Тахана кхерзина х1оаш, кхана буьйр болчу уьстаг1ал тоьлу.

#кицанаш

Х1етал-метал хаийла хьуна: Биъ ловзуш берг, шиъ Iуттуш ерг, цхьаъ ластош ерг?

Жоп:
Етт

#Х1еталметалш

Докъаца кхоллам

Маре г1урриг хилла йолу цхьа йо1 xlop сарахь хит1а йог1уш хилла. Цкъа а, шозза а шовданчуьра пхьидо олуш хезна йо1ана: «Ма хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам хир бацахьара».
Кхозлаг1а а шовдана т1е еанчу йо1ана хезна хьалха санна пхьидо олуш:
«Ма хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам бацахьара». —И х1ун ду-те? — аьлла, шен дега хаьттина йо1а.
—Докъаца кхоллам хиллане хила йиш яц хьуна, — аьлла дас, шен йо1е. Цул т1аьхьа дукха хан ялале цу эвлара д1авала дагахь новкъаваьлла да, шен йо1 эцна.
Да а, йо1 а д1адоьду-уш хьуьнахахь йинчу цхьана йоккхачу г1али т1е кхаьчна. Цу г1али чу ваха ков д1аделла дагахь белаш г1ортийна дас. Д1аделлалуш ца хилла ков. Шозза а, кхузза а кевнах белш г1ортийна дас. Ков делла ца делла. Т1еяханчу йо1а куьйга д1атеттина ков д1адиллина. Т1аккха да арахьа а волуш, йо1 чоьхьа а йолуш ков ша-шах д1акъовладелла.
Шега ков д1а ца деллалой хиъча, йо1а, чу а яхана, хьожуш, массо меттиг а теллина. Чухула лела-аш, марчо а хьарчийна х1инц-х1инца велла, д1аволла кечвина цхьа стаг гина йо1ана, меттахь 1уьллуш. «Хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам бацахьара бохуш, пхьидо вийцинарг хьо хилла-кха», — аьлла, мозашна х1ума ласто кара цхьа х1ума а эцна, докъана улле охьахиъна йо1. Т1ехевшина мозий д1а а лелхош, кхойтта шарахь дакъа самадолий-те хьоьжуш, лардина цо.
Кхойтта шо д1адаьлча, кел арахьа висина волу, йоь1ан да велла, йо1 арайолу ларъеш 1ийна волу. Дейтталг1а шо а доладелла, йо1а и дакъа хьалаг1отту лардеш. Дейтта шо кхочуш, не1 а йиллина, xlapa йо1 йолчу еана г1арбаш. Йо1а аьлла г1арбаше:
— Схьайолахьа, жимма, со чу яллац кхунна т1е хиъна моза-х1ума xlapa гla a ластош д1аяккхахьа, со, сайн да кет1ахь вуй а хьаьжна, чуйог1у хьуна.
Иза араяьлла дукха хан ялале дейтта шо чекх а даьлла, дакъа самадаьлла. Г1арбаша аьлла самаваьллачуьнга:
— Х1окху дейтта шарахь т1е моза ца хоуьйтуш, гla лестош, хьуна улло а хиъна 1ий-кх со.
Цу меттехь цо г1арбаш ялийна. Шена дейтта шара гla лестош 1ийна йолу и йо1 шайн г1арбаш а йина, дехаш 1аш хилла и стаг а, цуьнан хьалха хилла йолу г1арбаш а.
Ша базара мосазза воьду, цу стага олуш хилла шайн г1арбаше:
— Хьуна х1ун йохьур йу ша базарара?
Цкъа иштта шега аьлча йо1а дехар дина шена тайниг а, урс а, баттам а эцахьара, аьлла. И ц1ераш яьхна йолу х1уманаш шена еъча, тайниг а ловзош 1аш йолчу йо1а, тайниг охьа а йиллина, шена хилларг юьххьера дуьйна дийца а дийшша, тайниге аьлла:
— Тайниг, сан къиний, балиний елха х1унда ца йоьлху хьо? Мохь тоьхха йилхина тайниг.
— Баттам, сан къиний, балиний хьала а иккхина, лаьттах кхетта йоьхна-йаьржина д1а х1унда ца йоьду хьо? - аьлла йо1а баттаме. Хьала а иккхина, лаьттах кхетта, йоьхна д1айахана баттам.
— Урс, сан къиний, балиний хьалаиккхина, тховх кхетта, сан дагах х1унда ца дог1ало хьо? — аьлла йо1а. Хьалаиккхина урс тховх кхетта, юха чудале, чуиккхинчу йо1а и хабар дуьйцуш къайлах ладоьг1уш лаьтташ хиллачу к1анта, катоьхна, уьрсах к1елхьараяьккхина йо1. Т1аккха хиъна к1антана оцу г1арбаша кху йо1ана тешнабехк биний. И йо1 шена а ялийна, хьалха хиллачу г1арбашах г1арбаш а йина, даха хиъна и шиъ.

