Nahotki oʻqituvchi boʻlib ishlash va bir vaqtning oʻzida sogʻlom va baxtli boʻlib qola olish mumkin boʻlsa?

Timoti Uoker, “Finlandiya ta’lim moʻjizasi” kitobidan

Yaxshi ta’lim tizimi deyilganda koʻz oldimga oʻqituvchi va oʻquvchining baxtli, ortiqcha stresslarsiz, darsdan boshqa narsani oʻylamaydigan tizim keladi. Ana shundagina nimagadir erishish mumkin. Agar inson baxtni har daqiqa his etib turmasa, uning muvaffaqiyatli bir pul, deb hisoblayman.

Timoti Uoker ham “Finlandiya ta’lim moʻjizasi” kitobida fin ta’limi yutuqlarining negizida tenglik, malakali (kamida magistr boʻlgan va ilmiy ish yozgan) oʻqituvchilar, pedagogikani yaxshi tushunadigan rahbarlar, bolalarning jismoniy sogʻlomligidan bir qatorda jamiyatning baxtli hayot kechirishini ham aytib oʻtadi.

Biz ta’limda yaxshi natijaga erishish uchun eng birinchi navbatda jamiyatning stresslarsiz (yoki kamroq stress bilan) hayot kechirishini ta’minlashimiz zarur. Ana shunda ta’lim ishtirokchilarida oʻrganish ishtiyoqi tugʻiladi. Ta’lim jarayoni quvnoq va “toza” boʻlgandan keyin ta’lim ham samarali kechadi.

@birgap

Bir voqea esimga tushdi

Namangan viloyatiga tajriba-sinov oʻtkazish uchun ketyapmiz. Yonimda abituriyentlar tayyorlash bilan mashhur boʻlgan ikki ustoz (Ahror akani Alloh rahmat qilsin!). Ahror aka davlat maktabidan dars olgani, oʻzini oʻrganishni istamaydiganlar orasida ham sinab koʻrgisi kelganini aytib qoldi.

Shokir, oʻquvchilar oʻqishni istamaydi deymiz-u, oʻzimizda ham ayb bormi deyman-da. Mana, men ishlayotgan maktabda hamma bezor boʻlgan sinfda dars oʻtyapman, natijalar koʻrina boshladi. Qolgan oʻqituvchilar nuqul noliydi shu sinfdan. Men eplayapman-ku, demak ayb bolalarda emas.

Men javob bergandim, ustoz siz hayotingizdan mamnunsiz, maktabdagi ishingiz oʻzingizni sinash uchun, u ish sizning bor yoʻgʻingiz emas. Shuning uchun ham sizda motivlar boshqacha. Siz maktabdagi boshqa ustozlarda baxtliroq (ham oilada, ham ishda) boʻlganingiz uchun ham bolalar darslaringizga qiziqadi. Bundan tashqari, siz hech kimga nimanidir isbotlashga majbur emassiz, chunki shuncha yilda minglab oʻquvchilaringiz OTMlarga kirishgan, bu tomondan ham koʻnglingiz toʻq.

Haaa, yana qaytaraman, baxtiyor ustozlar mavjud boʻlmas ekan, yaxshi ta’lim ham mavjud boʻlmaydi.

@birgap

“Ismi sharif”ning “sharif”i

Ismi sharif – izofali birikma. Dardi bedavo, nuqtayi nazar, tarjimayi hol, adoyi tamom, shahri azim kabilar izofali birikmalardir. Forsiy izofalarda oldin ot, keyin sifat keladi, o‘zbekchada buning teskarisi. Solishtiring: shahri azim – azim shahar, dardi bedavo – davosiz dard.

Ismi sharif birikmasi tarkibidigi ism shaxsiy nomni bildiradi. Sharif so‘zi arab tilidan kirgan, o‘zbekchada muqaddas, aziz; tabarruk maʼnolarida qo‘llanadi. Ismi sharif – aziz ism, tabarruk ism degani:

Menkim, Marg‘ilon hokimi O‘tabboy qushbegi, o‘z hukmimni xoqon ibn xoqon janobi oliy Xudoyorxon ismi shariflaridan eshittiraman.

