Ассалому алейкум замандашым..!!
"Билимдүүгө дүйнө жарык"-деп бекеринен айтылбаган чыгар.Ооба, Билим-төмөндөгүлөрду жогору чыгарат.Билимсиздик болсо жогорудагыларды төмөн түшүрөт. Байлыкты сен коргойсуң,илим болсо сени коргойт..Сага ийгилик каалайм билимге умтулган,аракетчил замандашым..!

Тил маданияты - эл маданияты. Тил-мамлекеттин күзгүсү. Тил-акылдын жарчысы. Тил кылычтан өткүр.
Бардык тилде касиет бар ойлонсо,
Өз тилимде бирок обон саламын.
Эртең тилим жок болору чын болсо,
Анда бүгүн жан кыюуга даярмын. (Р. Г.)

Кыргыз туруп кыргыз тилин билбесе,
Билсем деген ниетине кирбесе.
Дилин, тилин чанып алган немени,
Түшүнө албайм, болот экен ким десе!? (Ү. А)

Кымбаттан кыналышып бүткөн тилим,
Кылымдан ыйык энем күткөн тилим.
Төрөлүп бул дүйнөгө көз ачканда,
Жаралып жаным менен бүткөн тилим. (А. Т)
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили-1989-жылы 23-сентябрда кабыл алынган. Быйыл буюрса 31 жылдын жүзү болот ☺️

Чыккынчылар мекен суусун ичпесин,
Чоңдун баары кыргыз тилде иштесин.
Журтуң үчүн сүйлөбөгөн тилиңди,
Жулуп ыргыт, андан көрө ит жесин! (Б. Ж)
Арыбаңыздар кымбаттуу окурмандар!
Кыргыз тилинин фонетикасынын тамыры, өзөгү - тамга. Сабакты тамгалардан баштайлы. Анда эмесе кеттик!
Кыргыз тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Алардын ичинен он төрт үндүү, жыйырма үнсүз, төрт йоттошкон тамга, эки тыбышты билдирбеген тамга бар.
Тамгалар аткарган кызматына жараша үчкө бөлүнөт.
1) Ж ө н ө к ө й т а м г а л а р.
Бир тамга бир тыбышты белгилейт. Ар бир тыбыш өзүнчө тамга менен белгиленсе, үйрөнүүгө жана жазууга жеңил, кошумча эрежелерди талап кылбайт. Ошон үчүн жөнөкөй тамгалар деп аталат. Алар:{а}, {б}, {в}, {з}, {и}, {й}, {л}, {м}, {н}, {ң}, {о}, {ө}, {п}, {р}, {с}, {т}, {у}, {ү}, {ф}, {х}, {ч}, {ш}, {ы}, {э}
2) Т а т а а л т а м г а л а р.
Булардын жазылышы менен окулушу жагында айырмасы бар. Алар кошумча эрежелерди талап кылат. Сөздөрдү уңгу менен мүчөгө
ажыратууга тоскоолдук кылат. Алар:{е}, {ё}, {ю}, {я}, {г}, {к}, {ж}, {ц}, {щ}
3) Т ы б ы ш с ы з т а м г а л а р. Бул тамгалар фонетикалык касиети жок болгону менен тиги же бул тамганы жандап, ага кошумча боёк берет. Алар:ь( ичкертүү), ъ(ажыратуу) белгилери. Кыргыз тилинин төл сөздөрүндө бул тамгалар колдонулбайт!

