Добры разбор вельмі спрэчнай, але вельмі значнай з'явы нашай гісторыі -права на Рокаш.
⬇️

Рокаш. Беларускае права на паўстанне.

Напэўна, усе вы чулі пра Другую папраўку Канстытуцыі ЗША, якая гарантуе права насіць зброю. Гэтая папраўка неабходная, каб забяспечыць рэалізацыю зафіксаванага ў Дэкларацыі незалежнасці «права і абавязку» амерыканскага народу на скіданне дэспатычнага ўраду.

Але пачынаючы з 16 стагоддзя нашыя продкі мелі юрыдычна абгрунтаванае права на паўстанне супраць караля, які перавысіў свае паўнамоцтвы ці парушыў законы і падпісаныя пагадненні.

⛳️ Слова рокаш паходзіць з венгерскай мовы і пераводзіцца як «натоўп». Так у сваю чаргу называлася поля (Rakás ) каля Пэшта (адзін з трох гарадоў, зліццё якіх у 19 ст. утварыла горад Будапэшт), дзе праходзілі сеймы венгерскай шляхты і выбары караля.

☝️Упершыню слова рокаш было ўжытае ў пастанаўленні сеймавага суду 1538 года па падзеях 1537 года.
Тады пад час агляду войск пада Львовам шляхта адмовілася падпарадкоўвацца каралю Жыгімонту I Старому і ісці вайной на Малдову. Прычынай незадавальнення былі папярэднія спробы Жыгімонта абмежаваць шляхту ў правах і вярнуць некаторыя падаткі. Тады кароль пайшоў на саступкі, а падзеі 1537 года фактычна сталі першым рокашам.

📜 Права на рокаш было зафіксавана ў акце Варшаўскай канфедэрацыі 1573 года.

✍️ Таксама права на рокаш было ўключана ў Генрыхавы артыкулы, дакумент, які пачынаючы ад 1574 года абавязкова падпісваў кожны кароль пад час каранацыі на трон Рэчы Паспалітай.

✒️ Права на рокаш было прапісана таксама і Pacta Conventa, дакуменце, які пісьменна фіксаваў «перадвыбарныя абяцанні» будучага караля. Такім чынам … 👇🏻

⚔️ Пачынаючы ад 1574 года кожны кароль Рэчы Паспалітай перад каранацыяй падпісваў ажно два дакументы, якія зацвярджалі права шляхты на рокаш, – Генрыхавы артыкулы і Pacta Conventa.

Нашыя продкі даволі часта карысталіся сваім правам на паўстанне супраць караля і абаранялі свае інтарэсы са зброяй у руках.

Напрыклад, самымі вядомымі рокашамі былі Сандамірскі (1606-1609) супраць Жыгімонта III Вазы і рокаш Любамірскага (1665-1666 гг.) супраць Яна II Казіміра. Яны абодва спрабавалі абмежаваць правы шляхты ў кіраванні краінай, надаўшы больш улады каралю. А Жыгімонт III дык яшчэ праз свае асабістыя амбіцыі ўцягнуў Рэч Паспалітую ў вайну са Швецыяй.
Рэакцыя нашых продкаў была адназначная – узброенае паўстанне.
У выніку ў абодвух выпадках каралі ішлі на саступкі.

Права шляхты на рокаш існавала ажно да канца 18 стагоддзя і было адменена Кастытуцыяй 3 траўня.

Тое, што адбываецца цяпер ва Украіне і Расіі, параўноўваюць з рознымі гістарычнымі эпохамі. І з Другой Сусветнай Вайной, і з Першай.

На Пуціна накладаюць то біяграфіі Мікалая І, то Напалеона ІІІ, то Івана Грознага.

Але неяк зусім выпала з абмеркавання самае відавочнае параўнанне. Яно таму і выпала, бо дужа банальна гучыць. Але яно дакладна заслугоўвае ўвагі.

Візантыя.

Сучасная Расія - гэта вельмі добрае адлюстраванне жыцця апошніх стагоддзяў Візантыі, прычым моцна набліжанае на самых пошлых стрэрэатыпаў пра "другі" Рым.

Візантыя - вялікая, фармальна магутная дзяржава, спадчынніца буйной легендарнай Рымскай імперыі. І ганарылася гэтым. Але і блізка не падабралася да магутнасці сваёй папярэднцы (хоць і перажыла яе).

Расія такая ж.

Візантыя - дзяржава, якая вяла шмат войнаў, але так і не дамаглася ніякага рэальнага пашырэння сваіх уплываў.

Гісторыкі да гэтага часу высвятляюць, чаму Візантыя, са сваім магутным інтэлекутальным і вайсковым патэнцыялам не змагла ўцянуць навакольныя варварскія плямёны ў сферу свайго ўплыву. І "праспала" іслам.

У Расіі тое ж. Адсутнасць інстытута месіянерства - адна з вызначальных рысаў маскоўскай цывілізацыі.

Візантыя вядомая як дзяржава, дзе кіраванне працэсамі праходзіла праз намёкі і паўнамёкі, прыватныя размовы і інтрыгі.

І Расія такая ж. Асабліва добра гэта бачна цяпер. Мінімум прамых рашэнняў, максімум закрытых кабінетных пераціранняў. Усе няпэўна і называецца не чым ёсць насамрэч. Не локдаўн, а абмежаванні, не вайна, а спецаперацыя, не рэферэндум, а галасаванне. І мабілізацыю пэўна назавуць нейкім іншым словам.

Візантыя так і не змагла наладзіць сістэму функцыянавання сваіх земляў, засяродзіўшыся цалкам на сталіцы.

І ў Расіі тая ж праблема. Ёсць Масква і ёсць уся іншая Расія. Прычым праблема гэта была заўсёды, нягледзячы на спробы выправіць яе ў савецкі час. А цяпер гэта праблема стане адной з галоўных прычын заняпаду імперыі.