A. Qodiriy, “O‘tkan kunlar”.

Bu birikma ko‘pincha ism-familiya, ismi va familiyasi yoki ismi va otaismi maʼnosida qo‘llanadi. Lekin bu – xato. Chunki sharif so‘zining familiya yoki otaism degan maʼnosi yo‘q. Bu xato shunchalik ommalashib ketganidan hatto qonunlar tiliga ham ko‘chib o‘tgan. Ruscha otchestvo so‘zini o‘zbek tilida otaism so‘zi ifodalaydi. Ayni shakldagi so‘z lug‘atlarimizga endi kirdi. Oldin ota ismi, otasining ismi, ota oti, otasining oti kabi birikmalardan foydalanilgan.

Yuqoridagilardan kelib chiqsak, FIO qisqartmasi o‘rnida FISH qisqartmasini ishlatish ham xato.

Manba

Muallif: Orif Tolib

@birgap

#soʻzchi

Koʻpchilik "shaʼma" degan soʻz bor, deb oʻylaydi.

@birgap

Ustozlar shu topshiriqni nima qildinglar?

Masalan, choy soʻzining harflari oʻrnini almashtirib qanday soʻz yasasa boʻladi? Boʻlishi mumkin boʻlgan kombinatsiyalar:

ochy
oych
chyo

Pilladanchi? Nima yasash mumkin?

Izohlarda nima usul qoʻllaganingizni yozib ketsangiz xursand boʻlamiz.

Shaxsan men tashlab ketib qoʻya qolardim. Chunki topshiriq mavzuga aloqador ham emas ekan.

Aytganday, "kompyuterchi akalarning xatosi" sabab 26-mashqdagi koʻm-koʻk soʻzida chiziqcha qolib ketibdi.

@birgap

Izohlarda yaxshi variant keldi:

Sharti xato berilgan. Birinchi harflarni almashtirib yangi soʻz yasang boʻlishi kerak. Shunda pilla - tilla, palla - salla, choy - loy boʻladi.

Menga yoqdi bu izoh.

Avval ham bir ikki xatolarni aytsak, kompyuterchi akalarga agʻdarishgandi. Bu safar ham shunday boʻlgandir. Matnni kompyuterda terayotgan aka xato yozvorgan. Aslida bunaqa boʻlmagan shart.

@birgap

#imlochi

Oʻquvchilarimga shunday qilib "X" va "H"li soʻzlar berib turaman. Avval 30 ta bergan edim. Har ikki darsda soʻrayverdim, oʻsha 30 tani yodlashdi. Endi avvalgi 30 ta soʻzdan 20 ta olib, unga yana 20 ta yangi soʻz qoʻshib, berdim. Buyogʻiga shularni takrorlaymiz.

"X" va "H"ni farqlashning universal formulasi yoʻq, shuning uchun yodlash yagona yechim, deb oʻylayman. Bu yil jami 100 ta soʻzni yodlashni reja qilganmiz.

Bular qatnashgan oʻyinlar ham yasayman, sizlarga ham ulashishga vaʼda beraman.

Bu topshiriqda oʻquvchilar avval oʻzlari toʻgʻri deb bilganlarini aylanaga oladi. Siz tekshirib berasiz. Oʻquvchilar oʻsha tekshirilgan nusxa asosida yodlashadi. Har darsda soʻrab turish bilan esdan chiqmaydigan qilib yodlatsa boʻladi.

@birgap

Shu kunlarda oʻzbek blogosferasida rus psevdo tarixchisining oʻzbek degan millat 1917-yilgacha mavjud emas edi degan ahmoqona iddaosi muhokama qilinmoqda. Oʻzbek rasmiylaridan jiddiyroq chora soʻralmoqda. Men jiddiy hech narsa kutmayapman. Chunki ahvolimizni koʻrdim, ta’lim boʻyicha boʻlayotgan oʻzbek-xitoy hamkorligi konferensiyasidan olingan rasmga qarang, xitoycha va ruscha yozuvlar. Nega xitoycha va oʻzbekcha emas? Faqat xitoycha boʻlganda ham tushunardim. Nimaga oʻzbekchaning oʻrnida ruscha turibdi? Xulosam, biz siyosiy elitamizni ruslarga yutqizib boʻlganmiz.

