🍎🏃📚✏️

قاینانا ساماواردیر دبیللی قایناردادیر.

ساماوارین اوٌستونده کی قوْری گلین دیر.

ایستیکان اوْغول دور. رنگینی بیرآز قوْری دان بیرآزدا ساماواردان آلار. رنگسیز اوْلسا آناسینا(ساماوار)چکیبدیر، رنگلی اوْلسا قوْری یه(گلینه).

نعلبکی قایناتادیر.اؤزونو هئچ زادا قاتماز.

لومو قوْنشودور.آرایا گیرسه تورشلوغو گتیرر.

قند اوْولاددیر. گلن گوٌندن عایله یه شیرینلیک گتیرر.

قاشیق بالدیزدیر. آرانی قاریشدیرار دورار قیراقدا.
🕊کانال شاعرانه های فرزندان درگز🕊

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

ماهنی‌میز روحو موزدان آیریلماز دیر اؤینماق ميز روحوموزو ایشیقلانديرير


❤️🎼


🎤استاد حسن یزدانی
____
.
.
.
https://t.me/xorasan_demir

🍎🏃📚✏️

✍️ شاعر: رحمتلیک سوسن_نواده‌رضی


🔳 تۆرکجه

🗣 منیم گۆناهێم نه‌دیر؟

آنام تۆرکجه سانجێ وئریردی، دوْغاندا منی.

«سوْنا ماما» ائرمنی اوْلسا دا، تۆٌرکجه توتدو منی.

سوْنرا دا تۆرکجه دؤشۆن توتدوم آنامێن،

سوْردوم، سوْردوم، سوْردووووم

اؤزۆم اؤلۆم، شیرین سۆت، تۆرکجه گلیردی دؤشۆندن.


🗣 دوْیدوغومدا دا، نم کیم تاپدالادی کۆره‌گیمی

پیش – پیش دئیه‌رک فارسجا، من ده فارسجا باشارمێردیم کی،

تۆٌرکجه گه‌ییردیم چیڲنینده. اوْ دا "بالاما قربان ایلانلار

بالام هاچان دیل آنلار"

اوْخویوب، اوْخشادێ منی.

آنجاق من، قێغیلدانیردیم تۆٌرکجه،

من آغلایێـردیم، گۆلوردوم — من آنلایێـردیم تۆرکجه.

آتام دا، تۆرکجه قوجاغێـنا آلاردێ همیشه.

نَنه‌م ده تۆرکچه قیچلاری اوٌسته سالێپ، یێـرغالاردی بیله‌می:

"لای لای دئدیم یاتاسان — قێـزیل گۆله باتاسان

قێـزیل گۆللر ایچینده— شیرین یوخو تاپاسان"

نَنه! به من قێـزیل گۆله باتمادێم آخی!

قێـزیل گۆلـله‌لره باغلادێلار سن اؤرگه‌دن دیلی...

جایدێـردیلار بیزی، یاغالتدێلار ائلیمیزی

قاپێ دالداسێندا قوْیدولار دیلیمیزی...

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️

جولفانین یاخینلیغیندا اوْلان اوجا داغا ائل طرفیندن

" قام چی" یوْخسا «کامچی»آد وئریلیبدیر. بو آد

دَییشیلیب رسمی یازیلاردا " کیامکی" قوْیولوبدور.

توٌرک یاشایان بؤلگه لرده یالنیز توٌرک سؤزو

ایشله نیب و ایشله نه جکدیر.

کیامکی قوْندارما آددان سوْنرا باشقا بیر زاد دَییل.

قام چی ندیر :

قامچی شمن دینینده دین آداملارینا دئییلرمیش.

بو قام چی قوْپوز الینده دوْغا اوٌستو(ماوراءالطبیعه) ایله ایلگی قورارمیش.

بونون هئیکللری سومئر، ایلام و ماننالاردا گؤرونمکده دیر.