#туьйранаш

Для того, чтобы вы лучше поняли текст и его смысл, редко используемые и устарелые слова буду переводить на русский язык.

Г1арбаш- рабыня, невольница.
Тайниг- кукла.
Баттам- медный кувшин (в котором носят воду).

#гочдар

Х1ора стеган– шен корта,
Х1ора коьртан- шен лазар,
Х1ора лазаран- шен молха.

#кицанаш

Х1етал-метал хаийла хьуна: Куьйгаш а дац, бел а йац, поппарх хIусам а йо?

Жоп:
Ч1ег1ардиг
#Х1еталметалш

Для лучшего понимания чеченского фольклора, его жанров и их особенностей, я буду разбирать, а после выставлять сюда, объяснения и пояснения к ним, исходя из научных работ.

На данный момент моё внимание привлёк тийжам( обрядовая песня, плач при оплакивании покойника), который является жанром обрядового фольклора.
Как-то вышло так, что у меня есть рассказ, объясняющий, как сложилась такая традиция.

Раньше, до прихода Ислама, тийжамаш были очень распространены. И считалось, что чем они трагичней и громче звучат, тем лучше умершего примут на том свете.
Дала мукъ лахь, со следующей недели начну освещать эту тему)

#тийжамаш

Везарг велча, белхар даьлла. — умер любимый- поднялся плач.

#кицанаш

Х1етал-метал хаийла хьуна: Хина тIай, некъана накъост?
Жоп:
Говра

#Х1еталметалш

Найти информацию по данной теме( тийжамаш) в интернете было крайне сложно, да и в книгах тоже ничего конкретного не нашла. Да, было несколько статей, но они все были скопированы у одной работы, которая и сама не особо-таки объемная)
Так, исходя из найденной мною информации, можно сделать вывод, что тийжамаш в разное время исполняли разные функции. А время это можно разделить на две части- доисламский период и Исламский.

#тийжамаш

Причитания или " плачи" с древних времен составляли нерасторжимое единство с обрядом оплакивания успоших. На всеобщее " плакивание" покойного собирались все женщины аула( мужчины в плаче не принимали участие). Считалось, чем больше людей оплакивали уход человека в иной мир, тем его "милостливее" могут принять на том свете. То есть, в досламский период, тийжамаш носили в большей степени религиозный характер и были крепко закреплены в сознании людей.

#тийжамаш

Конечно, с приходом и укреплением Ислама, было бы странно, продолжай они плакать с надеждой на то, что их умершего на том свете примут хорошо, но в один миг избавиться от многовековой традиции тоже не вариант ( древние языческие обряды и традиции сохранились до сих пор в нашем обществе)).

#тийжамаш

За невозможностью и нежеланием избавления от их многовекового адата, они адаптировали его под свои реали, изменив главную раннюю функцию на другую, которая не шла бы в разрез с их нынешним положением.
Теперь исполнительница причитаний ищет " успокоение " не только для своей души и души умершего, но и ,в тоже же время, пытается " размягчить" сердца слушателей и привлечь их к активному состраданию.
И причитания транформировались в лирические причитания. Теперь они не только выражают безмерное горе своим плачем, но и создают некий художественный образ умершего соответвующими словоформами.

#тийжамаш

Т.е., коллектив сплочается, тем самым вместе переживая горе семьи и разделяя их боль.

#тийжамаш

А мы все знаем, как на Кавказе развиты не только родственные связи, но и связи с соседями( особенно с соседями) да и со всем их аулом тоже. Поэтому, общее переживание радости и горя( особенно горя) имели и имеют большое значение в нашем обществе.

#тийжамаш

Сейчас, пожалуй, я отправлю сюда старый рассказ, где говорится о том, как вообще возникла такая традиция.
( скажу заранее, что началось все с лягушки и буйволов😂)

Пхьиде кадамбар
Гота охуш бохкуш хилла ахархой, барх1 сту а тоьхна. Стерчий бута а йоьлла, девдда уьшал чу лилхина.
Пхьидан уьшал чохь дехьий, сехьий 1аш цуьнан ши къорни хилла.
Чулилхинчу стерчаша и пхьидан ши къорни хьашна йийна. Пхьидан к1орнийн нене кадаме пхьидаш хьаьлхина.
- Ва, х1ун хили? Ва, х1ун хили? - аьлла цара нана-пхьиде.
- Къохка дукъо кач буучо, б1оран серо букъ буучо, муьшан къежо кур буучо, ц1ога лестош буц йуучо, дашо, дато ши хьоза дий сан, г1урна-г1урт1ар йохий сан.
Т1аккха тийжа х1иттийна пхьидаш.
- Вай, хьуна хилларг!
- Вай, хьуна хилларг! - олуш екна цхьаерш.
-Х1ете-Х1ете! Х1ете-Х1ете! - бохуш, вуьш т1аьххьара екна. Цунах даьлла бах вайн нехан белхарехь зударийн тийжаш белхар.

#туьйранаш

Гота- плуг
Дукъ- ярмо
Къохка- у лошадей и травоядных недоразвиты клык

#гочдар