І такія параўнанні можна працягваць.

500 год таму маскоўскія ідэолагі высунулі тэзіс "Масква - трэці Рым і чацвёртаму не бываць".

І як у ваду глядзелі!

Так яно і станецца. Цалкам дэградаваная ідэя імперскага "Рыма" мае шанец вельмі хутка сысці ў нябыт. А з ёй - і трэці Рым.

Чацвёртага яшчэ доўга ніхто не захоча.

Учора ў Мінску была была закрытая кнігарня "Кнігаўка", якая адкрылася літаральна пару дзён таму. Былі затрыманыя дырэктар Андрэй Янушкевіч і супрацоўніца кнігарні Настай Карнацкай.

Не хочацца пісаць банальных словаў пра несправядлівасць і ненармальнасць. У любой крычытчнай сітуацыі лепей рабіць нейкае дзенянне, хай сабе і маленькае.

Вось сайт выдавецтва "Янушкевіч" https://januskevic.by/

Гэта самае дынамічнае выдавецтва ў Беларусі на цяперашні момант (зрэшты, было і раней). Яны выдаюць вельмі шырокі спектр літаратуры - ад Гары Потэра да сучасных беларускіх аўтараў. Вось жа, цяпер самы час, каб пайсці набыць адну з іх кніжак. А калі ўжо маеце, то даць пачыць гэту кнігу суседу.

А каб разбірацца ў навінках ліратуры вельмі раю падпісацца на канал БелЛіт, якія вядзе затрыманая Наста Карнацкая. Там напраўду добрыя агляды і рэкаментацыі. Прычым, як у тэкставым фармаце так і ў падкастах.

https://t.me/bellitra

18 мая - трагічная дата дэпартацыі крымскіх татар у 1944 годзе.

Гэты народ за апошнія 200 год нацярпеўся столькі, што і беларусы могуць здзівіцца.

Так атрымалася, што менавіта да гэтай даты выйшаў наш сюжэт пра гісторыю Крыма.

Там і пра крымчакоў і пра не толькі. Шмат для каго можа быць адкрыццём, але нашыя Радзівілы ў свой час моцна паўплывалі на крымскую дзяржаўнасць.

https://youtu.be/ns83Zn8apsY

Пазаўчора напісаў пост у падтрымку "Кнігаўкі" і выдавецтва "Янушкевіч", заклікаў набываць іх кнігі. І мне прыляцела пытанне - ці правільна цяпер рэкламаваць выдавецтва, бо грошы ж усё адно забяруць сілавікі.

Вось жа, справа не ў грашах, гэта пры любым раскладзе мізэрныя сумы. Справа ў кнігах.

Мы жывем ва ўмовах, калі кнігі трэба купляць не для таго, каб іх чытаць, а для таго, каб іх раздаваць. Бо кнігі - гэта зброя.
Вельмі важна, каб цяпер як мага больш людзей стала Кніганошамі.

Свае кнігі трэба раздаваць як мага большай колькасці людзей - дарыць суседзям, пакідаць выпадкова на працы, настойліва раіць сябрам.
Трэба, каб кожная прыватная бібліятэка стала напаўпублічнай.

У замежжы, агулам варта было б правесці перапіс беларускіх кніг па гарадах і сабраць мабільныя бібліятэкі.

Цяпер параіць чалавеку добрую кнігу і дабіцца таго, каб ён яе прачытаў - гэта як варожы танк падбіць. Можна на касяку дзвярэй зорачкі выразаць за кожнае прачытанне.

Карайце, на вайне як на вайне - нацыяналізацыя, прапаганда, настойлівыя ўдары па ўсіх франтах цемрашальства.

PS
Ляжыць у мяне ў загашніку праект гейміфікацыі беларускага абмену кніг, але ўсё рукі не дойдуць. Калі раптам хто мае амбіцыі, то пішыце, распавяду сваё бачанне.

Ёсць у рускай манархічнай ідэі такі персанаж - Іван Саланевіч. Дарэчы, беларус па паходжанні. Чалавек з вельмі няпростым і цікавым лёсам. Пра яго можна асобна шмат пісаць, але тут толькі пра адну рэч.

Саланевіч быў адным з важнейшых ідэолагаў манархічнага руху ў ХХ ст. Ягоны праграмны твор "Народная Манархія", дзе ён вельмі пераканаўча даказваў перавагі манархічнага кіравання, зрабіў вялілі ўплыў на ўсю эміграцыю.

Падаецца, менавіта Саланевіч сфармуляваў канцэпт, які зараз выкарыстоўваецца рашызмам (пачынаю ўжываць гэты тэрмін як навуковы): Расійская імперыя заўсёды максімальна мірна далучала да сябе навакольныя землі і несла туды цывілізацыю, чыгунку і гегіену. Кшталту, прыйшлі ў Сібір, самых буйных канешне павесілі, але агулам усе задаволеныя.

Гэты канцэпт - суцэльная хлусьня і перакручванне. Але цяпер не пра гэта.

Тэорыю пра мірнае пашырэнне Расіі падтрымліваюць толькі апантаныя рашысты, але выводныя з яе ідэі моцна заселі ў галовах большасці.

Самая важная з гэтых ідэй - Расія не хоча развальвацца. Усім у Расіі не тое каб добра, але пачуццё стабільнасці і "далучнасці да велічы" трымае вялізныя тэрыторыі разам.

Саланевіч тут прыводзіў сур'ёзны аргумент: пасля 1917 года Расію драбілі, драбілі, але не раздрабілі. І Сібір нікуды не адкалолася, хаця магла. Вырваліся толькі заходнія ўскраіны і ўсё.