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️

77-جی درس
فعل (6)
فعلين اينكارليغى
فعللرين بير خصوصيتى ده اوْنلارين اينكارليق آنلامينا ماليك اوْلمالاريدير.
ايش و حركتين ايجرا ائديلديگينى گؤسترن فعللره تصديق, ايجرا ائديلمه مه سينى بيلديرنلره ايسه اينكار فعلى دئييلير.
اينكار آنلامينين علامتى "ما-مه" دير كى, بوٌتون اکلردن اؤنجه, فعلين كؤكونه ياپيشار.
اينكار علامتلرى وورغو آلتينا دوٌشمز, وورغولار اوْنلاردان قاباقكى هئجالاردا اوْلار.
بو اينكار اکلرينى فعللردن ايسيم و صيفت دوٌزلدن "ما-مه" شكيلچيلرى ايله قاريشديرماماليييق. اينكار علامتلرى وورغو قبول ائتمه ديكلرى حالدا, بو اکلر وورغو آلتينا دوٌشر.
ديليميزده اينكار علامتى بيلديرن بير ده "نه" باغلاييجيسى واردير كى, تكجه فعل دَييل, بوٌتون نيطق حيصه لريله ايشلنر. بو باغلاييجى اينكارليق و منفيليك مضمونو يارادير:
نه ياتير, نه ده اوْتورور. نه من, نه ده سن. نه چوْخ, نه ده آز.
دوٌنيا ديللرينين هاميسيندا اينكار آنلامى واردير, آنجاق اوْنلارين چوْخوندا بو آنلامين علامتى فعلين اوّلينده اوْلور, آمما بيزيم ديلده بو علامت فعللرين سوْنونا گلر. آنجاق ديليميزده كى "نه" باغلاييجيسى باشقا ديللرين اينكار علامتينه اويغوندور.
دیلیمیزده فعللردن اؤنجه "نه" باغلاييجيسى ايشلنديكده, اينكار علامتى گلمز, اونا گؤره كى, "نه" اينكار علامتينى دييشير: ميثال اوچون: نه ايچرى گلير, نه ده قويوب گئدير... جومله سينين معناسى بئله دير: ايچرى گلمير و قويوب گئتمير.
معاصير ديليميزده بعضى يازارلارين طرفيندن هم "نه", هم ده اينكار علامتى ايشلنير: نه اؤلمور, نه ديريلمير. آنجاق دئييلمه ليدير كى بو دوٌزگون دَييلدير.
قئيد ائتمك لازيمدير كى, ايكى اينكار علامتى, هم "نه-دَييل" هم ده "ما- مه", بير جوٌمله ده اوْ زامان ايشلنه بيلر كى, رياضيات كيمى, ايكى اينكار بير تصديق معناسى وئرسين: ايسلامى حكومت محكوم ميللتلرين ديللرينين آزاد اوْلماسينين ضرورتينى حيس ائتمه ميش دَييلدير.
بونلاردان باشقا ديليميزده "يوْخ" و "سيز" كيمى منفيليك مضمونو داشييان سؤزلر ده واردير كى باشقا نيطق حيصه لرى اوٌچوندور.
قایناق : سس ، صرف کیتابی پروفسور زهتابی-تخلیص ائدن ، سارای خانیم
╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️

✓
چاغداشلیق


❌اسکندر به‌ی فرهادینگ پدرخوانده‌سی دیر.

✅ائسکندر به‌ی فرهادینگ آتالیغی دیر.

🔘اسکندربیگ پدرخوانده‌ی فرهاد است.


✓سؤزلوگ

_آتالیق: پدرخوانده

_آنالیق: مادرخوانده

_کاکالیق/قارداشلیق: برادرخوانده

_باجیلیق: خواهرخوانده

_اوششاقلیق: فرزندخوانده

_قیزلیق: دخترخوانده

_اوْغوللوق: پسرخوانده

*قیزیلق: به معنای بکارت هم است.