Ү Н Д Ү Ү Л Ө Р
1)Тилдин горизонталдык багыт боюнча алдыга жана артка карай жүткүнүшү боюнча үндүүлөр жоон жана ичке болуп бөлүнөт.
Жоон үндүүлөр : {а}, {аа}, {о}, {оо}, {у}, {уу}, {ы}
Ичке үндүүлөр:{ө}, {өө}, {ү}, {үү}, {э}, {ээ}, {и}
2) Тилдин таңдайга карай вертикалдык багыт боюнча көтөрүлүшү же жаактын ачылуу деңгээлине жараша үндүүлөр кең жана кууш болуп экиге бөлүнөт.
Кең үндүүлөр:{а}, {аа}, {э}, {ээ}, {о}, {оо}, {ө}, {өө}
Кууш үндүүлөр:{у}, {уу}, {ү}, {үү}, {ы}, {и}
3) Эриндердин катышына карай - эринчил, эринсиз
Эринчил:{о}, {оо}, {ө}, {өө}, {у}, {ү}, {үү}
Эринсиз:{а}, {аа}, {э}, {ээ}, {ы}, {и}
Үн узундугуна карай
Кыска:{а}, {о}, {ө}, {у}, {ү}, {ы}, {ы}, {э}
Созулма:{аа}, {оо}, {өө}, {уу}, {үү} {ээ}

Үнсүз тыбыштар ~
Үн менен шыбыштын катышына карай үчкө бөлүнөт.
1) Ж У М Ш А К - үн менен шыбыштын бирдей катышы менен жасалат. Алар :[б], [в], [д], [з], [ж], [г]
2) К А Т К А Л А Ң- жалаң шыбыштын катышы менен жасалат. Алар: <п>, <т>, <с>, <ш>, <ч>, <к>, <х>, <ф>
3) У Я Ң- шыбышка караганда үндүн көбүрөөк катышы менен жасалат. Алар :{л}, {м}, {н}, {ң}, {р}, {й}
Үнсүздөрдүн жасалуу ордуна карай бөлүнүшү:
1)КОШ ЭРИНЧИЛ :астынкы жана үстүнкү эриндердин бири-бирине кептелип калышы, ошол аркылуу абанын сыртка чыгышына бөгөт болушу менен жасалган тыбыштар. {б}, {п}, {м}
2) Э Р И Н - Т И Ш Ч И Л Д Е Р:айтылышында үстүнкү тиштерге астынкы эрте тийишет да абанын агымын бөгөп турат. Алар <в>, <ф>
3)УЧЧУЛ: үнсүздөрдүн артикуляцияланышында тилдин уч жаккы бөлүгү активдүү катышат да, б.а абанын агымына тилдин учу тоскоолдук кылат. Алар : {т}, {д}, {с}, {з}, {ш}, {ж}, {л}, {н}, {р}
4) О Р Т О Ч У Л Д А Р :тилдин орто бөлүгү катуу таңдайга көтөрүлгөн абалында жасалат. Абанын агымына бөгөт болуучу органдар- тилдин орто бөлүгү менен катуу таңдай. Мындай тыбыштар-[й], [г], [к], [ж], [ч]
5) Т Ү П Ч Ү Л Д Ө Р - жасалышында абанын агымына бөгөт болуучу органдар-жумшак таңдай менен тилдин арт жаккы бөлүгү. Мындай тыбыштар <г>, <к>, <ң>, <х>
Үнсүздөрдүн жасалуу ыгына карай бөлүнүшү
1) Ж А Р Ы Л М А - {Б}, {П}, {Д}, {Т}, {К} - бул тыбыштардын айтылышында аба бири-бирине кептелип, бириккен органдардын (эки эриндин, тил менен таңдайдын, тил менен тиштердин ж.б) арасынан жарып өтөт. Абанын сыртка чыгышы кескин жана тез болот.
2) Ж Ы Л Ч Ы К Ч Ы Л Д А Р:[В], [Г], [Ж], [З], [Й], [С], [Ф], [Х], [Ш] - бул тыбыштардын айтылышында сүйлөө органдары, тил менен тиштер бири - бирине тиер-тийбес болуп жакындашып, өтө кууш жылчыкча түзүлөт. Абанын агымы ушул кууш өткөөлдөн сызылып өтөт.
3)М У Р У Н Ч У Л Д А Р:<М>, <Н>, <Ң>- тыбыштары. Бул тыбыштарды айтканда аба мурун көңдөйү аркылуу өтүп, тыбыш сүйлөө органдарынын бири-бирине кептелип калышы аркылуу жасалат.
4) К А П Т А Л Ч Ы Л:{Л} - тыбышы. Бул тыбыштын айтылышында тилдин учу үстүнкү тиштерге такалып, аба тилдин эки капталындагы ачыктар менен өтөт.
5) Д И Р И Л Д Е М Е: Р - тыбышы. Бул тыбыштын айтылышында тилдин учу илмекей тартып, катуу таңдайга тийишет жана дирилдөө абалында болуп калат.
Түгөйлүүлүгүнө карай:
КЫРГЫЗ тилинде алты түгөйлүү үнсүз бар. Алар: б-п, в-ф, д-т, г-к, с-з, - ж-ш. Бул түгөйлөрдүн бири жумшак, экинчиси каткалаң үнсүз тыбыш. Түгөйлүү үнсүздөр оозеки речте айрым учурларда бирин-экинчисине алмаштырып, айтыла берет, анткени, артикуляциялык жактан бири-бирине өтө жакын.
Топтоштурган: @kyrgyztiliadabiyaty