У пэўным сэнсе жалезным аргументам у падтрымку гэтай ідэі стаў і развал СССР. Адваліліся ўсе саюзныя рэспублікі, паспрабавала сысці Чачня, але вось і ўсё. Сібір нікуды не пайшла, Камчатка таксама і Татарстан.

То бок, маем за 100 год дзве сітуацыі, калі ўсе маглі разбегчыся, а не разбегліся. Бінга. Расія ў сваім ядры цэласная. І не паспрачаешся.

Але 2022 год зноўку моцна мяняе оптыку. Нельга не заўважыць, што ў СМІ з'яўляецца ўсё больш матэрыялаў пра прыніжаныя народы Расіі, блогеры пачынаюць згадваць пра фармальныя абвяшчэнні самастойнасці ў пачатку 1990-ых, утвараюцца арганізацыі народаў Расіі. Нават ліберальную інтэлігенцыю хвошчуць у хвост і ў грыву за іх няўвагу да пытання федэралізацыі.

Цікавае адбываецца і з іншага боку. Некаторыя народы Расіі бачаць вайну, як трамплін для пашырэння свайго ўплыву ў Расіі. У Чачні да гэтага мэтанакіравана ідзе сам Кадыраў, а ў Бураціі проста праскоквае як ідэя ў розных рэпартажах. Кшталту, паваюем, то паважаць нас пачнуць.

Гэта новыя з'явы.

І вось тут гістарычныя працэсы пачынаюць выглядаць крыху па-іншаму. Аказваецца, што Расія не трымаецца маналітам, а сістэмна развальваецца вось ужо 100 год. Развальвае яе "нацыяналізм", жаданне народаў людзьмі звацца.

У 1917 годзе Расія згубіла Польшчу і Прыбалтыку. І хоць пасля адыграла, але па факце згубілі менавіта тады.

У 1991 адвалілася яшчэ 15 рэспублікі.

А ў 2022 годзе пачаўся працэс адпадзення наступнага эшалона тэрыторый.

Відавочна, што ні ў 2022, ні ў 2025 Сібір ад Расіі не адваліцца. Як і Татарстан.

Але мне падаецца, што 2022 у Расіі здарыўся "цюбік з пастай" - запусціліся такія працэсы ў галовах людзей, якія ўжо не адменіш.

Нацыянальнае самаўсведамленне вельмі марудна захоплівае Расію. І гэта непазбежны працэс. Які ідзе ўжо даўно.

Вось жа, адказ на гэту "хваробу" вельмі просты - нармальная федэралізацыя. Груба кажучы, калі даць рэспублікам рэальнае права на выхад, то ніхто і не выйдзе.

Але іронія гісторыі палягае ў тым, што Расійская Імперыя па сваіх базавых наладах не можа прыняць ніякай федэралізацыі. Гэта супраць яе сутнасці. Любыя падобныя лекі яе арганізм адрыне.

Таму аднойчы Расійская Імперыя разваліцца. Дажыць бы толькі.

Гэты сюжэт для перадачы я пачынаў пісаць адным з першых, але асіліў адным з апошніх.

Бо гісторыі фармавання Першага Беларускага Палка ў вайне 1654 і стварэння Першага Беларускага Батальёна (ужо Палка!) у вайне 2022 прыцягвалі і адштурхоўвалі адначасов. Сваім падабенствам назваў і адрознасцю абставінаў.

Але прапусціць было нельга.

Ня ведаю, ці атрымалася мне перадаць важнасць гэтага гістарычнага ланцужка даўжынёй у 370 год, але прынамсі звярнуў увагу.

Гісторыя пра тое, як канфлікт двух Русяў непазбежна правакуе стварэнне беларускага войска.

https://youtu.be/BqpidLv_-fY

Выпусцілі апошнюю перадачу з серыі "Вольныя Людзі Украіны".

Ніколі б не падумаў, што мой першы аўтарскі вопыт на ТБ атрымаецца такім пафасным і "класічным". Але абставіны вайны не дазволілі спусціцца на больш лёгкі фармат. Хутчэй, наадварот, падштурхоўвалі да эмацыйных абагульненняў. Але тут ужо нічога не паробіш - вайна ўсё робіць прапагандай.

Перадача агулам атрымалася вельмі аўтарскай, бо канцэпцыя фармавалася на хаду і ў тэкстах я меў карт-бланш. Добра гэта ці дрэнна, пакажа час.

Зрэшты, мы зрабілі, падаецца, першы вялікі беларускі медыйны праект па гісторыі Украіны. Спадзяюся, ён будзе не апошнім. Беларусам трэба вельмі ўважліва прыгледзіцца да гэтай гісторыі.

І ў кантэксце станаўлення ўкраінскай нацыі і ў кантэксце гісторыі Русі. Перадача агулам стала такім сабе крыху маніфестам Русі. Гэта не спецыяльна, проста ў такой плоскасці было найбольш цікавых беларуска-украінскіх сувязяў пра якія хацелася распавесці.
Але можа і не зашкодзіць. Пра Русь без Расіі нам цяпер шмат трэба будзе гаварыць.

Вельмі радуе, што ад украінцаў атрымалі збольшага вельмі пазітыўны водгук. Хочацца верыць, што гэта быў наш невялічкі ўклад у тое, каб святла пасярод цемры стала болей.

Калі ўсё будзе добра, то ў верасні мы вернемся ўжо з асноўным блокам перадач "Вусы Скарыны". І гэта будзе зусім іншая гісторыя)

https://youtu.be/Kr6sDgH6owA

Учора споўнілася 142 гады з дня нараджэння Вацлава Іваноўскага, чалавека, чыё імя незаслужана губляецца сярод іншых імёнаў адраджэнцаў пачатку ХХ ст.