( آذربایجاندا دا ائله بو سؤزلر ایشلکدیر).🤝


@chaghdashlIq

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️

اردبیل اوستانین اونگوت شهریستانیندا بیر کند
واردیر رسمی یازیلیدا دیمولی آدیندا. یازیلارا
گؤره بو کند یوْخسون و تانینمامیش اوست
اوسته ۳۰ ائولی ۱۳۰ نفر لیک بیر کنددیر.
بورانین داغلیق یئرینده رسمی یازیدا دیمولی آددا
گؤزل آخماجا واردیر. بو آدی سؤزلوکلرده تاپا
بیلمدیم. دیم یوخسا دوم کلمه سینی هئچ بیر سؤزلوک آچیقلاماییبدیر.
یازیلارین بیرینده دیمولی لاتین بیچینمده dumuli یازیلیبدیر.
دومول یوْخسا دومولی سؤزونو ده سؤزلوکلرده گؤرمه دیم. آنجاق د یئرینه ت ایشله نن سؤز توٌرکجه ده چوْخدور. منجه بو یئرین اصیل آدی تومول اولمالیدیر کی گئتدیکجه دومول بیچیمه دَییشیلیبدیر و یازی دیلینده دیمولی یازیلیبدیر.
دوٌم سؤزونو توٌم باخیشا آلساق بو سؤزدن توْمشوق =دیمدیک سؤزجوکو سؤزلوکلرده گؤرونور. توْم : قولومبا، گیرده دیک، هامی، بوتونلوکده آنلاملارینی داشییر هابئله کامل آنلامیندا. توٌم سؤزونون دوٌم بیچیمینه دوٌشمه سینی ده رحمتلیک اسماعیل هادی دیل دنیزده گتیریبدیر.
بئله لیکله آشینما اثرینده دیک داشلارین باشلاری یومورولانمیشی یوخسا دیمدیگه بنزرلیگی بو بؤلگه نین یورومو اوْلا بیلر .
داها بو سؤزو دیم/دوم + اولی > دوم + ائولی ده باخیشا آلماق اوْلار. = دیمدیگه بنزر یوْخسا باشلاری یومورولانمیش داشلارین ایچینده دوٌزه لن ائولر.
╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯🌷👇👇🌷

دومولو داغی

🍎🏃📚✏️
 
ایندی ال منده......
 
بیز دئییریک ال منده سیز دئییرسیز نوبت منه(عربی)
 
بیز  دئییریک_ qarandaş   سیز دئییرسیز  مداد(عربی)
 
 بیز دئییریک  önəm _  سیز دئییرسیز  مهم(عربی)
 
بیز دئییریک     _ ütü سیز دئییرسیز  اتو(تورکی)
 
بیز دئییریک   dözmək _ سیز دئییرسیز  صبر کردن(عربی)
 
بیز دئییریک danışmaq   _ سیز دئییرسیز  حرف زدن(عربی)
 
بیز دئییریک  anlamaq  _  سیز دئییرسیز  فهمیدن(عربی)
 
بیز دئییریکsaygı  _  سیز دئییرسیز  احترام(عربی)
 
بیز دئییریکgəlin  _   سیز دئییرسیز  عروس(عربی)
 
بیز دئییریکözül  _  سیز دئییرسیز  اساس(عربی)
 
بیز دئییریک sonra  _  سیز دئییرسیز  بعد(عربی)
 
بیز دئییریک subay   _  سیز دئییرسیز  مجرد(عربی)
 
بیز دئییریک qabaq_ön   _  سیز دئییرسیز  جلو(مغولی)
 
بیز دئییریکortaq    _   سیز دئییرسیز شریک(عربی)
 
بیز دئییریک qızıl   _   سیز دئییرسیز  طلا(عربی)
 
بیز دئییریکgərçək   _   سیز دئییرسیز  حقیقت(عربی)
 
بیز دئییریک ağı    _   سیز دئییرسیز  سم(عربی)
 
بیز دئییریک ot   _  سیز دئییرسیز  علف(عربی)
 
بیز دئییریک Danmaq    _   سیز دئییرسیز  انکار(عربی)
 
بیز دئییریکBoşama _   سیز دئییرسیز  طلاق(عربی)
 

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 توٌرکوٌستاندا اویغور آغ کورقانلاری
 
بایریلیغی (قدمت) ۱۵۰۰ ایل میصیر کورقانلاریندان  چوْخ اوْلان، چین اؤلکه سینین توٌرکوستان بؤلگه سینده  یئرلشن اویغور
آغ کورقانلاری.
چین دؤولتی دلیجه سینه بو کورقانلارین گیزلتمه سینه چالیشیر.
 
اهرام سفید تورکستان
اهرام سفید اویغور که قدمتش حدود ۱۵۰۰ سال بیش از اهرام مصر است در منطقه سینک یانک چین قرار دارد.
دولت چین به طور دیوانه‌واری سعی در مخفی کردن این اهرام دارد


╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

اویغور تورکجه‌سینده‌کی عربجه و فارسجا آلینتی‌لاردان

✍ محمد اردم

اویغور تورکجه‌سی حاقیندا بیر-ایکی یازی یایینلامیشدیم. بورادا بو دیل‌ده‌کی فارسجا و عربجه آلینتی‌لاردان سؤز ائدیب، بیر سونراکی یازی‌دا اسکی تورکجه‌دن قالینتی‌لار و یا تورکجه‌میزده یاشامایان آما اویغورجادا یاشایان کؤکلو، اؤزگون-دوزگون تورکجه سؤزجوک‌لردن اؤرنک‌لر وئره‌رک، چاغداش اویغور یازیلارینی باشا چاتدیراجاغام.

