👆👆👆


3. فارسجا آلینتی‌لارین بعضی‌لری بیزه عجایب و اینانیلماز گله‌بیلر: ته‌نها(<تنها، یالنیز، یالقیز)، جای(=یئر)، هه‌رگیز (<هرگز)، نام(=آد. مثلا کیتاب نامی= کیتاب آدی)، دیخان(<دهقان= کندلی)، به‌رپا(<برپا، قورولموش، تیکیلمیش. سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی و تورکیه‌ده ده(berpa) گؤرونور.)، خه‌وه‌ردار(<خبردار، مطلع‌، بیلگی‎لی. بو دا آذربایجان‌دا واردیر.)، بیخه‌ترلیک(<بیخطرلیک= امنیت، گووَنلیک)، خونخار(<خونخوار=قان‌ایچن، قانجیل)، خوددی (<خود+ی(تورکجه‎ یییه‌لیک اَکی= اؤزو، عینن اؤزو)، خوداپه‌ره‌ست(<خداپرست=دیندار، دینچی)، خوره‌ک (<خوراک، یئمک، یئم)، باها(<بها=قیمت. بیزده‌کی باها، یوکسک قیمتلی دئمک‌دیر.)، ئاده‌مخور(<آدامخوار، آدامجیل، وحشی)، گوله‌نبه‌ر(gülänbär)(<گلعنبر، بیتگی آدی)[1]، خاتیرجه‌م(<خاطرجمع، ساکین، دینج، اَمیل، راحاتجا)، باجگیر(=گومروک مأمورو)، دانیشمه‌ن(<دانشمند=‌ بیلگین، دین عالیمی)، سیم(=تئل، مفتیل/مفتول)، جاوابکار(=مسئول، سوْروملو)، هیله‌گرلیک(<حیله‌گرلیک)، خئلی(<خیلی، چوخ، بوللوجا)، گورکاو(görkav) (=قبیرقازان، مزارچی).

دانیشیق دیلی‌نین گونده‌لیک سؤزلرینده بئله فارسجا (و عربجه) عونصورلارین اولماسی، بیزه دان گله‌بیلر: هه‌سه‌ل(<عسل، بال)، نان(=چؤرک)، گؤش/گؤشت(göş(t))(=اَت)، ئاسمان(=گؤی)، زه‌مین(<زمین، یئراوزو)، آپتاپ(<آفتاب) کیمی. البته بونلارین تورکجه‌لری ده دانیشیق دیلینده واردیر: بال، اَت، یئر، کؤک، قویاش.

سون اولاراق بیر فلسفه کتابی‌ندان سئچدیییم ایکی جمله ایله بو بؤلومو بیتیریرم:

1. ئاده‌م ماهییه‌تته «سوئاللیق هایوان» بولغاچتا(=انسان ماهیتی‌نده/ماهیت‌ده/ماهیتی‌‌نه گؤره، سواللی حیوان اولدوغو اوچون.

2. په‌لسپه‌ قدیمیی یونان تیلیدا «ئه‌قیل-پاراسه‎تتی سؤیوش» دیگه‌ن مه‌نینی بیلدورویدو(=فلسفه قدیمی/اسکی یونان دیلینده، «عقلی-فراستی(=دوشونجه‌نی) سئومه/سئویش» معناسینی بیلدیریردی.

