشتری از اینکه زمان دیگری به این خدمات نیاز دارد بی اطلاع باشد.

مسائل قانونی

تنظیم مقررات مختلفی نیاز است، قوانین مربوط به حریم شخصی و قوانین امنیتی که سیستمهای ابری نیاز به برآوردن آنها دارند. یکی از مشکلات رعایت قانون اینست که مقررات از کشوری به کشور دیگر متفاوت است، و کاربران به مکانی که داده ها به طور فیزیکی در آنجا هستند کنترلی ندارند.

محرمانه بودن

محرمانه بودن از افشای نامناسب اطلاعات جلوگیری میکند. حفظ محرمانه بودن یکی از مهمترین مسائلی است که سیستمهای ابری با آن مواجه اند از آنجایی که اطلاعات در مکانی دور از دسترس کامل فراهم کننده خدمات نگهداری میشود. در این راستا راهکارهایی برای حفظ محرمانگی اطلاعاتی که در ابر نگه داشته میشود وجود داشته است. مهمترین روش مورد استفاده برای حفظ محرمانگی اطلاعات رمزگذاری داده هاست. هرچند که روش رمزگذاری داده مسائل خود را به همراه دارد، درباره بعضی از آنها در ادامه بحث خواهد شد.

صحت ( جامعیت و تمامیت )

جامعیت مانع ازدخل و تصرف نامناسب در اطلاعات و تحریف آنها میشود. حفظ جامعیت همانند محرمانه بودن مسئله مهم دیگریست که سیستمهای ابری با آنها مواجه اند و نیاز به حل و فصلشان دارند، و به مانند آن با استفاده از رمزگذاری داده ها انجام میشود.

در یک ساختار مرکز داده ها که به طور معمول استفاده میشود، کاربران زیادی با حقوق مختلف وجود دارد. کاربری با مجموعه ای از حقوق محدود ممکن است نیاز به دسترسی به زیر مجموعه ای از اطلاعات را داشته باشد، و همچنین این امکان هست که تایید کامل بودن و درستی نتایج تحویل گرفته را بخواهد( که آلوده نیستند، تغییر نیافته اند یا چیزی گم نشده است) رویکرد معمول به مشکلی شبیه این استفاده از امضای دیجیتالی است.