تورک‌لرین موسلمان‌لاشماسییلا بیرلیک‌ده، بو دین ایله ایلگیلی سؤزجوک و مفهوم‌لارین دا تورک دیل‌لرینه گئچمه‌سی، طبیعی حادثه ساییلاجاق‌دیر. بو گون بیر چوخ تورک موسلمان و یا آنا دیل‎لری عربجه‌دن باشقا اولان موسلمانلارین (هیندیستان‌دان توتون آوروپا و گونئی دوغو آسیایا) دیل‌لرینده اسلام ایله ایلگی‌لی بیر چوخ سؤزجوک و قاورام، عربجه‌دن آلینتی‌دیر. یازییا بو کیمی اؤرنک‌لرله باشلایاجاغام(اویغور یازی‌سینی بوتونویله گؤستره‌بیلمه‌دیم. او یازی‌نین فونت‌لاری بیزده یوخ. یازینجا دا قاریشیر. نه ایسه من نقطه‌سیز ـیـ، آلتیندا اوست-اوسته ایکی نقطه اولان ـیـ، اوچ نقطه‌لی ـو کیمی حرف‌لری گؤستره‌بیلمه‌دیم.).

1. ئاخیره‌ت(<آخرت)، ئیباده‌ت(<عبادت)، دونیا، ئاشورا(<عاشورا)، هایات(<حیات)، ئاللاه(<الله)، ئه‌خلاق(<اخلاق)، ئیسلام(<اسلام)، ئاداله‌ت(<عدالت)،میراس(<میراث) و...

2. آنجاق آلینتی سؤزجوک‌لر بونلارا محدود قالمادی و بوتون اسلام مدنیتی ایله ایلگی‌لی اصطلاح‌لار دا، عمومن فارسجا اوزریندن و بو دیلین سوزگجی‌ندن گئچرک، آلینمیش‌دیر: هه‌قیقی(<حقیقی، گئرچک)، خیجاله‌ت (<خجالت، اوتانج)، مه‌لوم(<معلوم، بیلینَن، بَللی)، رهه‌مه‌ت(<رحمت=تشکّورلر!)، خه‌ت(<خطّ= مکتوب، یازی)، خه‌ته‌ر(<خطر، تهلیکه)، خه‌لپه(<خلیفه= معلّم، اؤیردیجی)، ئاددی(<عادّی=ساده، بسیط، یالین)، ئاگاه(<آگاه= دقت ائتمه، اویاری)، ئاخون(<آخوند، دین آدامی)، ئاییله(<عائله)، قه‌له‌م(<قلم)، خادیم(<خادم=مأمور، ایشچی)، آبروی (abroy)(<آبرو>آبیر)، داوا(<دواء، داوا. اوچ نقطه‌لی و ایله یازیلیر)، شه‌رق(<شرق، گوندوْغان، دوْغو)، لاییق (<لایق)، جه‌نوبی(<جنوبی، گونئی)، مه‌نبه(<منبع، قایناق)، گوناه(<گناه، اسکی تورکجه‌ده: یازوق)، ته‌هلیل (<تحلیل)، قه‌لب(<قلب، کؤنول)، هاوا(<هواء، اوچ نقطه‌لی و ایله)، شه‌خسی(<شخصی)، خولاسه(<خلاصه، اؤزَت)، ئوستاز(<استاذ=اوستاد)، زه‌نجیر(<زنجیر)، هایوان(<حیوان. اوچ نقطه‌لی و ایله)، جاواب(<جواب، یانیت. اوچ نقطه‌لی و ایله)، په‌لسه‌په(<فلسفه)، هوکومت(<حکومت)، ئاده‌م(<آدم=آدام، انسان)، ئا‌په‌ت(<آفت، بلا)، سوئال(<سؤال، سورغو)، هیس(his)(<حسّ، دویغو، دویو)، مه‌یوس(<مأیوس، اوموت‌سوز)، هازیر(<حاضر=حاضیر، ایندیکی)، خوشال(<خوشحال، سئوینجلی)، په‌رشان(<پریشان، دیدرگین)، ئیهتیاج(<احتیاج) کؤنا(köna) (<کهنه، کؤهنه، اَپریمیش، اَسکی)، کاواپ(<کباب=کاباب)، په‌زا(<فضا، مکان) ایمزا(<امضاء)، خوراز(xoraz) (<خروس>خوْروز)، هه‌تتا(<حتی>حتا)، پال(<فال)، په‌سیل(<فصل/فصیل)، مه‌وسیم(<موسم>مؤوسم)و...