Калі вы слаба сабе разумееце маштаб гэтай асобы, то раю пачытаць гэты допіс з ФБ журналіста Дзмітрыя Гурневіча. Коратка і па справе.

"Сёння дзень нараджэння чалавека імем каторага нармальная дзяржава мела б за гонар назваць Нацыянальную бібліятэку і размясціць яго партрэт на грашах. Сам я яго лічу галоўным мэнэджэрам беларускай дзяржаўнасці.

Кажуць, што беларускі рух шмат у чым стварыла кніжка. А без гэтага чалавека гэтай кніжкі не было б, альбо невядома калі б яна была і якой. 142 гады гадоў таму нарадзіўся мой хэдлайнер пачатку мінулага стагоддзя Вацлаў Іваноўскі. Дзякуючы яму нацыянальны рух сто гадоў таму атрымаў магутны штуршок.

Паехаў вучыцца ў Піцер, сабраў студэнтаў-беларусаў у кучу і зацеяў "аванцюру". У часы, калі кніжка па-беларускай была такой жа рэдкасцю, як і кнігі на ліўскай мове сёння, а яшчэ і забароненай, ён выдае грошы заробленыя на студэнцкай практыцы на набыццё гектографа і пачынае выдаваць на забароненай мове ўлёткі, адозвы і ўрэшце кніжкі. Збірае вакол сябе маладых энтузіястаў. Ва ўласнай кватэры вучыць з імі культуру і гісторыю Беларусі. Там яны прыдумаюць першыя краўдфандынгавыя праекты і пачынаюць збор сродкаў. І самае важнае - рэалізуюць іх.

Іваноўскі бачыць, што беларускія дзеці не маюць уласнай азбукі. Ноў проблемс. Ён піша яе сам, на лацінцы. Замест sz, cz, ż піша š, č, ž. Бачыць, што па-беларуску няма тэхнічнай і навуковай літаратуры - пачынае перакладаць сам і просіць рабіць гэта іншых. Бачыць, што кнігі не трапляюць да чытача - сам стварае сетку распаўсюду. Яны прадаюцца ў Менску, Гародні, Магілёве, Піцеры, Вільні, Варшаве і г.д.

Пазней пачынаецца вышэйшы пілатаж. Калі ў Расейскай імперыі здымаецца забарона на беларускую мову, ён засноўвае выдавецтва "Загляне сонца і ў нашэ ваконца", якое робіць рэвалюцыю ў мазгах беларусаў. Упершыню ў гісторыі кнігі па-беларуску выходзяць масава. Тысячнымі накладамі. Але проста выдаваць - мала. Трэба ж знасці аўтараў. І як вы думаеце, якое імя адкрыў Іваноўскі? Самога Купалу. Гэта дзякуючы яму невядомы нікому Іван Луцэвіч сваю першую кнігу "Жалейка" і быў уцягнуты ў беларускі нацыянальны рух. Тое самае з Цёткай і процьмай іншых. Дарэчы, гэта Іваноўскі выдаў зборнік вершаў Янкі Лучыны, абдурыўшы цэнзуру, што гэта балгарская паэзія.

Іваноўскі выдае драматургію, што спрыяе развіццю тэатральных труп. Выдае першыя сельскагаспадарчыя кнігі для сялян на іх мове. Выдае навуковыя кнігі, аўтараў мала дык просіць пісаць сваю сястру, якая вучылася ў Кембрыжды. Тая, дарэчы, пісала пра Беларусь і ў ангельскія выданні. Выдае больш і больш мастацкай літаратуры, а гэта, вядома, стымулюе літаратараў пісаць больш і больш. Гэта ўжо сотні тысяч асобнікаў. Так ён стварае маладую беларускую інтэлігенцыю. Без гэтых кніжак нічога б не было. Бо што тады прыцягвала б новую кроў? Не было б ніякіх нацыянальных кадраў. І гэта ніякае не перабольшванне. Правадыром нацыянальнага яго перад І сусветнай вайной яго назваў Максім Гарэцкі. Не верыць Гарэцкаму ў мяне няма падстаў.

Іваноўскі ўцягвае ў беларускія справы мецэнатку Радзівіліху, дапамагае ставарыць вадывацтва Беларускай сацыялістычнай грамады, самай крутой беларускай палітычнай сілы на той час. Пераязджае ў Вільню і там таксама стварае двіжуху.
Іваноўскі не бачыў праблем, каб супрацоўнічаць з рускімі, палякамі і немцамі, калі іх дзеянні супадалі з беларускімі інарэсамі. Гісторык Юры Туронак назваў яго рацыянальным рамантыкам, які з нічога стварыў нешта. Не пашкадуйце часу на кніжку "Вацлаў Іваноўскі і беларускае Адраджэнне" (спасылка ў каментары). Сёння добрая нагода."

Юры Туронак. Вацлаў Іваноўскі і адраджэньне Беларусі

І ў дадатак да папярэдняга паста.

Імя Вацлава Іваноўскага губляецца сярод іншых асобаў адраджэння не проста так. Ягоная біяраграфія вельмі складаная для сучасных інтэрпрэтацый. Мяркуйце самі.

Першыя 20 год дзейнасці Іваноўскага - гэта суцэльны фантан беларускіх ініцыятыў і праектаў. Пры ўсёй кіпучай дзейнасці беларускага адраджэння таго часу, Іваноўскі ўсё адно выдзяляецца маштабам і эфектыўнасцю.

Пасля Рыжскай дамовы 1921 года Іваноўскі сыходзіць у навуку. І наступныя 20 год ён паважаны польскі прафесар хіміі у Варшаве. Папярэднай беларукай дзейнасці нібыта не было.

Здараецца 1939 год і Іваноўскі, убачыўшы акно магчымасцяў, кідае цёплае месца і едзе ў Вільню. Спачатку выкладае ва універсітэце, а пасля прыходу немцаў у 1941 годзе, зноўку паглыбляецца ў беларускія справы. Відавочна, пад кантролем немцаў.