***

👇👇👇

👆👆👆

بو قدر فارسجا و عربجه عونصور هانسی یوللارلا اویغور تورکجه‌سینه گئچمیش‌دیر؟[2] شوبهه‌سیز بورادا دین و دین علم‌لری‌نین تأثیری آغیردیر. اؤزللیک‌له اسلامی فارس‌لار اوزریندن آلدیقلارینا گؤره و دین آدام عالیم‌لری‌نین عربجه و فارسجا قایناق‌لاردان بسله‌ندیک‌لرینه گؤره، بیر چوخ عالیمین فارس دیللی بؤلگه‌لرده درس اوخویوب تحصیل آلدیقلارینا گؤره، بئله بیر دوروم گؤزله‌نیلمه‌لی‌دیر. آنجاق اؤنملی بیر ائتگن/فاکتور دا بؤلگه‌ده دوغرودان فارسلارلا یا داها دوغروسو تاجیک‌لرله تماس و قوْنشولوغون یوز ایل‌لرجه سورمه‌سی‌دیر. دوروم اؤزبک‌لرده و بعضن قیرغیزلاردا دا بئله‌دیر؛ مثلاً بو تورک دیل‌لرینده ده آسمان و نان کیم سؤزجوک‌لر واردیر. بنزر وضعیت یعنی قونشولوق تأثیری آلتیندا قایناشما و قاریشما، بؤلگه‌ده‌کی فارس دیللی خالقلاری دا ائتگی‌لمیش‌دیر. رحمت‌لیک لارس یوهانسون، دَیَرلی بیر مقاله‌سینده (بوگون گؤره بیر آز اَسگیمیش‌ اولابیلر)، آینو یا آبدال آدییلا بیلینن بیر توپلوم‌دان سؤز ائدیر[3]. بونلارین تیکلامکان چؤلونون گونئی‌نده یاشادیقلارینی بیلیریک. بو گون نفوس‌لاری اون ایکی مین جواریندادیر. دیل‌لری‌نین اساسی، اویغور دیلی کیمی‌دیر. آنجاق دانیشیق‌لاریندا بوْللوجا فارسجا آلینتی‌لاری وار؛ حتا سایی‌لاری/عددلری بئله فارسجا دئییرلر(نسیل دَییشینجه اویغورجا عونصورلار بو آلینتی‌لارین یئرینی آلیر.). آراشدیرماجالارا گؤره و یوهانسون'ون فیکرینجه، آبدال‌لار اصلینده تاجیک اولوب، زامان ایچینده دیل‌لری‌نین تورکجه‌لشمه‌سینه رغمن، بو عونصورلاری، بیر «گیزلی دیل» کیمی ساخلایابیلیبلر[4]. بو گؤروش دوغرو اولابیلر. چونکو قونشولوق و تماس یول‌لاری ایله بو قدر ابتدایی عونصورلارین آلینماسی مومکون گؤرونمور.

____

[1] فارسجادا گل گندم آدی ایله بیلینن آنادولودا آدینا پیغمبر چیچه‌یی(peygamber çiçeği) دئییلن بیتگی، آذربایجاندا کَکیره و گؤیباش آدییلا تانیدیغیمیز بیتگی اولاجاق‌دیر. گولنبر/گلعنبر، ورزیقان/اوزومدیل بؤلگه‌سینده کند آدی‌دیر؛ آدین قایناغی بو بیتگی‌نین بوللوغو اولابیلر.

[2] نادره بدیعی ۲۸ ایل اؤنجه آشاغی‌داکی کیتاب‌دا، فارسجادان اویغورجایا گئچمیش سؤزجوک‌لری اَله آلمیشدیر. ییرمی ایل کیمی اوزونجا بیر زامان اؤنجه اثره گؤز گزدیرمیشدیم. رحمت‌لیک نادره بدیعی‌نین آنادیلی فارسجایدی. آنجاق آتاسی‌نین مأموریتی اوچون چین‌ده بیر نئچه ایل قالیب، اویغور دیلی و یازی‌سی ایله تانیش اولموشدور. بو اثر ده، داها چوخ یازیلی قایناق‌لارا دایانیر. نه ایسه، اثرین ده گؤستردییی کیمی (دؤرت‌یوز صحیفه جواریندادیر کیتاب)، اویغورجادا فارسجا عونصورلار گؤزلنمه‌دیک درجه‌ده بول‌دور: بدیعی، نادره، فرهنگ واژه‌های فارسی در زبان اویغوری چین، تهران: نشر بلخ، 1377.

[3] Johanson, L. (2001). Discoveries on the Turkic Linguistic Map. Swedish Research Institute in Istanbul.

[4] Ibid. pp.21-22.