بعضی سؤزجوک‌لر ده یئنی یارانمیش‌دیرلار و اورتا آسیا یولویلا عثمانلی‌دان آلیندیغی دوشونوله‌بیلر: مه‌تبوآت(< مطبوعات=باسین-یایین)، ئاخبارات(<اخبارات=خبر آژانسی، خبر یاییما. بو سؤزجویو اویغورلار یاراتمیش اولابیلرلر.)

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆


3. فارسجا آلینتی‌لارین بعضی‌لری بیزه عجایب و اینانیلماز گله‌بیلر: ته‌نها(<تنها، یالنیز، یالقیز)، جای(=یئر)، هه‌رگیز (<هرگز)، نام(=آد. مثلا کیتاب نامی= کیتاب آدی)، دیخان(<دهقان= کندلی)، به‌رپا(<برپا، قورولموش، تیکیلمیش. سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی و تورکیه‌ده ده(berpa) گؤرونور.)، خه‌وه‌ردار(<خبردار، مطلع‌، بیلگی‎لی. بو دا آذربایجان‌دا واردیر.)، بیخه‌ترلیک(<بیخطرلیک= امنیت، گووَنلیک)، خونخار(<خونخوار=قان‌ایچن، قانجیل)، خوددی (<خود+ی(تورکجه‎ یییه‌لیک اَکی= اؤزو، عینن اؤزو)، خوداپه‌ره‌ست(<خداپرست=دیندار، دینچی)، خوره‌ک (<خوراک، یئمک، یئم)، باها(<بها=قیمت. بیزده‌کی باها، یوکسک قیمتلی دئمک‌دیر.)، ئاده‌مخور(<آدامخوار، آدامجیل، وحشی)، گوله‌نبه‌ر(gülänbär)(<گلعنبر، بیتگی آدی)[1]، خاتیرجه‌م(<خاطرجمع، ساکین، دینج، اَمیل، راحاتجا)، باجگیر(=گومروک مأمورو)، دانیشمه‌ن(<دانشمند=‌ بیلگین، دین عالیمی)، سیم(=تئل، مفتیل/مفتول)، جاوابکار(=مسئول، سوْروملو)، هیله‌گرلیک(<حیله‌گرلیک)، خئلی(<خیلی، چوخ، بوللوجا)، گورکاو(görkav) (=قبیرقازان، مزارچی).

دانیشیق دیلی‌نین گونده‌لیک سؤزلرینده بئله فارسجا (و عربجه) عونصورلارین اولماسی، بیزه دان گله‌بیلر: هه‌سه‌ل(<عسل، بال)، نان(=چؤرک)، گؤش/گؤشت(göş(t))(=اَت)، ئاسمان(=گؤی)، زه‌مین(<زمین، یئراوزو)، آپتاپ(<آفتاب) کیمی. البته بونلارین تورکجه‌لری ده دانیشیق دیلینده واردیر: بال، اَت، یئر، کؤک، قویاش.

سون اولاراق بیر فلسفه کتابی‌ندان سئچدیییم ایکی جمله ایله بو بؤلومو بیتیریرم:

1. ئاده‌م ماهییه‌تته «سوئاللیق هایوان» بولغاچتا(=انسان ماهیتی‌نده/ماهیت‌ده/ماهیتی‌‌نه گؤره، سواللی حیوان اولدوغو اوچون.

2. په‌لسپه‌ قدیمیی یونان تیلیدا «ئه‌قیل-پاراسه‎تتی سؤیوش» دیگه‌ن مه‌نینی بیلدورویدو(=فلسفه قدیمی/اسکی یونان دیلینده، «عقلی-فراستی(=دوشونجه‌نی) سئومه/سئویش» معناسینی بیلدیریردی.