Ү Н Д Ү Ү тыбыштардын жазылышы
1-§.Жазууда {э} тамгасы төмөнкүчө колдонулат :
1)Кыргыз тилиндеги сөздөрдө {э} тыбышы сөздүн башталышында келсе, {э} тамгасы менен, сөз ортосунда же сөз аягында үнсүз тыбыштардан кийин келген учурларда {е} тамгасы менен белгиленет. М:эгин, эрмек, белек... ж.б. Ал эми созулма түрү бардык учурда {ээ} болуп жазылат. М:ээр, керээз ж. б.
2) Орус тилинен же орус тили аркылуу чет тилдерден кирген бир катар сөздөрдө жана энчилүү аттарда айтылыш өзгөчөлүгүн айрыкча белгилеп көрсөтүү максатында сөз башында, үндүүлөрдөн кийин жана үнсүздөрдөн кийин да {э} болуп жазылышына жол берилет. М.: сөз башында - экватор, экран;үндүүлөрдөн кийин - аэропорт, поэзия; үнсүздөрдөн кийин - мэр, сэр.
2-§. Үндүү тыбыштар менен аяктаган сөздөргө үндүү тыбыш менен башталган мүчө уланганда, үндүүлөрдүн бири түшүп калат: бала-ым, укта-ып.
3-§. Уңгу сөздөрдө болсун же сөзгө мүчө уланганда болсун {оо}, {уу} созулма үндүүлөрү йоттошкон тыбыштардан же {й} тыбышынан кийин катарлаш келген учурларда алардын айкалышы - ёо, - юу түрүндө жазылат. аюу, ая+оо=аёо,тая+оо=таёо
2-§. Ү Н С Ү З тыбыштардын жазылышы.
1)Төл сөздөрдүн аягында {б}, {в}, {д}, {г}, {ж} тыбыштары колдонулбайт, бирок, араб, гараж, эпилог, парад сыяктуу сөздөрдө сакталат.
2) Кыргыз тилинде төл сөздөрдө {р} тыбышы сөз башында келбейт. Ошондуктан - раазы, раак сөздөрү ыраазы, ырас түрүндө жазылат. Эскертүү: 1.Араб, фарс, орус ж.б тилдерден кирген кээ бир сөздөр төмөнкүчө жазылат: роман, робот...
2) {Б} тамгасынын жазылышы. {Б} тыбышы эки үндүүнүн ортосунда жылчыкчыл {в} тыбышына окшош айтылса да, жазууда {б} тамгасы менен жазылат. Ооба, аба, собол, убал, добуш ж.б
3) {Г} тамгасынын жазылышы:
1)Сөздөгү же муундагы жоон же ичке үндүүлөрдүн катышына карай {г} тамгасы эки түрдүү тыбыштык милдет аткарат.
2) Жоон үндүүлөр катышып түзүлгөн сөздөрдө жана муундарда {г} тамгасы түпчүл г(гы) тыбышын билдирет: ага, агыш, айгыр
3) Ичке үндүүлөр катышып түзүлгөн сөздөрдө жана муундарда. {г} (ги) тыбышын билдирет:гүл, илгич, кемеге, тегирмен, үгүт.
4) {К} тамгасынын жазылышы
Сөздөгү же муундагы жоон, ичке үндүүлөрдүн катышына карай {к} эки түрдүү тыбыштык милдет аткарат.
1). Жоон үндүүлөр катышып түзүлгөн сөздөрдө жана муундарда {к} тамгасы түпчүл к (кы) тыбышын билдирет:кагаз, кайчы, кокту
(Уландысы бар...)