Па выніку маем:
- гігант беларускай справы;
- прагматычны навуковец, які кінуў беларускую справу, калі яна перастала быць перспектыўнай;
- чалавек, які дзеля беларускай справы пайшоў на супрацу з нацызмам.

І ўсё гэта ў адной асобе (там яшчэ ёсць пласт супрацоўніцтва з АК, але гэта варта асобнага разбору).

Павароты біяграфіі Іваноўскага робяць ягоную гісторыю складанай для ўбудоўвання ў нейкі просты агульнанацыянальны наратыў. Але якраз гэта дадатоквая нагода цікавіцца Іваноўскім як мага больш.

Бо ў вельмі цяжкім і вар'яцкім ХХ ст. ён выявіўся максімальна эфектыўным і дзейсным як для беларускай справы, так і для асабістай кар'еры. А галоўнае, здолеў пражыць сваё жыццё годна. І гэта складана адмовіць нават тым, хто "калабарцыю" вызнае найцяжэйшым грахом беларусаў.

Карайцей ёсць пра што задумацца і да чаго прыгледзіцца.

Усё хто мог ужо "насыпаў" Пуціну за самапараўнанне з Пятром І. Абсалютна заслужана.

Ніякіх "рускіх" земляў Пётр не вяртаў. Ён проста ўключыўся ў бясконцы канфлікт за балтыйскае ўзбярэжжа. У 1697 годзе на шведскі сталец сеў 15-гадовы хлопчык Карл ХІІ і суседзі не маглі гэтым не скарыстацца. Пятру падабалася ўсё еўрапейскае і ён вырашыў паўдзельнічаць у сапраўднай еўрапейскай вайне.

Пачыналася вайна катастрафічна для саюзнікаў, бо 15-гадовы хлопчык раптам раздаў на горкія дзічкі сваім суседзям і навёў моцнага шухеру па ўсёй Еўропе.

Але па выніку, у гэтай доўгай вайне выйграў усё ж Пётр: выйшаў да мора, пабудаваў флот, узмацніў армію, займеў імперскі статус і "прарубіў акно ў Еўропу".

Пад гэтай метафарай найчасцей маецца на ўвазе, што мужыкі ў Расіі збрылі бароды і пачалі насіць парыкі і легінсы. Але змены напраўду былі значна глыбейшыя. Адна з самых важных, але незаўважных: пасля перамогі над Карлам ХІІ Расію ўключылі ў еўрапейскі кантэкст. І расійская гісторыя пачала разглядацца менавіта ў ім.

А гэта значыцца, што аграменны "замаскоўскі" кантэкст Расіі цалкам сышоў у цень. Гісторыя Расіі стала гісторыяй Масквы і Піцера, якія ўдзельнічаюць у розных еўрапейскіх гульнях. А ўся "замаскоўская" гісторыя вялізных тэрыторый застаецца ў забыцці па сённяшні дзень.

Возьмем да прыкладу башкір. Фраза "Башкіры і Паўночная вайна", напэўна, не выклікае ў вас ніякіх асацыяцый. А дарма.

У 1704 годзе, калі Пётр І, Аўгуст ІІ, Карл ХІІ, і гетман Мазепа ўжо пяты год бегалі адзін за адным па цэнтральнай Еўропе, расійскі цар раптам зразумеў, што ў яго скончыліся грошы і загадаў сваім фаварытам здабыць фінансы на вайну дзе заўгодна. Тыя паехалі трэсці рэгіёны.

Прыехалі і да башкір. Тыя яшчэ ў часы Івана Жахлівага добрааховатна (былі на тое свае прычыны) ўвайшлі ў падпарадкаванне Масковіі, але на ўмовах аўтаноміі і зразумелых падаткаў. Існуе такая байка, што башкіры некалькі стагоддзяў хавалі ў сваіх дамах грамату Івана ІV, якую спрабавалі перыядычна скрасці царскія прыслужнікі, каб апраўдаць невыкананне тых старых умоў.

Вось жа, башкірам новыя правілы Пятра І не спадабаліся. Яны паспрабавалі дамовіцца па-харошаму, але маскоўскія апрычнікі, як заўсёды выбралі метад кнута, як больш надзейны. Пачаліся карныя аперацыі і здзекі. Асабліва любілі маскавіты запаіваць да смерці гарэлкай народных паслоў і батыраў. Гэтай забаве іх навучыў сам Пётр.

Башкіры такога не сцярпелі. Выбухнула магутнае паўстанне, якое цягнулася 7 год. У падручніках пра тое паўстанне ідзе адным радком, але на самой страве яно скаланула ўсю імперыю. І моцна яе патрэсла.

Пётр вымушаны быў перакідваць вайсковыя часткі з еўрапейскага тэатра на азіяцкі, каб хоць неяк справіцца з башкірамі. Паралельна бунтавалі казакі Булавінскага, астраханцы, кіргізы. Карацей, ад ваеннай перанапругі Імперыя ледзьве сама не развалілася. Гэта была вялізная вайна ў цэнтры Расіі, пра якую зараз мала хто памятае.

Паўстанне, дарэчы, так і не было падаўленае. У 1711 годзе Пётр І пагадзіўся на ўсе ўмовы башкір і нават пакараў несумленных зборшчыкаў падаткаў (якіх сам паслаў). Башкіры выйгралі, і адначасова прайгралі, бо так і не сабраліся ў самастойнае ханства, каб аддзяліцца. Пагадзіліся зноўку паверыць рускаму цару.