***

👇👇👇

👆👆👆

بو قدر فارسجا و عربجه عونصور هانسی یوللارلا اویغور تورکجه‌سینه گئچمیش‌دیر؟[2] شوبهه‌سیز بورادا دین و دین علم‌لری‌نین تأثیری آغیردیر. اؤزللیک‌له اسلامی فارس‌لار اوزریندن آلدیقلارینا گؤره و دین آدام عالیم‌لری‌نین عربجه و فارسجا قایناق‌لاردان بسله‌ندیک‌لرینه گؤره، بیر چوخ عالیمین فارس دیللی بؤلگه‌لرده درس اوخویوب تحصیل آلدیقلارینا گؤره، بئله بیر دوروم گؤزله‌نیلمه‌لی‌دیر. آنجاق اؤنملی بیر ائتگن/فاکتور دا بؤلگه‌ده دوغرودان فارسلارلا یا داها دوغروسو تاجیک‌لرله تماس و قوْنشولوغون یوز ایل‌لرجه سورمه‌سی‌دیر. دوروم اؤزبک‌لرده و بعضن قیرغیزلاردا دا بئله‌دیر؛ مثلاً بو تورک دیل‌لرینده ده آسمان و نان کیم سؤزجوک‌لر واردیر. بنزر وضعیت یعنی قونشولوق تأثیری آلتیندا قایناشما و قاریشما، بؤلگه‌ده‌کی فارس دیللی خالقلاری دا ائتگی‌لمیش‌دیر. رحمت‌لیک لارس یوهانسون، دَیَرلی بیر مقاله‌سینده (بوگون گؤره بیر آز اَسگیمیش‌ اولابیلر)، آینو یا آبدال آدییلا بیلینن بیر توپلوم‌دان سؤز ائدیر[3]. بونلارین تیکلامکان چؤلونون گونئی‌نده یاشادیقلارینی بیلیریک. بو گون نفوس‌لاری اون ایکی مین جواریندادیر. دیل‌لری‌نین اساسی، اویغور دیلی کیمی‌دیر. آنجاق دانیشیق‌لاریندا بوْللوجا فارسجا آلینتی‌لاری وار؛ حتا سایی‌لاری/عددلری بئله فارسجا دئییرلر(نسیل دَییشینجه اویغورجا عونصورلار بو آلینتی‌لارین یئرینی آلیر.). آراشدیرماجالارا گؤره و یوهانسون'ون فیکرینجه، آبدال‌لار اصلینده تاجیک اولوب، زامان ایچینده دیل‌لری‌نین تورکجه‌لشمه‌سینه رغمن، بو عونصورلاری، بیر «گیزلی دیل» کیمی ساخلایابیلیبلر[4]. بو گؤروش دوغرو اولابیلر. چونکو قونشولوق و تماس یول‌لاری ایله بو قدر ابتدایی عونصورلارین آلینماسی مومکون گؤرونمور.

____

[1] فارسجادا گل گندم آدی ایله بیلینن آنادولودا آدینا پیغمبر چیچه‌یی(peygamber çiçeği) دئییلن بیتگی، آذربایجاندا کَکیره و گؤیباش آدییلا تانیدیغیمیز بیتگی اولاجاق‌دیر. گولنبر/گلعنبر، ورزیقان/اوزومدیل بؤلگه‌سینده کند آدی‌دیر؛ آدین قایناغی بو بیتگی‌نین بوللوغو اولابیلر.

[2] نادره بدیعی ۲۸ ایل اؤنجه آشاغی‌داکی کیتاب‌دا، فارسجادان اویغورجایا گئچمیش سؤزجوک‌لری اَله آلمیشدیر. ییرمی ایل کیمی اوزونجا بیر زامان اؤنجه اثره گؤز گزدیرمیشدیم. رحمت‌لیک نادره بدیعی‌نین آنادیلی فارسجایدی. آنجاق آتاسی‌نین مأموریتی اوچون چین‌ده بیر نئچه ایل قالیب، اویغور دیلی و یازی‌سی ایله تانیش اولموشدور. بو اثر ده، داها چوخ یازیلی قایناق‌لارا دایانیر. نه ایسه، اثرین ده گؤستردییی کیمی (دؤرت‌یوز صحیفه جواریندادیر کیتاب)، اویغورجادا فارسجا عونصورلار گؤزلنمه‌دیک درجه‌ده بول‌دور: بدیعی، نادره، فرهنگ واژه‌های فارسی در زبان اویغوری چین، تهران: نشر بلخ، 1377.