Hurmatli blogerlar, ruslarga nisbatan nimadir chora koʻrilishini kutishdan oldin oʻzimizning oʻzimizga munosabatimizni aniqlab berishlarini soʻrasangiz toʻgʻri boʻlardi. Biz oʻzimizni hurmat qilamizmi? Biz oʻzimizni millat sifatida tan olamizmi?

@birgap

Oʻquvchilar berilgan hikoyani bir-birlariga aytib berishyapti.

Vazifa shunday:

Oʻzingizga berilgan hikoyani oʻqib, sherigingizga aytib bering.

Sinfning yarmiga bir hikoya, boshqa yarmiga boshqa hikoya berilgan.

Yuqorida tashlangan "Diydor" hamda "Gʻaroyib haykal" hikoyalari tanlangan.

@birgap

Xususiy maktablarda oʻquvchilar turli sabablarga koʻra ketib qolishi kuzatilib turadi. Bu aksar hollarda moliyaviy sabab boʻladi. Ammo shaxsan men har bir ketadigan oʻquvchining ketishida oʻzimni aybdorday his qilaveraman. Balkim men yaxshi dars oʻtmaganim uchun bezib qolgandir, balkim uni ortiqcha qiynab yuborgandirman, balkim fanimga qiziqtira olmagandirman, balkim... Undan keyin oʻsha oʻquvchi qayerga ketdi ekan, u yerda nimalarni oʻqitisharkin, ona tilidan qaysi qoidalarni oʻrgatisharkin-u, adabiyotdan qaysi asarni oʻqitisharkin, deya oʻylab ketaman.

Xullas, nima sabab bilan boʻlsin ketgan har bir oʻquvchi men uchun qiynoq. Bundan yaxshiroq oʻqituvchi boʻla olganimda balkim ketmasdi, men oʻzimni yaxshi koʻrdira olmaganmanki, ketib qoldi, deb oʻylayveraman.

Bular balandparvoz gaplar emas, kimdir maktabimizdan ketsa doim ichimda nimadir uziladi.

@birgap

Biror haydovchi qoidani buzgani haqida internetda xabar tarqalsa, darrov oborib jarimasini toʻlatamiz. Oʻzining ijtimoiy tarmogʻida tarqatgan videosini asos qilib, javobgarlik ilamiz. Kimgadir layk bosganlarni, ma'nosini tushunmay bir qoʻshiqni eshitib qoʻyganlarni qamaymiz...

Mana, 5 oy boʻlyaptiki, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazining ishi – darsliklarni chop etish va amaliyotga joriy etishga asos boʻlgan ta’lim standartlari, oʻquv dasturlarini (ish rejani emas) soʻraymiz. Jar solamiz. Darsliklardagi kamchiliklarni tez-tez tilga olamiz. Xoʻsh, vazirlikni hamda Markazni tartibga chaqirib qoʻyadigan hech kim yoʻqmi? Kim ularning qilmishlari uchun javobgarlikka tortadi? Dodimizni kimga aytishimiz kerak?

Toʻgʻrisi, “Novda edutainment” hamda hozirda Ta’limni rivojlantirish ilmiy-metodik markazi direktori oʻrinbosari boʻlib ishlayotgan Yuliya Risyukova bizni aldagandan soʻng koʻp narsaga qoʻl siltagandim. Ularning darsliklarini tuzukroq varaqlab ham koʻrmadim. Ammo bugun 3-sinf uchun “Oʻqish” hamda “Ona tili” darsliklari parchasini koʻrdim-u, oʻkirib yuborgim keldi. Bolalarga, oʻqituvchilarga rahmim keldi.

Vazirlik bu darsliklarni qaysi mezon asosida tasdiqlagan? Qaysi standartlar asosida yozilgan bu darslik?

Masalan, biz yozgan darsliklarning qat’iy belgilangan dasturi hamda standartlari bor edi. Har bir topshiriq oʻsha standart talablarini bajarish tomon yoʻnaltirilgan boʻlardi. “Novda”ning darsliklari nimaning ustiga qurilgani noma’lum. Qayerga ketayotganimizni ham koʻra olmaymiz.