... Уландысы...
2) Ичке үндүүлөр катышып түзүлгөн сөздөрдө жана муундарда {к} тамгасы орточул {к} [ки] тыбышын билдирет :кедей, кекилик, кичинекей
3)Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө жоон жана ичке үндүүлөр менен келген муундарда да {к} тамгасы орточул {к} [ки] тыбышын билдирет:кадр, картон, климат, кодекси, курорт

{Ф}, {Х}, {Ц}, {Щ} тамгаларынын жазылышы:
1) Алфавиттен орун алган (ф, х, ц, щ) тамгалары дээрлик орус тили аркылуу кирген сөздөрдө колдонулат:фабрика, цемент, художник,
2) Кыргыз тилинде ф тамгасы айрым тууранды жана сырдык сөздөрдө, ошондой эле кээ бир энчилүү аттарда гана колдонулат:Уф! Күндүн ысыгын карачы. Фарида, Фатима
3) Кыргыз тилинде х тамгасы хан, пахта, деген сөздөрдө, ха-ха, аз, бах сыяктуу сырдык же тууранды сөздөрдө гана колдонулат.
4)Араб,иран,тилдеринен кирип, айрым тектеш тилдерде х аркылуу айтылып жана жазылып жүргөн: размат рахат, хурсант сыяктуу сөздөрдүн кыргызча к аркылуу айтылышына жана жазылышына жол берилет: ыракмат, ыракмат, курсант