З башкірскім паўстаннем гісторыя Паўночнай вайны выглядае крыху па іншаму, бо Пётр І, які перамог вундэркінда Карла, улез ва ўнутраную палітыку Рэчы Паспалітай, прымусіў паважаць сябе ўсю Еўропы, перакраіў Расію, не здолеў зламаць башкіраў.

І башкіры пра ўсё гэта памятаюць. Бо агулам пад Масквой яны падымаліся на вялікія паўстанні больш за 6 разоў. Таму для гераічнага наратыва ў башкір герояў з запасам.

Вось пад якой оптыкай трэба цяпер глядзець на гісторыю Імперыі. Бо ўсе тыя падзеі, якія стагоддзямі хаваліся за еўрапейскім фасадам, зараз набываюць іншае значэнне і гучанне. Дзесьці там схаваная ігла Кашчэя.

​​Апошні год аказаўся выбухным для беларускай гістарычнай тэмы ў Youtube. Я, па шчырасці, у нейкі момант пачаў блытацца, хто, дзе і што выпускае.

Вырашыў сабраць усе вядомыя мне праекты ў адзін спіс. Сам разабраўся, спадзяюся і вам будзе карысна.

У спісе толькі праекты, якія былі актыўнымі ў гэтым годзе. Калі кагосьці прапусціў, то напішыце ў бот.

⬇️

ГЭТА БАЗА - відэа-гутаркі ад Ганны Дзягель з беларускімі гісторыкамі.

ГІСТОРЫЯ ЗА 5 ХВІЛІН - кароткія гістарычныя "тлумачалкі" па розных пытаннях ад прафесара гісторыі Алеся Краўцэвіча.

ПРОСТА ГІСТОРЫЯ - цыкл грунтоўных лекцый навукоўца Андрэя Унучака. 

СВЯДОМЫ - канал вельмі інтэрактыўных і "ўежных" ролікаў па гісторыі Беларусі.

ВУСЫ СКАРЫНЫ. Вольныя людзі Украіны - цыкл перадач пра беларуска-украінскія гістарычныя сувязі.

РАЗМОВЫ АБ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ - канал вядомага папулярызатара ваеннай гісторыі Беларусі Віталя Чырвінскага. 

ГІСТОРЫЯ БЯЗ МЕЖАЎ - гістарычныя вандроўкі па беларускіх мясцінах з Лявонам Казаковым.

ЖЫВЫ БЕЛАРУС - канал вельмі розных па фармаце відэа аб гісторыі Беларусі ад крэатыўнай каманды. Падарожжы, расповяды, жарты.

ТУТЭЙШЫ ШЛЯХЦІЧ. Гісторыя - папулярызатарскія відэа па гісторыі блогера Тутэйшы Шляхціч.

ГІСТОРЫЯ З КОЛАСАМ - расповяды і дыскусіі пра гісторыю ад Андрэя Коласа.

Гісторыя Магілёўскай вобласці ад Бацюкова  - гістарычныя лекцыі ад аднаго ад былога дырэктара магілёўскай Ратушы Аляксея Бацюкова

КАВА З ГІСТОРЫКАМ - ютуб трансляцыі лекцый крутых беларускіх гісторыкаў у Беларускім Хабе ў Варшаве.

Жаўнер з пазыўным Брэст разарваў шматстагоддзевы праклён, які вісеў над беларусамі.

Тутэйшыя ваяры шматкроць прамаўлялі рэальныя вайсковыя прысягі за каго заўгодна, толькі не за беларускі народ. І пасля пад гэтымі прысягамі ішлі ў бой.

Спачатку за народ рускі, пасля за савецкі, пасля, як высветлілася, за аднаго канкрэтнага чалавека.

Выключэнне, падаецца, здарылася толькі ў 1920 годзе на Случчыне.

А Брэсту выпаў заслужаны гонар упершыню за сто год прывесці да прысягі беларусаў для змагання за Беларусь.

Ён гэта зрабіў вельмі добра. А пасля пайшоў на вайну і загінуў.

Украінцы любяць свой вокліч "Слава Героям", а вось мы б дык без яго цудоўна пражылі б.

Але, не. Не выйдзе.

Слава Герою Івану Марчуку!

У гэты важны дзень для беларускай гісторыі добраахвотнікі з батальёна Кастуся Каліноўскага прынялі прысягу. З сёньняшняга дня наш батальён уваходзіць у склад узброеных сілаў Украіны.

Зарок на беларускай мове быў напісан нашымі добраахвотнікамі. Упэўнены, у будучыні гэты тэкст стане асновай прысягі для сапраўднай беларускай арміі.

@BelWarriors

У першым выпуску гістарычнага падкаста "База" (хто яшчэ не глядзіць, то вельмі раю), прысвечанага Полацкай Зямлі, гісторык Сяргей Емельянаў звярнуў увагу на цікавы ракурс "прызвання варагаў".

Чаму гэтых варагаў агулам звалі і чым яны былі настолькі лепшыя за мясцовых, што прыйшлі і пачалі кіраваць?

Існуе побытавае меркаванне, нібыта вікінгі стаялі ледзьве не на іншай прыступцы эвалюцыі, таму і загаспадарылі ў варвараў-славянаў. Уся тэорыя антынарманістаў паўстала якраз, каб зняпраўдзіць гэты тэзіс (калі хто ня ведае пра нарманістаў - антынарманістаў, тым больш раю паглядзець падкаст).

Але калі браць толькі палітычную тэорыю, то ўсё было значна прасцей. Верагодна, вікінгі па ўзроўні тэхналогій не дужа адрозніваліся ад мясцовых плямёнаў апроч адной рэчы.

Славянскія і фіна-вугорскія аб'яднанні жылі ў IX ст. яшчэ па правілах племяннога ладу, калі ўладу ў родзе меў старэйшы з гэтага роду, а племя адпаведна кіравалася супольным рашэннем старэйшын. І гэта было вельмі проста і натуральна. Бо шмат стагоддзяў існавала зразумелая вертыкаль: улада прыходзіла з вопытам і узростам.