[3] Johanson, L. (2001). Discoveries on the Turkic Linguistic Map. Swedish Research Institute in Istanbul.

[4] Ibid. pp.21-22.

🍎🏃📚✏️

✋اسنلر سایقیلار یوْل یوْلداشلاریم✋

گوٌن آیدین

🔥 گوٌنگن güngən =(تقویم)

بوگوٌن سو گوٌنوٌ🌈

☀️ زومار آیی ۲۶ 140۵ جلالی گۆنش قوْیون ایلی☀️

🌙 ربیع الآخر ۵ 144۸🌙

🌲 ائیلول ۱۷ 202۶ 🌲

 
╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 
✍️ چاووش
 
بیر سوْرو
 
بیر سوْرو  واردیر اوْ دا بودور کی توٌرکجه نین سؤزلری نییه هامیسی ۲۵۰۰ ایلدن بری ثابت قالماییب گئتدیکجه ده ییشیلیبدیر ؟ مثلاً اوْرخون یازیلاری لغات الترک لوغتلری ایله ، لغات الترک سنگلاخ و صحاح العجم ایله یوٌزه یوٌز بیر ده ییللر،  آزجادا اوْلمالی اوْلسا لهجه ده، دانیشیقدا  یازیدا آچیلاما(اِعراب) دا اوزاقلیق و فاصله گؤرسه نیر.  اؤرنه یین : لغات الترک کیتابیندا «تُرماک»  واردیر چاغداش بیز دوٌرمک ایشله دیریک. آما فارسجانی باخیشا آلاندا سعدی نین شعرلرینده حافظین دیوانیندا هابئله فیردوسینینکینده، مولوینین و شهریارین شعرلرینده هامی سؤزلر و لوغتلر ایندیده اوْجور ایشله نیر کی ۱۰۰۰-۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه ایشله نیردی.
 بونون جاوابیندا دئمه لیییک ایشلک اوْلماقدا دؤرد جوره دیل وار:
 
۱-یالنیز دینسل کیتابلاردا ایشله نن دیل. قوتسال دیل.  بو کیتابلارین دیلی هئچ چاغ دَییشیلمز. چوٌنکی ائل آغزیندا ده ییل. ائل او دیل ایله دانیشمیر. اؤرنه یین قورآن کیتابی پئیغمبر زامانیندان ایندییه دک دَییشیلمه ییبدیر.
 
۲-توْپلومدا ائل آراسیندا اوْلان و آغیزلاردا دانیشیلان دیل. بو دیل ایشله دیینه گؤره بیرینه امانت وئریب و باشقاسیندان امانت آلا بیلر.
 
 ۳- توْپلومون آغزیندا یوْخ یالنیز اداره لرده ایشله نن دیل. بو دیل ده هئچ زامان دَییشیلمز مگر بیر مرکزدن اوْنا دَییشیکلر وئریله. اؤرنه یین فرهگستان زبان فارسی کیمی تشکیلات.
 
 ۴- یازیلاردا و شعرلرده ایشله نن دیل.
 
واران بیر : دؤرد دووارین ایچینده ایشله نن دیل باشقالاری ایله تماسسی اوْلمادان بیر قاب بیچیمینده ایشله نیر قاب دَییشیلمه سه ایچینه تؤکولن زاد دَییشیلمز. بئله نچی دیل ایللر بوْیو ایشله نسه ائله اوْجور ایشله نر  کی ایشله نیر.
 
واران ایکی : اوْ  دیل دَییشیله بیلر کی ائلین آغزیندا اوْلا دانیشیقدا ایشلَک اوْلا هابئله اوْنون دانیشانلاری یئرلرین دَییشه لر یعنی بیر اؤبه باشقا اؤبه دن آیریلا و باشقا قوْنشولارین ائتکیسی آلتیندا بعضی سؤزلر یاددان چیخا و بعضی کلمه لر بیله سینه آرتیلا.
 