Йоттошкон тамгалардын жазылышы
1) Йоттошкон {е } тамгасы төмөнкү учурларда жазылат1⃣. Үндүү и тыбышынан кийин Йоттошкон йэ тыбышын билдирүү үчүн колдонулат:тиешелүү, чие. 2️⃣. Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө сөз башында жана үндүүлөрдөн кийин йэ тыбышын билдирет:Европа, траектория. 3. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөргө үндүү менен башталган же үндүү тыбыштан турган көбүнчө чакчыл - а(-е) мүчөсү уланганда жазууда йе же йэ түрүндө берилбестен, е тамгасы аркылуу гана берилет:кий-киет, чий-чиет, кеңей-кеңеет. Булардын кийет, чийет, кеңейет же кеңейэт болуп жазылышына жол берилбейт. (КР. Жогорку Кеңешинин 200 8-жылдын 26-июнундагы N - 567 токтомунун редакциясына ылайык)
2)Кыргыз тилинде ё тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат:1) ё тамгасы уңгу сөздөрдө үндүүлөрдөн, көбүнчө о тамгасынан кийин гана жазылып, татаал йо(й+а) тыбышынын ордуна жүрөт :боё, боёк, коён. Бул сыяктуу сөздөр бойо, бөйрөк түрүндө йо менен жазылбайт. 2) Кой, сой, той сыяктуу аягы - ой менен бүткөн уңгу сөздөргө о тыбышы менен келген мүчөнүн айкалышы йо аркылуу койот, сойот болуп жазылбастан ё тамгасы менен берилет:сой-соёт,чой-чоёт. 3) Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө ё тамгасы төмөнкүчө колдонулат: - сөз башында үндүүлөрдөн кийин ё тамгасы йо (й+о) тыбыштарынын ордуна жүрөт:ёлка, заём. - бир катар сөздөрдө ё тамгасы үнсүздөрдөн кийин о тыбышынын ичке айтылышын билдирүү үчүн колдонулат: вертолёт, самолёт. - ё тамгасы ф тамгасынан кийин кээ бир энчилүү аттарда жана чет тилдерден кирген айрым сөздөрдө гана жазылат:Фёдор, Шофёр. - орус тили аркылуу кирген бир катар сөздөрдө ж, ч, щ тыбыштарынан кийин ё тамгасынан жазылышы учурайт:дирижёр, стажёр, счёт. - Төмөнкү кабыл алынган сөздөр ё тамгасы менен эмес, йо тамгалары менен жазылат :йод, район, майор.
2) Кыргыз тилинде ю тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат: 1⃣. Уңгу сөздөрдө ю й+у тамгаларынын ордуна жүрөт: куюн, оюн
2️⃣. Аягы й менен бүткөн сөздөргө таандык мүчөлөр же - ын, - ыл, - ыш сыяктуу үндүү менен башталган мүчөлөр уланганда тыбыштык йу айкалышы ю тамгасы менен берилет:кой+ым-коюм.
3️⃣. Аягы й тыбышы менен бүткөн сөздөрдөн кийин созулма -уу мүчөсү келген учурларда, алардын айкалышы - йуу түрүндө жазылбастан - юу түрүндө жазылат: кой+уу-коюу.
4️⃣. Жазууда ю тамгасы орус тилиндеги маанисин толук сактап, бир бүтүн тыбыш катарында колдонулат:бюст, жюри
Кыргыз тилинде я тамгасы төмөнкү учурларда колдонулат:
1) Уңгу сөздөрдө й жана а тыбыштарынын айкалышын билдирет:аяк(айак), уят (уйат).
2)Аягы й менен бүткөн сөздөрдөн кийин а тыбышы менен башталган мүчө уланган кезде я тамгасы колдонулат:жай+а+т=жаяткый+а+быз=кыябыз
3)Орус тили аркылуу кирген сөздөрдө я тамгасы орус тилиндеги маанисин толук сактап, бир бүтүн тыбыш катарында колдонулат: авиация, акция, галерея, идея, маяк

Фразеологизмдер⚜️
1)Ажат ачуу - кысталыш абалда ишке жарап коюу
2)Азуусун кайроо-кыжырлануу, жинденүү
3) Аза бою дүркүрөө-катуу дүүлүккөн абалга келүү
4) Айтып оозун жыйганча-дароо эле, айтып бүтүп-бүтпөй
5) Ай-талаа-элсиз жаткан ээн жер
6)Асмандан түшө калгандай-элден ашкере, бөтөнчө болуу, өзгөчөлөнүү
7)Ак жолтой- жакшы жышаналуу
8)Ай туяк- жылкы, курмандыкка чалына турган жылкы
9)Ак кылуу - балага тескери бата берүү, кечүү
10) Ак каптал - 1)көптү көрүп бышыккан. 2)иштен чыккан, тажаган

Фразеологизмдер⚜️ 2-бөлүк
1)Ак кол - кара жумуш кылбаган жалкоо
2)Ала жипти аттабаган - жаман иштерге барбаган адам
3)Алты саны аман - дени сак, эч кандай кырсыкка, орууга чалынбаган
4)Алаканга көтөрүү-алпештеп багуу, асыроо
5)Арсынан кыл өтпөө- өтө ынтымак, ысык, таттуу мамиледе болуу
6) Алдынан түшүү-кечирим суроо
7)Алма быш, оозума түш-жатып ичер, жалкоо
8)Алмустактан бери - атам замандан бери
9)Алчы-таасын жеген-жеткен тапан, шыл, шумпай
10)Ач кулактан тынч кулак - убарасы, чыр-чатагы жок жашоого умтулуу