Вікінгі ж пачалі актыўна выкарыстоўваць іншую мадэль - яны пачалі выбіраць конунгаў. Гэта значыцца адкінулі жвачку "падрасці, тады і пакіруеш" і пачалі выбіраць сабе кіраўніка наўпрост з самых прабіўных і амбітных. І працэдура гэта, відаць была няпростая і крывавая, але выгодная. Апроч іншага, такая мадэль была зручная, бо адзін конунг мог аб'яднаць вакол сябе розныя роды і сем'і, таму што ён ад пачатку быў чужы для ўсіх і ня меў арганізацыйных межаў. Радавы ж старэйшына быў абмежаваны сваім племенем і родам.

Магчыма, якраз гэтае ноў-хаў і спадабалася чудзі, славенам і крывічам, якія спачатку афігелі ад нахабства прышлых малойцаў, і выгналі іх за парушэнне субардынацыі і знявагі узроставай вертыкалі, а пасля агледзіліся і зразумелі як гэта зручна - выбіраць князя за заслугі, а не за выслугу.

Але прыкол у тым, што зразумеўшы гэта, яны не былі ў стане выбраць самі свайго князя. Бо проста яшчэ не ўмелі выбіраць. Вось і паклікалі назад вікінгаў.

Выходзіць, што глабальную перавагу над славянамі і фіна-вуграмі, вікінгам дало проста іншае размеркаванне ўлады ўнутры племені праз уменне выбіраць.

Ёсць пра што падумаць.

Адной з самых дзіўных "сляпых зонаў" у постсавецкай гістарыяграфіі ёсць тэма хрышчэнне Русі.

Усім спецыялістам вядомая рэальная падзея, якая прывяла да хрышчэння Кіева ў 988 годзе, але, думаю, што нават 90% выпускнікоў нашых гістфакаў пра яе не чулі.

Вось жа...

Быў такі візантыйскі імператар Васіль ІІ. У гісторыю ён увайшоў пад імем Балгарабойца за шматлікія і крывавыя войны з балгарамі.

Кіраванне ягонае ў 976 годзе пачалося з бунту, які падняў адзін з прэтэндэнтаў на імператарскі сталец. Там была класічная візантыйская "Санта-Барбара" з атручваннямі, падманам, інтрыгамі і перманентнымі паўстаннямі. Каб апісаць увесь замес спатрэбіцца яшчэ пяць такіх пастоў.

Вось жа, у 987 годзе гэтае паўстанне моцна актывізавалася. За год да гэтага Васіль паклаў амаль што ўсе сваё войска ў вайне з тымі самымі балгарамі і ў яго зусім не было сілаў, каб супрацьстаяць супернікамі. Тады Васіль накіраваў просьбу аб дапамозе ў Кіеў князю Ўладзіміру.

Сцяжынка ў Кіеў на той момант была ўжо добра вытаптаная (дакладней вывеславана:).

У 860 годзе русы моцна напужалі візантыйцаў, калі першы раз з'явіліся пад сценамі Канстанцінопаля.

Змагацца з варварамі сілай у Візантыі рэсурсаў не было, таму яны пачалі сістэмную піар-кампанію - дасылалі манахаў і паслоў, запрашалі ў госці князёў-русаў, спрабавалі іх хрысціць і ўсяляк пускалі пыл у вочы сваёй раскошай.

Ну і паступова пачалі мець поспехі. Ад агрэсіі русаў атрымлівалася адкупіцца (не заўсёды, канешне), княгіню Вольгу хрысцілі, у Кіеве царкву пабудавалі.

Шмат русаў служыла ў самой Візантыі і, верагодна, таксама хрысцілася.

Таму разлік на дапамогу русаў у Васіля быў досыць апраўданы. Але падтрымка Уладзіміра яму патрэбная была конча і хутка, таму ён прапанаваў кіеўскаму князю тое, што раней русам ніхто не прапаноўваў - руку сваёй імператарскай сястры Ганны. Ну і грошы, канешне.

Для Уладзіміра - гэта быў джэк-пот, бо даваў яму, варвару, квіток у Вышэйшую Лігу.

Уладзімір накіраваў у Візантыю 6000 ваяроў і тыя падавілі бунт.

Але, нават, стоячы на краю бездані, Васіль не мог проста аддаць сваю сястру ў гарэм язычніку. Чацвёртай жонкай. Таму ён выставіў патрабаванне, каб Уладзімір хрысціўся.

Кіеўскі князь да рэлігій ставіўся практычна. Даказана, што язычніцкі пантэон, створаны ім у Кіеве, быў сабраны з бостваў розных рэгіёнаў пад нейкія палітычныя мэты.

Байка пра "кастынг" зладжаны Уладзімірам для розных рэлігій таксама можа мець долю праўды. У Х ст. ужо добра было зразумела, што за монатэізмам будучыня.

Таму ён пагадзіўся. Гарэму было шкада, але профіт монатэізму пераважваў усе нязручнасці монагаміі.

Па выніку ўсіх жыхароў Кіева загналі (настойліва запрасілі) ў Дняпро і хрысцілі, а Васіль ІІ атрымаў зачышчанае палітычнае поле і аказаўся адным з самых доўгатрывалых імператараў Візантыі (да 1025 года даседзеў).

Такая вось, зусім не рамантычная гісторыя пра realpolitik, якую ў школах не распавядаюць, хоць яна вядомая па шматлікіх дакументах і не падлягае сумневу.

27 ліпеня 1990 года беларускі парламент абвесціў Дэкларацыю аб Незалежнасці, а ратыфікаваў яе 25 жніўня 1991 года.