Qaytaraman, “Novda”ning darsliklariga asos boʻlgan standart va oʻquv dasturlari qani? Ularni kim (vijdoniga qoʻshib) yeb qoʻydi?

@birgap

Marhamat, qanday darslik yozmaslik kerakligi boʻyicha masterklass.

Uyga borvolay, shu dars haqida aytarlarim bor.

Komil aka ancha ayab yozibdi.

P.S. rasmda 3-sinf "Oʻqish" darsligidan parcha.

@birgap

Kecha uyga ancha kech qaytganim sabab mana bu mavzu haqida aytarlarimni yozishga ulgurmagandim. Bugun shuni ulashib qoʻymoqchiman.

Hamma fikrlar mana shu rasmdagi mavzu haqida boʻladi.

@birgap

– Dostonmisiz, hikoyamisiz, sheʼrmisiz?
– Aytganingizman...

Shunga oʻxshash jumlalar bilan boshlanadigan askiyabop hazillar yodingizga tushdimi? Men ham darslikning mana bu sahifasini koʻrdim-u oʻsha askiya esimga tushdi.

Oldindan aytaman, mening bu darslik mualliflariga, noshirlariga shaxsiy adovatim yoʻq. Aytadigan hamma gaplarimni pedagog, taʼlim boʻyicha mutaxassis va darslik yozishda oz boʻlsa-da tajribasi bor odamning qarashlari deb qabul qilasiz.

Endi 3-sinf “Oʻqish” kitobining 13-mavzusini tahlil qilishga kirishamiz.

Ushbu mavzu doston janriga bagʻishlangan ekan. Men doston janrining maktablarda oʻqitilishiga butkul qarshi emasman, ammo meni baʼzi savollar qiynaydi:

1. Doston atamasini 3-sinfdayoq berib nimaga erishamiz? Chunki doston shunday janrki, uni boshqa janrlardan ajrata olish uchun chuqurroq adabiy koʻnikmalar lozim.

2. 3-sinf bolasi doston, sheʼr, sheʼriy roman, sheʼriy qissa, ballada, oda, masalni bir-biridan farqlashi uchun qanday usul qoʻllash mumkin? Chunki bularni universitet filologiya fakulteti talabalarining aksari ham aniq tushuntirib bera olmaydi.

3. Xoʻp, dostonni beryapmiz ekan, 3-sinf oʻquvchisi uchun qaysi dostonni tanlagan maʼqul?

4. Doston hajman yirik janr, tanlangan dostonning parchasini berish kerak boʻladi, bu yetarli boʻlarmikin?

5. Umuman doston mavzusini necha soat oʻqitish mumkin? Necha soatda 3-sinf bolasi doston haqida birlamchi tasavvurlarni hosil qila oladi?

Muallif boʻlganimda shu savollarni oʻzimga bergan boʻlardim. Katta ehtimolki, doston janri haqidagi maʼlumotni kitobdan chiqarib tashlab, bolalarbop biror dostonni kiritgan boʻlardim. Yaʼni doston janriga taʼrif berib oʻtirmasdim, baribir hali tushuna olishmaydi. Yuqoridagi savollarga aql bilan javob berilganda shunday xulosa kelib chiqadi. Afsuski, mualliflar, bu darslikni tasdiqlaganlar, unga taqriz yozganlarning birortasi shu savollarni oʻziga berib koʻrmagan koʻrinadi.

@birgap

Yuqoridagi postning davomi

Mayli, hamma qarshi faktorlarga qaramay 3-sinfda oʻquvchiga dostonni tushuntirmoqchi boʻlishibdi. Darsning strukturasiga diqqat qilamiz:

1. “Oygul bilan Baxtiyor” dostonidan parcha.
2. Matn asosida 6 ta savol.
3. Doston atamasiga taʼrif.
4. Topshiriq.
5. Uyga vazifa.