یوٌز ایل بوندان قاباق فارسجانی باخیشا آلساق و مثلاً بو توٌمجه نی آرایا گتیرسک «یک روزی به خانه ایتان میآیم» بو جوٌمله یوٌز ایل بوندان قاباقلار ائله اوجور ایشله نیردی کی سولطان ماحمود زامانی ایشله نیردی آما ایندی بئله ده ایشله نیر : «یه روزی خونه تون میام» بو بونو گؤرسه دیر قاباقجالار بو دیل یالنیز شعرده و دفترلرده ایشله نیردی توْپلوم آراسیندا  ایشله نمیردی و اوْنا گؤره بیله سینده هئچ بیر ده ییشیکلیک اوْلموردو آنجاق یوٌز ایلدن بری زوْر کؤلگه سینده بو دیل آغیزلارا دوٌشوب و دَییشیلمه ایمکانی بیله سینده یارانیبدبر. آما توٌرکجه اورمو گؤلو قیراقلاریندا اؤزون گؤرسه دندن سوْنرا دوْغویا و ایللر اوْندان سونرا یئنه ده باتییا ساری یعنی اورمو گؤلو قیراقلارینا و آنادوْلویا قاییدیبدیر. و بو آرادا چوْخلاری ایله  قوْنشولوق ائدیب اوْنلارا تأثیر قوْیوب و اوْنلاردان ائتگیله نیبدیر. بونا گؤره سؤزلر دَییشیلیب و لهجه باشقا جوره اوْلوبدور. مثلاً تاراق /داراق. بالیک/ بالیخ یوخسا بالیق و ...  . 
 
 

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯

🍎🏃📚✏️
 
78-جی درس
 
فعل (7)
تأثيرلى و تأثيرسيز فعللر " گئچیشسیز (لازيم) و گئچیشلی (متعددى)":
"سولماز مكتوبو يازدى" جومله سينده ايشى گؤرن "سولماز" دير, "يازدى" فعلدير. بورادا "يازدى" ايشينين نتيجه سى واسيطه سيز "مكتوب" سؤزونون اوٌستونه دوٌشور. ايشين (فعلين) نتيجه سى واسيطه سيز اوٌستونه دوٌشن سؤزه "واسيطه سيز تامامليق" دئييلير. چوٌنكى ايشين نتيجه سى اوْندا تاماملانير.
واسيطه سيز تامامليق طلب ائدن فعللره تأثيرلى فعل دئييلير. بونا گؤره ده واسيطه سيز تامامليق تأثيرليك حاليندا اوْلار.
"آيدين قاچدى" جومله سينده "آيدين" ايشى گؤرن و "قاچدى" فعلدير. بورادا "قاچدى" فعلينين تأثيرى "آيدين"ين اؤزونده قالير و آيرى بير شئيين اوٌستونه دوٌشمور. باشقا سؤزله, فعلين معناسى ائله دير كى, اوْنون تأثيرى ايشى گؤرنده قالير و واسيطه سيز تامامليق ايسته مير. بئله فعللره تأثيرسيز فعل دئييلير. تأثيرلى فعللر نه يى؟ , كيمى؟ و نه؟ سواللارينا جاواب وئره بيلديكلرى حالدا, تاثيرسيز فعللر بو سواللارين هئچ بيرينه جاواب وئره بيلمز.
گلمك, گئتمك, قاچماق, ياتماق, باتماق, دورماق, ... فعللرى تأثيرسيز, گؤرمك, اوْخوماق, آلماق, آپارماق, ... كيمى فعللر تأثيرلى فعللردير.
آنجاق دئييلمه ليدير كى, تأثيرلى و تأثيرسيز فعللر آراسيندا سد چكمك اوْلماز,  اوْنا گؤره كى ائله فعللر واردير كى, ايشلنديكلرى يئرله باغلى تأثيرلى يا دا تأثيرسيز اوْلا بيلر. ميثال اوٌچون "من بازارا گئتديم" و "من يوْلومو گئتديم" جومله لرينين بيرينجى سينده "گئتديم" فعلى تأثيرسيزدير, اوْنا گؤره كى, "نه يى؟, كيمى؟ و نه؟" سواللاريندان بيرينه جاواب وئره بيلمير. آنجاق ايكينجى جومله ده بئله سوْروشماق اوْلار: من نه يى گئتديم؟ _يوْلو گئتديم. باشلاماق, ايشله مك, اوْخوماق و ايشلتمك فعللرى ده بئله دير.
قایناق : سس ، صرف کیتابی پروفسور زهتابی-تخلیص ائدن ، سارای خانیم

╭•••••••••••••••••••••• ••••••••••╮
╰➤@chgrmn
#تورکجه_دانیش_ائلنن_باریش
#تورکجه_یازاق_ائلنن_قالاق
#کیملیییمیزه_بیرگه_دالاق
╰••••••••••••••••••••••••••••••••╯