Украінскія парламентарыі ішлі на крок наперадзе: дэкларацыю яны абвесцілі 20 ліпеня 1990, а ратыфікавалі 24 жніўня 1991 года.

Але тады, у пачатку 1990-ых, украінцы выбралі днём Незалежнасці дату ратыфікацыі - 24 жніўня, а мы дату дэкларацыі - 27 ліпеня.

Мне гэта заўсёды падавалася вельмі сімвалічным: украінцы больш шануюць матэрыяльнае, тое, што можна памацаць, а ў нас у пашане больш словы, сэнсы і дэкларацыі.

Тым больш цікава было назіраць як ў гэтым годзе беларусы амаль што ніяк не абазначылі дату 27 ліпеня, а вось 25 жніўня святкавалі як "Дзень Незалежнасці". Такое было, падаецца, упершыню. Галасы пра тое, што 25 важней чым 27 гучалі раней, але іх заўсёды была меншасць.

На маю думку, такія змены сведчаць пра "украінізацыю" беларускага дыскурса: выбар на карысць зразумелых вынікаў без лішніх дэкларацый.

Пры гэтым цікава, што з іншага боку каманда Зяленскага адчула недахоп якраз той самай дэкларатыўнасці і завязкі на глыбокія сэнсы.

І нечакана знайшла тыя сэнсы побач з нашым 27 ліпеня. Ад гэтага года яны святкуюць Дзень Хрышчэння Русі. А гэта 28 ліпеня.

Філосаф Ігар Бабкоў нядаўна вывесіў свой стары тэкст (1998 года) пра гістарычную ўзаемасувязь Беларусі і Украіны. Вельмі раю пачытаць. Ён там называе нашыя краіны ўзаемададатковымі, як Інь і Янь.

Вось жа, выглядае, што гэтае чорна-белае калечка сапраўды круціцца.

Украіну з чарговым днём Незалежнасці!

А нас з чарговай засечкай на шляху да Незалежнасці.

Артыкул тут 🔽
https://abdziralovic.com/igar-babkou-belarus-ukraina-padarozhzha-na-skraj/

У дзень ведаў хачу парэкамендаваць 2 добрыя ўкраінскія гістарычныя Youtube каналы. Для азнаямлення выбраў па некалькі відэа з кожнага. Выбіраў тыя якія, на маю думку, могуць крыху пашырыць і разуменне гісторыі Беларусі.

ІСІТОРІЯ БЕЗ МІФІВ
Канал з акадэмічнай падачай інфармацыі ад прафесійных гісторыкаў. Але ўсё вельмі прафесійна і па справе.

Некалькі відэа з канала на мой густ:
Річ Посполита: руйнуємо російсько-імперські наративи
Штурм Ізмаїла: руйнуємо міф про найбільшу перемогу Суворова
1618: похід Сагайдачного на Москву

YOUTUBE КАНАЛ ІМЕНІ Т.Г. ШЭВЧЭНКА
Больш папсовы і лёгкі канал. Тыя ж тэмы, але з жарцікамі і адвольнымі разважаннямі. Там месцамі можна злавіць трэнд "Украіна - радзіма сланоў". Але ўсё гэта аргументавана і прафесійна.

І вось некалькі відэа з канала:
Король Данило Галицький та його Корона
Як відбувалось ХРЕЩЕННЯ РУСІ?
Нащо Москва вкрала Мономаха?
Люди, що зруйнували СРСР. Дуже важливий випуск
За що спалили Москву в 1571?

Нам зараз вельмі важна паглыбляцца ў прастору ўкраінскай гісторыі. Чаму? Патлумачу пастом ніжэй ⬇️

Чаму зараз важна ўслухоўвацца ва ўкраінскую інтэрпрэтацыю гісторыі?

Спрабаваў сфармуляваць гэта сваімі словам, але знайшоў адказ у артыкуле Ігара Бабкова Беларусь / Украіна: падарожжа на скрай. Ён караценькі, але вось асноўная цытата:

"Паасобку — Беларусь і Ўкраіна — пакутліва вылузваюцца з посткамуністычнай, постсавецкай, посткаланіяльнай прасторы, энтрапійнай у сваёй сутнасьці, зараджанай энэргетыкай распаду, культурнае летаргіі й бяспамяцтва. Шукаючы свае вяршыні, яны ўвесь час азіраюцца на гераічнае мінулае. Ім так не хапае „міфа будучыні”, усвядомленай гістарычнай місіі.

Разам — яны ўтвараюць цывілізацыю Міжмор’я, злучаюць ваколбалтыцкае й ваколпантыйскае культурныя колы".

Уваходзіць ва украінскі гістарычны кантэкст нам зараз вельмі трэба. Украінцы мэтанакіравана фармуюць свой наратыў. Ён трагічны, але вельмі амбітны. Дзесьці падобны да нашага, а дзесьці зусім іншы.

Нам яго трэба разумець, каб граматна і эфектыўна будаваць свой. Вельмі раю паціху паглыбляцца ў прастору ўкраінскай гісторыі. Гэта адна з кропак апоры для выбудоўвання нашага наратыва.

... Год назад я напісаў невялікую зацемку з крытыкай даты 8 верасня, як свята вайсковай славы. Усё ў нашым жыцці трэба часам пераасэнсоўваць. Нават такія даты.

Асноўны пафас зацемкі - калі для даты вайсковай славы нам трэба спусціцца на 500 год назад, то нешта ў нас ня так з гэтымі 500 гадамі.

І вось нібыта сурочыў. Сёння 8 верасня святкуюць беларускія хлопцы з рэальнай зброяй у руках, на сапраўднай вайне.

Таму пакуль ідзе вайна, крытыка інтэпрытацый пачакае.

Ваяроў са святам Беларускай Вайсковай Славы!