🍎🏃📚✏️

✋اسنلر سایقیلار یوْل یوْلداشلاریم✋

گوٌن آیدین

🔥 گوٌنگن güngən =(تقویم)

بوگوٌن سو گوٌنوٌ🌈

☀️ زومار آیی ۲۶ 140۵ جلالی گۆنش قوْیون ایلی☀️

🌙 ربیع الآخر ۵ 144۸🌙

🌲 ائیلول ۱۷ 202۶ 🌲

 
╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 
✍️ چاووش
 
بیر سوْرو
 
بیر سوْرو  واردیر اوْ دا بودور کی توٌرکجه نین سؤزلری نییه هامیسی ۲۵۰۰ ایلدن بری ثابت قالماییب گئتدیکجه ده ییشیلیبدیر ؟ مثلاً اوْرخون یازیلاری لغات الترک لوغتلری ایله ، لغات الترک سنگلاخ و صحاح العجم ایله یوٌزه یوٌز بیر ده ییللر،  آزجادا اوْلمالی اوْلسا لهجه ده، دانیشیقدا  یازیدا آچیلاما(اِعراب) دا اوزاقلیق و فاصله گؤرسه نیر.  اؤرنه یین : لغات الترک کیتابیندا «تُرماک»  واردیر چاغداش بیز دوٌرمک ایشله دیریک. آما فارسجانی باخیشا آلاندا سعدی نین شعرلرینده حافظین دیوانیندا هابئله فیردوسینینکینده، مولوینین و شهریارین شعرلرینده هامی سؤزلر و لوغتلر ایندیده اوْجور ایشله نیر کی ۱۰۰۰-۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه ایشله نیردی.
 بونون جاوابیندا دئمه لیییک ایشلک اوْلماقدا دؤرد جوره دیل وار:
 
۱-یالنیز دینسل کیتابلاردا ایشله نن دیل. قوتسال دیل.  بو کیتابلارین دیلی هئچ چاغ دَییشیلمز. چوٌنکی ائل آغزیندا ده ییل. ائل او دیل ایله دانیشمیر. اؤرنه یین قورآن کیتابی پئیغمبر زامانیندان ایندییه دک دَییشیلمه ییبدیر.
 
۲-توْپلومدا ائل آراسیندا اوْلان و آغیزلاردا دانیشیلان دیل. بو دیل ایشله دیینه گؤره بیرینه امانت وئریب و باشقاسیندان امانت آلا بیلر.
 
 ۳- توْپلومون آغزیندا یوْخ یالنیز اداره لرده ایشله نن دیل. بو دیل ده هئچ زامان دَییشیلمز مگر بیر مرکزدن اوْنا دَییشیکلر وئریله. اؤرنه یین فرهگستان زبان فارسی کیمی تشکیلات.
 
 ۴- یازیلاردا و شعرلرده ایشله نن دیل.
 
واران بیر : دؤرد دووارین ایچینده ایشله نن دیل باشقالاری ایله تماسسی اوْلمادان بیر قاب بیچیمینده ایشله نیر قاب دَییشیلمه سه ایچینه تؤکولن زاد دَییشیلمز. بئله نچی دیل ایللر بوْیو ایشله نسه ائله اوْجور ایشله نر  کی ایشله نیر.
 
واران ایکی : اوْ  دیل دَییشیله بیلر کی ائلین آغزیندا اوْلا دانیشیقدا ایشلَک اوْلا هابئله اوْنون دانیشانلاری یئرلرین دَییشه لر یعنی بیر اؤبه باشقا اؤبه دن آیریلا و باشقا قوْنشولارین ائتکیسی آلتیندا بعضی سؤزلر یاددان چیخا و بعضی کلمه لر بیله سینه آرتیلا.
 
یوٌز ایل بوندان قاباق فارسجانی باخیشا آلساق و مثلاً بو توٌمجه نی آرایا گتیرسک «یک روزی به خانه ایتان میآیم» بو جوٌمله یوٌز ایل بوندان قاباقلار ائله اوجور ایشله نیردی کی سولطان ماحمود زامانی ایشله نیردی آما ایندی بئله ده ایشله نیر : «یه روزی خونه تون میام» بو بونو گؤرسه دیر قاباقجالار بو دیل یالنیز شعرده و دفترلرده ایشله نیردی توْپلوم آراسیندا  ایشله نمیردی و اوْنا گؤره بیله سینده هئچ بیر ده ییشیکلیک اوْلموردو آنجاق یوٌز ایلدن بری زوْر کؤلگه سینده بو دیل آغیزلارا دوٌشوب و دَییشیلمه ایمکانی بیله سینده یارانیبدبر. آما توٌرکجه اورمو گؤلو قیراقلاریندا اؤزون گؤرسه دندن سوْنرا دوْغویا و ایللر اوْندان سونرا یئنه ده باتییا ساری یعنی اورمو گؤلو قیراقلارینا و آنادوْلویا قاییدیبدیر. و بو آرادا چوْخلاری ایله  قوْنشولوق ائدیب اوْنلارا تأثیر قوْیوب و اوْنلاردان ائتگیله نیبدیر. بونا گؤره سؤزلر دَییشیلیب و لهجه باشقا جوره اوْلوبدور. مثلاً تاراق /داراق. بالیک/ بالیخ یوخسا بالیق و ...  . 
 