Birinchi asabimga buzgan nuqta – tanlangan dostonning eng dostonmas qismi parcha sifatida berilgan. Bu qismda hech qanday doston elementlari mavjud emas. Hamid Olimjon “Oygul bilan Baxtiyor” dostonini yozishiga sabab boʻlgan xotiralarni eslayapti xolos. Haqiqiy doston hali boshlangani yoʻq. Qaysi buyuk tafakkur bilan shunday qilingan? Bu parchada dostonning qaysi elementi mavjud? Kamida qul Tarlon Oygulni qochirib, sandiqqa solib oqizib yuborgan joyigacha berish kerak edi (aslida doston shunday janrki, uni toʻliq bermasa foydasi yoʻq).

@birgap

Yuqoridagi postlarning (1, 2) davomi

Matn ostidan berilgan savol va topshiriqlarning yarmi eksplitsit (ochiq-oydin berilgan) maʼlumotni aytib berishga qaratilgan. 4-savol esa oʻqish savodxonligi koʻnikmalariga qaratilgan yagona savol. Ammo shu savolda misra soʻzi xato qoʻllangan, misra sheʼriy asarning bir satri, bir qatori hisoblanadi. Ular soʻragan “Seza olardim kuchin, Koʻpi yolgʻon, koʻpi chin” esa ikki qatordir.

5- va 6-savollar oʻqish savodxonligi koʻnikmalariga taalluqli emas. Bunday savollar odatda, ogʻzaki nutqni oʻstirish uchun beriladi. Hurmatli “Novda” esa ona tili hamda oʻqish fanlarini ikkiga ajratib tashlagan edi.

Mualliflar dostonning eng dostonmas qismini berib qovun tushirganlari yetmaganday savol va topshiriqlar ostida katta qilib dostonning dunyodagi eng qiyin taʼrifini berib oʻtishgan. Taʼrif sifatida berilgan matn Oʻzbekiston Respublikasi Milliy ensiklopediyasidagi doston, poema degan maqolaning birozgina oʻzgartirilgan nusxasi xolos. Ushbu taʼrifda 10 yoshli bola tushunishi deyarli imkonsiz boʻlgan koʻplab birliklar bor: liro-epik, xalq ogʻzaki ijodi, mumtoz adabiyot, muayyan voqea, keng koʻlam.

Shu joyida ustoz Omonulla Madayevning, “bu testni bolasi yoʻq odam tuzgan”, – degan gapi yodimga tushadi. Dostonning bunday qiyin va mavhum taʼrifini 3-sinf darsligiga kiritish uchun odamning farzandi boʻlmasligi kerak. Yoki oʻsha odam bolalarni juda ham yomon koʻrishi, ularni qiynashni xushlashi lozim.

Toʻgʻrisini ayting, siz 10 yosh bolangizga shu taʼrifni bergan boʻlarmidingiz?

@birgap

Yuqoridagi postlarning (1, 2, 3) davomi

Eng qizigʻi shundaki, ushbu taʼrif shunchalik universalki, uni boshqa janrlar uchun ham qoʻllasa boʻladi:

Roman – epik turga mansub badiiy asar. Oʻzbek adabiyotida keng tarqalgan. Romanda muayyan voqea hikoya qilinadi. Undagi voqea keng koʻlamda boʻlib, bir yoki ikkita bosh qahramon ishtirok etadi, personajlar esa koʻp boʻladi.

Xuddi shuni sheʼriy romanning taʼrifiga aylantirish uchun epik soʻzini liro-epik bilan almashtirish kifoya.

Hamma janrni yozib oʻtirmadim, qolganlarini oʻzingiz moslab olarsiz.

Qiziq, nega mualliflarimiz 3-sinfga dostonni berishgan-u, romanni berishmagan? Berish kerak edi.

Yana ham qizigʻini aytaymi, dostonga berilgan taʼrif darslikda berilgan doston parchasiga mos emas.

Taʼrifga koʻra dostonda muayyan voqea hikoya qilinardi. Xoʻsh, berilgan parchada qaysi voqea hikoya qilindi?