 

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 
78-جی درس
 
فعل (7)
تأثيرلى و تأثيرسيز فعللر " گئچیشسیز (لازيم) و گئچیشلی (متعددى)":
"سولماز مكتوبو يازدى" جومله سينده ايشى گؤرن "سولماز" دير, "يازدى" فعلدير. بورادا "يازدى" ايشينين نتيجه سى واسيطه سيز "مكتوب" سؤزونون اوٌستونه دوٌشور. ايشين (فعلين) نتيجه سى واسيطه سيز اوٌستونه دوٌشن سؤزه "واسيطه سيز تامامليق" دئييلير. چوٌنكى ايشين نتيجه سى اوْندا تاماملانير.
واسيطه سيز تامامليق طلب ائدن فعللره تأثيرلى فعل دئييلير. بونا گؤره ده واسيطه سيز تامامليق تأثيرليك حاليندا اوْلار.
"آيدين قاچدى" جومله سينده "آيدين" ايشى گؤرن و "قاچدى" فعلدير. بورادا "قاچدى" فعلينين تأثيرى "آيدين"ين اؤزونده قالير و آيرى بير شئيين اوٌستونه دوٌشمور. باشقا سؤزله, فعلين معناسى ائله دير كى, اوْنون تأثيرى ايشى گؤرنده قالير و واسيطه سيز تامامليق ايسته مير. بئله فعللره تأثيرسيز فعل دئييلير. تأثيرلى فعللر نه يى؟ , كيمى؟ و نه؟ سواللارينا جاواب وئره بيلديكلرى حالدا, تاثيرسيز فعللر بو سواللارين هئچ بيرينه جاواب وئره بيلمز.
گلمك, گئتمك, قاچماق, ياتماق, باتماق, دورماق, ... فعللرى تأثيرسيز, گؤرمك, اوْخوماق, آلماق, آپارماق, ... كيمى فعللر تأثيرلى فعللردير.
آنجاق دئييلمه ليدير كى, تأثيرلى و تأثيرسيز فعللر آراسيندا سد چكمك اوْلماز,  اوْنا گؤره كى ائله فعللر واردير كى, ايشلنديكلرى يئرله باغلى تأثيرلى يا دا تأثيرسيز اوْلا بيلر. ميثال اوٌچون "من بازارا گئتديم" و "من يوْلومو گئتديم" جومله لرينين بيرينجى سينده "گئتديم" فعلى تأثيرسيزدير, اوْنا گؤره كى, "نه يى؟, كيمى؟ و نه؟" سواللاريندان بيرينه جاواب وئره بيلمير. آنجاق ايكينجى جومله ده بئله سوْروشماق اوْلار: من نه يى گئتديم؟ _يوْلو گئتديم. باشلاماق, ايشله مك, اوْخوماق و ايشلتمك فعللرى ده بئله دير.
قایناق : سس ، صرف کیتابی پروفسور زهتابی-تخلیص ائدن ، سارای خانیم

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 
تهرانین غیرتی یوْخ شهریار ساخلاماغا
قاچمشام تبریزه قوْی یاخشی یامان بللنسین
 
🔹شهریار اوٌچون اوْخو
 
 
زومار آیینین ۲۷ سی اوستاد شهریارین  دونیا دَییشمه گوٌنودور. 
آدی یادلاردا، تینی(روحو) اوچماقدا.
 
توٌرک دوٌنیاسینین اوٌنلولر(مشاهیر)، اردمتولر(هنرمند)،
 
و سیاسال(سیاسی) و بیلیکسل(فرهنگی)
 
شخصییتلرینین حیدر بابا اوْخوماغینی دا الدن وئرمییَک.
 

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

کتاب شاهنامه ادبیات تورکی/
قوتادغو بیلیک از یوسف بالاساغونلو/
متن / کتاب اخلاق شرق
قدردانی از آقای ائلیار تبریزی برای ارسال کتاب
@tarixbil