Dostondagi voqea keng koʻlamli boʻlishi va unda bir yoki ikkita bosh qahramon ishtirok etishi kerak edi. Qani keng koʻlamli voqea? Hamid Olimjonning buvisi aytib bergan ertaklarning eng esda qolgan joylarini bir-bir eslagani keng koʻlamli voqeami? Qani dostondagi bosh qahramon. Ha-ya, uzr, axir Hamid Olimjon va uning buvisi bor-ku. “Oygul bilan Baxtiyor” dostoning bosh qahramonlari shular-ku. Toʻgʻri-da, Hamid Olimjon boʻlmaganda bu doston ham boʻlmasdi, buvisi boʻlmaganda Hamid Olimjon ham boʻlmasdi.

Taʼrifda aytiladiki, dostonda personajlar koʻp boʻladi. Qani bu parchada personajlar? Yoki muallif eslab oʻtgan turli ertaklarning bosh qahramonlari bu dostonning personajlarimi?

Shunda mualliflar oʻziga oʻzi qarshi chiqyaptimi?

Buvim biror ishni toʻgʻri qila olmasam, “qayering bilan oʻylading”, – derdi, rahmatli.

@birgap

Yuqorida postlarning (1, 2, 3, 4) davomi

Dostonga berilgan taʼrifdan keyin “Oygul bilan Baxtiyor” dostoni bir yumalab hikoyaga aylanib qoladi. Topshiriqni oʻqiysiz-u, “mantiqsiz bir topshiriq shuncha boʻlurmu, xay-xay”, – deb yuborasiz.

Hikoyani qismlarga boʻling.

“Oygul bilan Baxtiyor”dan olingan parcha nazarda tutilgan boʻlsa, nega u hikoya boʻlib qoldi. Agar u boʻlmasa, qaysi hikoyani qismlarga boʻlish kerak?

Mayli, kompyuterchi aka dostondan parcha soʻzini adashtirib hikoya deb yozib yuboribdi deylik, lekin bu parchani qanday qismlarga boʻlish mumkin? Oʻzi bu “Oygul bilan Baxtiyor” dostonining birinchi qismi boʻlsa. Unda biror voqea-hodisa boʻlmasa. Dostonning kirish qismini kirish, kulminatsiya, tushish, yakun, xulosa kabi qismlarga boʻlib chiqishi kerakmi bechora 3-sinflar?

Muallifning qiziqishi bayon etilgan gaplarni oʻqing.

Xoʻp, keyin nima qilaylik u gaplarni, axir hozirgina parchani oʻqidik-ku. Bundan tashqari, muallifning qiziqishi deganda nima nazarda tutilmoqda? Matnga diqqat qilinsa, Hamid Olimjonning birorta ham qiziqishi haqida soʻz ketmaydi-ku. Shu savoldan keyin haligi, “samolyotda joy yoʻq deb qoʻyavering”, – degan latifa esimga tushdi.

Hurmatli mualliflar, siz ham bolada oʻqish savodxonligi koʻnikmalarini shakllantirishni istamasangiz, shunchaki xohlamaymiz deb ayting, uni buncha qiynash nega kerak?

Hikoyadan uning asosiy gʻoyasi ochib berilgan qismni topib oʻqing.

Yana oʻqing. Hozirgina oʻqidik-ku. Yana nimaga oʻqiymiz uni. Eng dahshati, bu hikoyada (aslida dostondan parchada) asosiy gʻoyaning oʻzi yoʻq. Chunki doston hali boshlanmadi, doston boshlangandan keyin uning asosiy gʻoyasi ochiladi. Dostoning bir parchasi (boʻlib ham faqatgina kirish qismi) asosida uning asosiy gʻoyasini chiqarish mumkin emas.

Bolaga boʻm-boʻsh idishni berib, ichidagilardan eng keraklisini olib koʻrsat deyish bilan bir xil-da bu.

Uyga vazifa ham juda KREATIV – sheʼrni ifodali yod olish.

Iye, bu dostondan parcha yoki hikoya emasmidi? Bir aylanib sheʼr boʻlib qoldimi? Uni yodlashdan nima naf? Na bir voqea boʻlsa, na bir ibrat oladigan joyi boʻlsa. Kelajakda nevaralarga men “Oygul bilan Baxtiyor” dostonining kirish qismini ifodali yodlaganman deb maqtanish uchun kerakmi bu?

@birgap